كەشە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسىمباەۆانىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «قازاقستانداعى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى» تاقىرىبىندا ۇكىمەت ساعاتى بولدى.
سالانىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ماڭىزدىلىعى تۋرالى قىسقاشا ءسويلەگەن گ.يسىمباەۆا بايانداما جاساۋ ءۇشىن العاشقى ءسوزدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆقا بەردى. ۇسىنىستىڭ سۇرانىستان اسۋىنا جانە الەمدە بولىپ جاتقان باسقا دا قيىنشىلىقتارعا قاراماي ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى ءالى دە جالعاسىن تابۋدا, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن مينيستر. بۇل سالا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالا بەرەدى جانە ەلىمىز ءىجو-ءسىنىڭ جۋىق شامامەن 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار, مينيستر سالادا 260 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيتىنىن دە ايتتى. بيىل مۇناي-گاز سالاسى كاسىپورىندارىن قولداۋ جونىندە شارالار قابىلدانعان, سونداي-اق قاشاعان كەن ورنى ىسكە قوسىلدى. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە مۇناي ءوندىرۋدىڭ جىلدىق جوسپارىن 74 ملن توننادان 75,5 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعان. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا, الدىمىزداعى ەكى جىلدا 1 باررەلدىك مۇناي باعاسى 60 دوللارعا دەيىن كوتەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سوندىقتان, قازاقستان 2017 جىلى 80 ملن تونناعا دەيىن مۇناي ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 102 ملن تونناعا دەيىن ءوسۋى ءتيىس, دەدى مينيستر. ودان ءارى ق.بوزىمباەۆ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن 3 جوباعا تەرەڭىرەك توقتالىپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – «تەڭىز-شەۆرويل» كومپانياسى. ولار بيىل 26,5 ملن توننا مۇناي ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. ال 2022 جىلعا قاراي جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ ارقىلى كومپانيا مۇناي ءوندىرۋدى 39 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرا الادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە تۇپكىلىكتى قول قويىلعان جوباعا كومپانيا 37 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالعالى وتىر. وسى قۇرىلىستىڭ ەڭ شارىقتاۋ شەگىندە 20 مىڭ ادامدىق جۇمىس ورنى اشىلماقشى, دەدى ول. ەكىنشى ۇلكەن جوبا – «قاراشىعاناق». بيىل ول جەردەن 11,6 ملن توننا مۇناي ءجانە 17,5 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋ جوسپارلانعان. كەلەسى جىلى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانۋدا. ءمينيستردىڭ اۋزىنا العان ءۇشىنشى ۇلكەن جوباسى «قاشاعان» بولدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىنەن وندا مۇناي ءوندىرۋ قايتادان جالعاسىن تاپتى. 14 قازاندا العاشقى مۇناي پارتياسى قۇبىرلارعا جىبەرىلدى. 1 قاراشادان باستاپ «قاشاعان» ءبىر تاۋلىكتە 75 مىڭ باررەل مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزدى.
ودان ءارى مينيستر مۇناي-وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ىشكى تۇتىنىسىنا 2020 جىلعا قاراي 15,8 ملن مۇناي جەتكىلىكتى بولاتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, قازاقستانداعى ءۇش ۇلكەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ مەن جاڭالاۋ جۇمىستارىنا دا توقتالىپ ءوتتى.
ۇكىمەت ساعاتىندا پارلامەنت تاراپىنان ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى گلەب ششەگەلسكي بايانداما جاساپ, سالانىڭ بىرقاتار اقساپ جاتقان تۇستارىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات مۇناي كەن ورىندارىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىن ايتتى. ەگەر ءبىز تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان سياقتى ءۇش كەن ورنىن الىپ تاستاساق, قالعانىنىڭ ءبارى جيىلىپ ەلىمىزدە ءوندىرىلەتىن مۇنايدىڭ 47,7 پايىزىن عانا بەرە الادى جانە ولاردىڭ ءونىمدەرى جىل وتكەن سايىن ازايا تۇسەدى دەپ بولجانۋدا. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, 2020 جىلى ول 33 ملن توننا بولسا, 2030 جىلى 21 ملن تونناعا دەيىن تومەندەيدى ەكەن, دەدى گ.ششەگەلسكي. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى عانا ەمەس, ۇكىمەت نازار اۋدارۋى كەرەك. ويتكەنى, ىشكى تۇتىنىس ءۇشىن ءوڭدەۋگە الىناتىن مۇناي ناق وسى كەن ورىندارىنىكى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنىڭ مىڭداعان تۇرعىنى وسى كەن ورىندارىندا جۇمىس ءىستەپ, ناپاقاسىن تاۋىپ وتىر, دەدى دەپۋتات. ودان ءارى گ.ششەگەلسكي جاڭا كەن ورىندارىن بارلايتىن گەولوگيا قىزمەتى ماسەلەلەرىنە توقتالا كەلىپ, ونىڭ مۇناي-گاز سالاسىنان بولەك ۆەدومستۆوعا قارايتىندىعىنىڭ وڭتايلى ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ءۇشىن گەولوگيا قىزمەتىن مۇناي-گاز ءوندىرۋ سالاسىمەن بىرىكتىرەتىن جاڭا زاڭ جوباسى ءازىرلەنۋى قاجەت, دەدى ول. سونىمەن قاتار, دەپۋتات مينيسترلىكتىڭ مۇناي-گاز ءوندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ءمىندەتىن ءبىرشاما جاقسى اتقارعانىمەن, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وسى سالادا جۇمىسقا تۇرۋى ماسەلەسىن شەشە الماي كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. كەن ورىندارىنا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن اكەلۋ جۇمىسسىز ءجۇرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزۋدا. ءتىپتى, كەيبىر كەن ورنىن قولدانۋشى شەتەلدىك كومپانيالار كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەسىن ورىنداپ, ءبىزدىڭ جاستارىمىزدى شەت ەلدەردە وقىتۋعا اقشا بولگەندەرىمەن, جۇمىسقا تۇرعىزۋعا ق ۇلىقسىز. وسى جۇمىستى دۇرىس جولعا قوياتىن كەز جەتتى, دەدى دەپۋتات. سونىمەن بىرگە, ول ججس بەنزيننىڭ ساپاسى تۋرالى ايتىپ, وسى تۇرعىدا حالىقتان كوپ شاعىم تۇسەتىنىن جەتكىزدى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار قانات بوزىمباەۆقا كوپتەگەن سۇراقتار قويدى. العاشقى سۇراق قويعان دەپۋتات شاۆحات وتەمىسوۆ بەنزين باعاسىنىڭ اياق استىنان شارىقتاپ كەتۋىن, سونداي-اق سەنبى كۇنى «قازمۇنايگاز» ججس بەنزيننىڭ قولما-قول اقشاعا نەگە ساتىلماعانىن سۇرادى. ونى مينيستر باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شارالار جاسالىپ جاتقانىن, ال سەنبى كۇنى قولما-قول اقشاعا ساتىلماۋ سەبەبى – كۇننىڭ وتە سۋىق بولىپ كەتىپ, بەنزيننىڭ ۋاقىتىندا جەتكىزىلمەي قالۋىمەن ءتۇسىندىردى. دەپۋتات اسقار بازارباەۆ مۇناي ءونىمدەرىندەگى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلۋى مۇمكىن بە دەپ سۇرادى. وعان مينيستر 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قول قويىلعان كەلىسىمشارتتاردىڭ بارىندە 2021 جىلعا دەيىن 50 پايىزدىق قازاقستاندىق ۇلەس ساقتالاتىنىن ايتتى. ال ودان ءارى, دسۇ-عا كىرۋىمىزگە بايلانىستى وزگەرىستەر بولاتىنىن جەتكىزدى. دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى رەسەي مۇناي ونىمدەرىن وڭدەۋگە جاراقتالعانىن ايتا كەلىپ, بولاشاقتا ونىڭ وتاندىق مۇنايدى وڭدەۋگە قايتا جاراقتالۋى مۇمكىن بە دەپ سۇرادى. مينيستر وعان زاۋىتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە عانا ول قازاقستاندىق مۇنايدى دا وڭدەۋگە مۇمكىندىك الادى دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ ءوزى ءالى 5-6 جىلدان كەيىن عانا اياقتالادى ەكەن.
دەپۋتات مايرا ايسينا مۇناي وڭدەيتىن شاعىن زاۋىتتاردىڭ بولاشاعى تۋرالى سۇرادى. بۇعان مينيستر پەسسيميستىك رۋحتا جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر قازاقستاندا 33 شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى بار ەكەن. ولاردىڭ جالپى قۋاتتىلىعى – 6,5 ملن توننا. الايدا, ولار ۇلكەن زاۋىتتارمەن باسەكەلەسە المايدى. سوندىقتان, جاعدايلارى قيىن, كەيبىر بيزنەسمەندەر سوندايدى جاساپ الىپ, مينيسترلىككە كەلىپ, اكىمشىلىك رەسۋرستاردى قولدانىپ, وزدەرىنە مۇناي اپەرۋدى وتىنەدى. نارىقتىق ەكونوميكادا ەشكىمدى زورلاۋعا بولمايدى عوي, دەپ جاۋاپ بەردى ق.بوزىمباەۆ. ءسويتىپ, مينيستر وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن «اسا ۇلكەن زاۋىتتار, مونوپوليستەر يكەمسىز بولادى, باعانى جوعارى ۇستاپ تۇرادى, ولاردان گورى نارىققا شاعىن زاۋىتتاردىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولادى» دەگەن تەوريانى جوققا شىعاردى.
بۇدان كەيىن دە كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. ۇكىمەت ساعاتىن قورىتقان گ.يسىمباەۆا «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» جانە بىرىكتىرىلگەن سالىق جانە كەدەن كودەكستەرى ءبىر ۋاقىتتا ازىرلەنىپ جاتقانىن اۋىزعا الىپ, ولار بۇگىنگى دەپۋتاتتاردىڭ كوپتەگەن ۇسىنىستارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى. ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇسىنىمدار قابىلداندى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»