داۋلەتتى بولۋ جەردىڭ استى-ءۇستىندەگى دايىن تابيعي بايلىقتى ۋىستاپ الۋ ەمەس, شيكىزاتتى بارىنشا ۇقساتۋ ەكەنىن نارىق ۇعىندىرعانداي. قوستاناي ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن ۇقساتۋ كاسىپورىندارى, بيزنەستىڭ باسقا دا سالالارى بارىنشا ۇلەس قوسىپ وتىر. وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارىن, اۋداندار مەن قالالار اكىمدەرىن جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىن جيناعان فورۋمدا بيزنەس سالاسىنداعى جەتىستىكتەر مەن وزەكتى پروبلەمالار ورتاعا سالىندى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆ.مەيستەر وسى سالانىڭ وتكەن جىلعى قورىتىندىلارىنا توقتالىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى سارالادى. قازىر وبلىستا 581 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. وبلىستاعى ءوندىرىلەتىن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى سونىڭ ىشىندەگى 103 كاسىپورىننىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ءوتكەن جىلى ونەركاسىپ ءونىمى جالپى كولەمىنىڭ 62,5 پايىزىن كەن ءوندىرۋ سالاسى قۇرادى, ودان كەيىنگى 28,4 پايىز ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنا تيەسىلى. ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جىل ىشىندە 447,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وبلىس بويىنشا ونەركاسىپ ءونىمى فيزيكالىق كولەمىنىڭ جاعىمدى يندەكسى 115,6 پايىز بولدى. بۇل ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى ورىنداعى كورسەتكىش بولىپ سانالادى. الايدا كورسەتكىشتەردى اۋىز تولتىرىپ ايتقانمەن, وبلىستىڭ ونەركاسىبى شيكىزات ءوندىرۋ باعىتىندا قالىپ وتىر. سوندىقتان وبلىس ەكونوميكاسى شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعاسىنا تىم تاۋەلدى كۇيدە.
ارينە, ونەركاسىپتىڭ دامۋى ەكونوميكانى كوتەرەدى, حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالى جاقسارادى. قازىر ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپورىنداردا ەلۋ مىڭنان اسا ادام ءناپاقاسىن تاۋىپ وتىر. ولاردىڭ جالاقىسى وبلىستاعى ورتاشا ەڭبەكاقىدان 1,2 ەسە جوعارى.
ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستا تولاعاي ىستەر قولعا الىندى. ءوندىرىس كارتاسى بويىنشا قۇنى 226 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 42 نىسان بوي كوتەرمەك. وتكەن جىلى ينۆەستيتسيالىق 10 جوبا جۇزەگە اسىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەكى مىڭعا جۋىق قوستانايلىق جۇمىس ورنىن تاپتى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى وسىنداي 32 جوبا قولعا الىندى, ونىڭ جىل اياعىنا دەيىن 26-سى ومىرگە جولداما الادى.
ەلىمىزدەن سىرت جەرلەرگە دە بەلگىلى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە بىلتىر جىلىنا 75 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن مەتالليلەك كەشەنىنىڭ العاشقى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. قازىر ونىڭ ەكىنشى كەزەگى دە اياقتالۋعا جاقىن. سونىمەن قاتار, وسى كەن الىبىنىڭ بايىتۋ فابريكاسىنداعى №17 تەحنولوگيالىق قوسىمشا سەكتسيانىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى قارقىن العان. ال مەتالداندىرىلعان بۇيىم شىعارۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ول ىسكە قوسىلعاندا الىپ كاسىپورىن ءونىمىن سىرتقا بۇرىنعىدان دا قىمباتقا ساتۋعا مۇمكىندىك الادى.
قوستانايدا ماشينە جاساۋ ءىسى دە وركەندەپ كەلەدى. وتانداستارىمىز وتكەن جىلى «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامىندا قۇراستىرىلعان SsangYong جەڭىل ماشينەسىن مىنە باستادى. بىلتىر كاسىپورىن 84 ماشينە قۇراستىرىپ شىعاردى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى زاۋىت ايىنا 144 ماشينە شىعارادى! الدىن الا بولجامدارعا سۇيەنسەك, 2015 جىلى قوستانايدان جىلىنا 7500 جەڭىل ماشينە شىعارىلاتىن بولادى. بۇل كاسىپورىندا كومبايندار دا قۇراستىرىلادى. قوستانايدا جىلىنا 450 مىڭ توننا ۇساق مەتالليلەك شىعارا الاتىن ءىرى زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق جۇمىستارى باستالدى.
