تورعاي تەاترىنىڭ تىڭ تابىسى
ساحنالانعان ءار جاڭا قويىلىم ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. اقىن نەسىپبەك ايتوۆتىڭ «تىلەپ – سارىقىز» پوەماسى بويىنشا دايىندالعان قويىلىمدى استانالىقتار جاقىندا ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترى ساحناسىنان كورىپ تاماشالادى. قويىلىمدى ارقالىق جاسوسپىرىمدەر تەاترى كورسەتتى. ءارينە, كورەرمەندەردىڭ كوپشىلىگى تورعايلىقتار بولعانى تۇسىنىكتى دەسەك, كەزىندە سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترى رەسپۋبليكامىزداعى ماڭدايالدى تەاترلاردىڭ بىرىنەن سانالىپ, اتاعى ءدۇرىلدەپ-اق تۇردى. تەاتردىڭ الماتىعا بارعان ءار گاسترولدىق ساپارى جايىندا باسىلىمدار جارىسا جازىپ جاتاتىن. تەاتر سىنشىلارىنىڭ اۋىزىمەن «تورعاي تەاترى شالعايداعى تەاتر ەمەس, ماڭدايداعى تەاتر» اتانعان. سول تاماشا تەاتر كەيىن 1988 جىلى تورعاي وبلىسى العاش جابىلعاندا جەزقازعان قالاسىنا بەرىلدى.
تورعاي وبلىسى 1990 جىلى قايتا اشىلعاندا, تەاتر دا قايتا قۇرىلىپ, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنا يە بولدى. وبلىس قايتا جابىلعاندا تەاتر ەندى قوستاناي قالاسىنا قونىس اۋداردى. ءسويتىپ, بۇرىن قازاق دراما تەاترى بولماعان ەكى قالانى تورعايلىقتار تەاترلاندىردى. ءبىراق ارقالىق قالاسى تەاترسىز قالعان جوق. امانگەلدى جانە جانگەلدين اۋداندارىنىڭ حالىق تەاترلارىنىڭ ارتىستەرى مەن باسقا دا ونەرلى, تالانتتى جاستارى ءجاسوسپىرىمدەر تەاترىن قۇردى. ءسويتىپ, اڭىزداعى ءورتەلسە دە كۇلدەن قايتا تۇلەپ, تىرىلە بەرەتىن فەنيكس قۇس ءتارىزدى تورعاي تەاترى ومىرگە قايتا كەلىپ, ارقالىق قالاسى تۇرعىندارىنا عانا ەمەس, ەل كولەمىندە گاسترولگە شىعىپ, ءوز ونەرلەرىن كورسەتىپ ءجۇر.
«تىلەپ – سارىقىز» پوەماسى بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن ءومىر ءسۇرگەن, اتاقتى قوبىزشى باقسىلار تۋرالى سىر شەرتەدى. تىلەپ بۇكىل قازاق دالاسىندا اتى كەڭىنەن جايىلعان قويلىباي باقسىنىڭ شاكىرتى بولىپ, ودان قوبىز تارتۋ ونەرىن دە, باقسىلىقتىڭ تىلسىم سىرلارىن دا ۇيرەنىپ, مەڭگەرىپ الادى. قويلىبايدىڭ قىزى ءبۇلدىرشىن دە تىلەپپەن بىرگە اكەسىنەن قوبىز ۇيرەنەدى. ەكى جاستىڭ اراسىنداعى شاكىرتتىك سىيلاستىق كەيىن ماحابباتقا ۇلاسادى. تىلەپ ءوز اۋىلىنا ورالىپ, ەلدە قوبىز تارتىپ, باقسىلىق جاساپ بىرنەشە جىل ءجۇرىپ, ەل ءتۇر-تۇسىنە قاراي سارىقىز اتاندىرىپ جىبەرگەن ءبۇلدىرشىندى قايتا ىزدەپ كەلەدى.