ءىرى كاسىپورىندارمەن قاتار ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ وركەندەۋى دە ەكونوميكانى دامىتادى. ويتكەنى, ونىڭ الەۋمەتتىك سالاعا دا وڭ ىقپالى وراسان. ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك بىرلىگى وبلىستا 36816-عا جەتتى. وبلىستاعى جالپى تۇرعىندار سانىنا شاققاندا ناپاقاسىن ورتا جانە شاعىن بيزنەستەن تاپقاندار 15,5 پايىزعا جەتتى. بۇل رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن مىسقالداي دا بولسا ارتىق.
كاسىپكەرلىكتى اڭگىمە ەتكەندە ونىڭ جەتكەن جەتىستىگىمەن قاتار, وزەكتى ماسەلەلەرى دە قاتار اۋىزعا ىلىنەدى. سونىڭ ەڭ باستىسى وسى سالانى قارجىلاندىرۋ, نەسيەلەندىرۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسى ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە ارنالعان جاڭا جوبالارعا بەرىلەتىن بانك نەسيەلەرىنىڭ ۇستەمە پايىزىنا سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى وسى سالانى قولداپ وتىر. فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارما توراعاسى ولەگ تسوي ءوز كاسىپورنىنا دەگەن مەملەكەتتىك كومەكتىڭ باسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اقپان ايىندا «اگروماشحولدينگ» پەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى جانە جيناقبانك اراسىندا قول قويىلعان ءۇش جاقتى كەلىسىم ارقاسىندا 12 پايىزدىق ۇستەمەنىڭ بەس پايىزىنا مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرىلدى. بۇل كاسىپورىن ءۇشىن ۇلكەن كومەك. وبلىستا اتالعان باعدارلاما ومىرگە جولداما العان كۇننەن باستاپ ونىڭ كومەگىن الۋعا كاسىپكەرلەردەن 10 ءوتىنىش تۇسكەن بولاتىن, سونىڭ بارلىعى دا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ولارعا 1,5 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا قارجىلاي كومەك بەرىلدى.
الايدا, وتكەن جىلى جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن بولىنگەن 509 ميلليون تەڭگە قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەرى قايتارىلدى. وبلىستاعى شاعىن بيزنەستە جۇرگەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان قارجىلاي كومەك الۋعا ەشقانداي ءوتىنىش تۇسپەگەن. بيىل كاسىپكەرلەردەن تۇسكەن بەس ءوتىنىش تە دەر ۋاقىتىندا قاناعاتتاندىرىلعان.
– انشەيىندە كاسىپكەرلەر نەسيە الۋدىڭ قيىندىعىن, كۇردەلىلىگىن, بانك ۇستەمە پايىزدارىنىڭ جوعارىلىعىن كوپ ايتادى. ال مەملەكەت 7 پايىزدىق ۇستەمەمەن نەسيە ۇسىنىپ وتىرعاندا ونى پايدالانۋعا اسىعار ەمەس, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور مەيستەر. ەگەر كاسىپكەردىڭ نەسيە الۋعا كەپىلگە قوياتىن جىلجىمايتىن بۇيىمى جەتكىلىكتى بولماسا, وندا «دامۋ» قورى الاتىن نەسيەنىڭ جارتىسىنداي كەپىلدىك قارجى بەرەدى. مىنە, وسى باعىتتاعى جەڭىلدىكتى قازىر وبلىستا 30 ميلليون تەڭگە سۇراعان ءبىر عانا كاسىپكەر پايدالانۋعا بەل بۋىپ وتىر.
كاسىپكەرلەردىڭ اياعىن تۇسايتىن ءتۇرلى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرىسى ەكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىز جاپپاي ايتىلىپ ءجۇر. ۆيكتور مەيستەر كاسىپكەرلەر نەسيەنى الىسىمەن ءتۇرلى باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان جاپپاي ۇمتىلاتىن تەكسەرۋلەر ولاردىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا بەلسەندىلىك تانىتپايتىنىنىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرۋلەرى كوبىنە كاسىپورىن باسشىلارىن ساقتاندىرۋ, بىلمەگەنىن بىلگىزۋ ەمەس, كىنالاۋعا دايىن تۇرادى. وتكەن جىلى «بيزنەستى پرەزيدەنتتىك قورعاۋ» سايتىنا تۇسكەن 2000 حاتتىڭ ىشىندە 960-ى مەملەكەتتىك باقىلاۋ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە جازىلعان شاعىم بولاتىن.
وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين كاسىپكەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىندا تازالىققا, ادىلدىككە, ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ورتاق مامىلە بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. كاسىپورىنداردا دا بارلىعى بىردەي ىلعي تاقتايداي تەگىس بولا بەرە مە؟ ەرەجە بۇزۋشىلىق, مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرۋ كەزدەسپەيدى دەگەنگە سەنۋ قيىن, ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. سوندىقتان باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرىسى ءادىل ءارى بيزنەستى دامىتۋعا باعىشتالۋ كەرەكتىگىن ايتتى ايماق باسشىسى.
سونىمەن قاتار, سەرگەي كۋلاگين بيزنەس پەن بيلىك اراسىندا تىعىز بايلانىستىڭ بولۋىن ەسكەرتتى. كەيدە كاسىپكەر كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى شەشە الماي, ءوز سورپاسىنا ءوزى قايناپ جۇرگەندە, اۋدان, قالا اكىمدەرى مۇنان ءتىپتى حابارسىز وتىرادى.
بۇگىندە كاسىپورىندارداعى ءوزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولىپ وتىر. وبلىستا 17 كاسىپتىك ليتسەي, 30 كوللەدج جۇمىسشى كاسىبى مەن ءتۇرلى ماماندار دايىندايدى. وسى وقۋ ورىندارىندا بالالاردىڭ 65 پايىزى ءبىلىم الادى. دەگەنمەن, فورۋمدا ءسوز سويلەگەن قوستاناي يندۋستريالدىق-پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور كولپاكوۆ كاسىبي ماماندىق بەرۋدە ءتۇبىرلى شەشەتىن ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن دە ايتىپ ءوتتى. الدىمەن وبلىستاعى كەن الىبى, اسبەست كومبيناتى سياقتى ءىرى كاسىپورىندار ءوز كادرلارىن دايىنداپ الۋعا قارجى قۇياتىن ۋاقىت جەتكەن سيياقتى. سول سياقتى كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى دا بيۋدجەت ەسەبىنەن دايىندالعان مامانداردى كۇتىپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, وبلىستا كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تىم ەسكىرگەن. وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىنعى ستانوكتاردى پايدالاناتىن بولاشاق توكارلار مەن سلەسارلار ەكونوميكانى زاماناۋي ۇدەمەلى جاڭعىرتۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟
– قازىر استىق القاپتارىندا «دجون ديرلەر» جانە ەۋروپالىق كومبايندار جۇيتكىپ جۇرگەندە, ءبىز مەحانيزاتورلاردى 1978 جىلى شىققان «ەنيسەي» جانە «نيۆاعا» ارناپ دايىندايمىز, – دەدى ۆيكتور كولپاكوۆ. شەشەننىڭ سوزىنە قۇلاق قويساق, كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ ىلعي دا نازارىندا وتىرادى. وتكەن جىلى كوللەدجدەردى ءبىتىرگەندەردىڭ 86 پايىزى, ليتسەي ءتۇلەكتەرىنىڭ 93 پايىزى جۇمىس ورنىن تاپقان.
فورۋمدا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىگى دە اڭگىمە وزەگى بولدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى وسى ماقساتقا وتكەن جىلى ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگە ءبولدى. وبلىستا جوندەلىپ جاتقان اۋرۋحانالارعا, كلۋبتار مەن مەكتەپتەرگە كاسىپكەرلەر قوسقان ۇلەس از ەمەس. الداعى ۋاقىتتا دا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىگى ونىڭ دامۋىنداعى باستى باعىتتىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.