اكەسى قايتىس بولعاننان كەيىن, سارىقىزدى جۇرت قويلىبايمەن كوڭىلدەس پەرى ايەلىنەن تۋىپتى-مىس دەپ وسەككە تاڭادى. ونىمەن قويماي, پەرىلەرمەن, جىندارمەن بايلانىسى بار, ەلگە باقىتسىزدىق اكەلەدى دەپ اۋىلدان قۋىپ جىبەرەدى. تىلەپ ونى اقكول جاعاسىندا قوبىزىن كۇڭىرەنتىپ جۇرگەن جەرىندە جولىقتىرادى. ءبىر-ءبىرىن اڭساپ, ساعىنىپ كورىسكەن تىلەپ پەن سارىقىز باقىت قۇشاعىندا جاراسىپ, قوبىز تارتىسىپ قۋانىشتى كۇي كەشەدى. ەكەۋى ءۇيلەنبەكشى بولادى. بىراق سارىقىزعا جاۋىققان اۋىل ەسەرسوقتارىنىڭ ءبىرى تاسالانىپ كەلىپ, ساداق تارتادى. سارىقىز اۋىر جارالانىپ, تىلەپتىڭ كوز الدىندا, قولىندا قايتىس بولادى. قوبىزدىڭ قاسيەتى دە, تىلەپتىڭ باقسىلىق ونەرى دە تۋرالاپ كەلگەن اجالدان سارىقىزدى امان الىپ قالا المايدى.
قويىلىم كورسەتىلىمىندە, مىنە, وسى وقيعالار كوز الدىڭنان ءوتىپ جاتادى. ال ەندى ارتىستەرىنىڭ ويىنىنا كەلسەك, بۇل پوەمانى ساحنالاۋ وڭايعا تۇسپەگەنى انىق. ءويتكەنى, مۇندا ارتىستەردىڭ ويناۋلارىنا جەڭىلدىك كەلتىرەتىن درامالىق شىعارماعا ءتان ديالوگتار جوقتىڭ قاسى. بىراق سوعان قاراماستان, تەاتر ارتىستەرى, ونىڭ قويۋشى رەجيسسەرى تاسەمەنوۆا ءساليما جاپ-جاقسى قويىلىم جاساپتى. ءيا, اكتەرلەر ايتاتىن بار ويدى, وقيعالاردى ىممەن, ميميكامەن, بالەتكە ءتان پلاستيكالىق قوزعالىستارمەن كورەرمەندەرگە جەتكىزە ءبىلدى.
بۇل قويىلىمدا بار بولمىسىمەن كورەرمەندەر كوڭىلىن جاۋلاپ, باۋراپ الاتىن, سويلەيتىن باستى كەيىپكەر – قوبىز, قازاقتىڭ قارا قوبىزى. قويىلىمنىڭ ۇزىنا بويىندا قوبىز ءۇنى بىردە كۇڭىرەنىپ, بىردە بوز ىنگەندەي بوزداپ, ەندى بىردە قوس عاشىقتىڭ جۇرەك سىرلارىن, ىنتىق تا ىستىق ماحاببات سەزىمدەرىن, كوڭىل كۇيلەرىن بەبەۋلەتە شەرتەدى. قويلىباي دا, تىلەپ تە, سارىقىز دا, باسقا باقسىلار دا قوبىزشىلار. دومبىرا قازاقتىڭ سال, سەرىلەرىنىڭ, ءانشى, جىرشى, جىراۋلارىنىڭ ساز اسپابى بولسا, قوبىز باقسىلاردىڭ قارۋى بولعان. قازاق – قايعىسى مەن قاسىرەتى, شەككەن ازابى مەن كورگەن قورلىعى, مۇڭى كوپ حالىق. سونىڭ ءبارى, حالقىمىزدىڭ جۇرەگىنە بايلانىپ قاتقان شەمەن شەرى, مۇڭ-زارى قوبىز ءۇنىندە, قوبىز كۇيىندە قالعان. قويىلىمدا تارتىلعان قوبىز ءۇنى بەبەۋلەپ حالقىڭنىڭ باسىنان وتكەن قيلى تاريحىن, كەشكەن سور, كورگەن ناۋبەتتەرىن كوز الدىڭا اكەلەدى.
قويلىباي دا, تىلەپ تە ءوز باستارىنىڭ عانا ەمەس, حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, شەرىن شەرلەپ, جوعىن جوقتاپ, قىلقوبىز شاناعىنان بەبەۋلەتەدى.قويلىباي رولىندەگى ەرحان باراقوۆ, تىلەپ رولىندەگى نۇرلان بايشين, سارىقىز رولىندەگى سىمبات حاسەنوۆالار جاقسى ويىن كورسەتتى. ءوز رولدەرىنىڭ ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بولمىسىنا ەنىپ شىنايى شىعاردى. «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل» دەپ اباي ايتقانداي, نۇرلان مەن سىمبات تىلەپ پەن سارىقىزدىڭ ءبىر-ءبىرلەرىنە دەگەن عاشىقتىق قۇشتار سەزىمدەرىن ادەمى دە اسەم پلاستيكالىق قيمىلدارمەن, ىنتىققان كوزقاراستارىمەن, ايقاسقان ىستىق قۇشاقتارىمەن بەدەرلەپ-بەينەلەپ بەرە ءبىلدى.
قويىلىمدا پوەمادان ءۇزىندىلەر بەرىلۋى دە ورىندى شىققان. كورىنىستەردە اۋىسىپ وتىرعان جىرشىلاردىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرى, ءۇنى, ماقامدارى, ارينە, ءارتۇرلى دەڭگەيدە.سپەكتاكل سوڭىنان پىكىر بىلدىرگەن پوەما اۆتورى ن.ايتوۆ «ءبىرنەشە جىرشى جىرلاعاننان گورى ءۇنى مەن ماقامى جاقسى ءبىر-اق جىرشى ورىنداعانى دۇرىس بولاتىن ەدى» دەگەن. شىنىندا بۇل ءسوزدىڭ جانى بار سياقتى. نەگە دەسەڭىز, جىرشى اۆتوردىڭ رولىندە وينايدى ەمەس پە. سول جىرشىلاردىڭ ىشىندە قوستاناي, تورعاي وڭىرىنە ەلگە اتى بەلگىلى بولتىرىك مولداشەۆتىڭ ورىنداۋى كورەرمەندەر كوڭىلىنەن شىقتى دەسەك, بۇل ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قويىلىم باعدارلاماسىندا باقسىلار دەپ ون اكتەردىڭ اتتارى جازىلىپ كورسەتىلگەن. بىراق كورەرمەن قاۋىم ولاردىڭ بالەت ارتىستەرىنە ءتان قازداي قالقىپ جۇرەتىن نازىك قيمىل-قوزعالىسىنا, ءجۇرىس-تۇرىستارىنا, اپپاق كيىمدەرىنە قاراپ, باقسىلار ەمەس, قويلىباي مەن تىلەپتى جەبەپ-جەلەپ جۇرگەن پەرىشتەلەرگە ۇقساتتى.
قالاي بولعاندا دا ارقالىق قازاق جاسوسپىرىمدەر تەاترى قويعان «تىلەپ – سارىقىز» قويىلىمى ءساتتى شىقتى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. كورەرمەندەردىڭ ارتىستەر ويىنىنا ءجيى قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتىپ وتىرعانى سونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى دەسەك, وسىناۋ تورعاي تەاترىنىڭ استانا ءتورىندە ونەر كورسەتۋى ەلوردا جۇرتشىلىعى, مۇنداعى جەرلەستەرى ءۇشىن زور قۋانىش بولدى.
سونىڭ ءبىر دالەلى, سپەكتاكل سوڭىندا ساحناعا كوتەرىلىپ, العىس ايتۋشىلار قاتارى دا مەيلىنشە مول بولدى. ايتالىق, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كەنجەعالي ساعاديەۆ تەاتر ۇجىمىن قۇتتىقتاي كەلىپ, تورعاي جەرىنىڭ قايتا ءتۇلەپ, شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءوركەندەيتىنىن, كەلەر جىلى ارقالىققا قاراي اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز قالاسىنان تەمىرجول تارتىلا باستايتىنىن, سوعان قاجەتتى قارجى قارالعانىن ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇرادى. ودان كەيىن تورعاي تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى كاسىپكەر ءھام مەتسەنات, تىلەپ باقسىنىڭ تىكەلەي بەسىنشى ۇرپاعى جانە وسى قويىلىم دەمەۋشىسى ساپار ىسقاقوۆ تا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ساپاردىڭ ءبىز بىلمەيتىن ءبىر قىزمەتى بار ەكەن. ول ماسكەۋدە ورنالاسقان حالىقارالىق «ءجۇز جىلدىقتىڭ جومارتتارى» (مەتسەناتى ستولەتيا) قورىنىڭ اكادەميگى كورىنەدى. سول قوردىڭ وكىلدىگىمەن ارقالىق تەاترى ۇجىمىن استاناعا باستاپ كەلگەن قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى م.سلەساردى, تەاتر ديرەكتورى و.مۇحاتوۆانى, «تىلەپ – سارىقىز» پوەماسىنىڭ اۆتورى ن.ايتوۆتى جوعارىداعى قوردىڭ «چەست ي پولزا» اتتى ومىراۋلىق مەدالىمەن ماراپاتتادى.
ءيا, ءلايىم ونەر ورگە ورلەي بەرگەي!
جۇما- نازار سومجۇرەك, جازۋشى.