اۋپىرىممەن قالعان اۋلەت
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: الدەكەڭ اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىران زاماننىڭ زاردابىن ابدەن تارتقان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى. باباسى قانبولات قاۋمالاعان قاۋىمىنا قادىرلى اۋليە كىسى بولىپتى. ارعى اتاسى جۇماعۇلعا دا مىڭعىرعان مال ءبىتىپتى. بىراق قۇل-قۇتاندى قۇتىرتقان كەڭەس وكىمەتى باي-باعلانداردىڭ باسىنا اڭگىرتاياق ويناتادى. سونىڭ كەسىرىنەن داۋلەتى شالقىعان شاڭىراق شايقالا باستايدى. ۋسويقى ۋاكىلدەر الەكەدەي جالاڭداپ كامپەسكەگە كىرىسەدى. ءبىر كۇنى جۇماعۇل اقساقال توبەنىڭ ۇستىنەن توڭىرەككە ءۇنسىز قاراپ تۇرىپ, «تىگەرگە تۇياق قالماي بارادى» دەپ زار ەڭىرەگەن بالالارىنا ەكى دۇركىن تاركىلەۋدەن كەيىنگى ءتورت ت ۇلىكتى كوز الدىنان وتكىزۋدى بۇيىرىپتى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى مەن وتار-وتار قويىنىڭ سانىن ىشتەي ساراپتاعان قاريا «جىلاپ-سىقتايتىن ەشتەڭە جوق, مۇرتى عانا سىنىپتى عوي» دەپ مۇڭعا باتقان مۇراگەرلەرىن سابىرعا شاقىرىپتى. سوعان قاراعاندا تابىسىن تاسىتار ساۋدانىڭ دا كوزىن تاۋىپ, اقمولانىڭ جازعى, كۇزگى جارمەڭكەلەرىندە بايلىعىن بازارلاعان دالا شونجارىنىڭ ونشا وسال بولماعانى دا. ايتپەسە, قىزىلجار, سەمەي, كەرەكۋ كوپەستەرىمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, يىق تىرەستىرە مە؟ ول وسىناۋ ولجالى ىسكە ءىزباسارلارىن دا باۋلىپتى. اسىرەسە, ەتى ءتىرى سمايىل سول ساۋدا-ساتتىقتىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن مولىنان كورگەن سىڭايلى. قان بازارى قايناعان اقمولادا اپتالاپ جاتىپ, قازاق, تاتاردان ات وزدىرعان اتاقتى قوسشىعۇل, ءزابىر اينالاسىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپتى. قالانىڭ قاعاز اقشامەن ساماۋىرىن قايناتقان قاۋعا ساقالدى الپاۋىتى مويسەيمەن تامىر بولىپتى. ناعىز ناۋبەت كۇشىنە ەنگەن كەزدە تەكتى تۇقىمنىڭ باسىنا قايعىنىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلەدى. قاراعاندىعا ايدالىپ بارا جاتقانىندا تاڭدايىن جىبىتەرلىك تامشى سۋ تاپپاي كەنەزەسى كەپكەن سوڭ ايدالاداعى اينابۇلاقتاي كورىنگەن كولشىككە قاراي تۇرا ۇمتىلعان جۇماعۇلدىڭ ورتانشى ۇلى اقبيدى اقيلانعان سولداتتار اتىپ تاستاعان. ۇلكەن بالاسى سمايىل قۇداي ساقتاپ قاشىپ قۇتىلعان. اتاسىنان ەستىگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ەسىنە تۇسسە الدەكەڭنىڭ توبە شاشى تىك تۇرادى. بىلعارى بەشپەنت كيىپ, بەس جۇلدىزدى بەلدىك بۋىنعان بولشەۆيكتەر كەلگەن سايىن اۋىلدىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاراتىن كورىنەدى. اراققا تويىپ الىپ, قىز-كەلىنشەكتەرگە قىرعيداي تيەدى. ەڭ سوراقىسى, ەرمەك ىزدەپ ەلىرگەندە قاراپايىم قازاقتاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن قابات-قابات قويىپ اتاتىن بولعان. ونداعىلارى – وقپان تولى مىلتىق وعىنىڭ قاقىراتىپ قانشا ادامنان وتەتىندىگىن انىقتاۋ. سونداي سويقاننىڭ بىرىنەن سوڭ نەگىزگى وتريادتان ءبولىنىپ الدەقانداي سەبەپتەرمەن قىردا قالىپ قويعان ءۇش سولداتتى سمايىل امالداپ تۇتقىنعا تۇسىرەدى. اسىنعان قارۋلارىنان ايىرىلىپ «جىندارى» قاعىلعان سودىرلاردى ىزادان قانى قايناپ, كەۋدەسىن كەك كەرنەگەن سمەكەڭ بەتپاقدالاعا قاراي ايداپتى اتتىڭ باۋىرىنا الىپ. اۋەلى باۋىزداپ تاستاماققا بەكىپ, ارتىنشا اينىپتى. ءسىرا, اياۋشىلىقتى بىلمەيتىن ايۋانداردىڭ ارام قانىنا ادال قولىن بىلعاعىسى كەلمەسە كەرەك. ءمۇساپىر كەيىپتە مۇلايىمسىگەن قانىپەزەر قاراقشىلاردى قاڭعىرتىپ قالىڭ ءشولدىڭ قاماۋىندا قالدىرىپتى. جازىقسىز جانداردى جاۋداي تالاعان سىلىمتىكتەردىڭ سازايىن سولاي تارتقىزىپتى. الايدا, سمايىلدى اينالدىرعان مۇڭ-قاسىرەت مۇنىمەن تارقاي قويماعان. ايەلى كوكشەتاۋ جاقتاعى باي-كۋلاكتار وتباسىنا ارنالعان لاگەرگە جىبەرىلەدى. كىشى ۇلى زەينوللا ء(بىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ اكەسى) ءىز-ءتۇسسىز جوعالادى. ءولى-ءتىرىسى بەيمالىم. قاراعاندىدا شاحتانىڭ ات-كولىگىن باسقاراتىن ۇلكەن ۇلى ارىستان ۇستالىپ كەتكەن. ەلدەن ەستۋىنشە, ەسىل ەر قىزمەت بابىن پايدالانىپ, ىشەرگە تاماق تاپپاي ءىسىپ-كەۋىپ ولۋگە اينالعان اش-ارىقتارعا كومەك كورسەتىپتى. سەنىمدى سەرىكتەرىنە ارباعا شەگەر اتتاردى ءبىر-بىرلەپ سويدىرىپ, ەتىن تاماقتان تارىققاندارعا تاراتىپتى. سونى سەزىپ قويعان نكۆد جەندەتتەرى اباقتىعا جاپقان. كارلاگتا تۇرمەدە وتىرىپ جوعارى جاققا ارىز جازىپ, اقىرى بوساپ شىعىپتى. كەيىن شىمكەنتتە جۇرگەن تۋىسقانىن ساعالاپ بارىپ, سوندا سۇزەكتەن قايتىس بولادى. ۇستەم تاپتان شىققانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اتا-اناسىنان اجىراپ, قاڭعىباس بالالارعا قوسىلىپ كەتكەن زەينوللانىڭ تاعدىرى ءتىپتى «قىزىق». پويىزدىڭ بىردە استىنا, بىردە ۇستىنە ءمىنىپ تەنتىرەگەن ول تاشكەنتكە ءبىر-اق تارتادى. بازار تورىپ, ۇرلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەنىندە ۇستاپ العان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى ونى بەيتانىس بىرەۋدىڭ تاربيەسىنە بەرىپتى. قانداي جولمەن قامقورلىققا الىنعانى بەلگىسىز. ايتەۋىر, ءيى جۇمساق ءيمانجۇزدى ءبىر وزبەكتىڭ بوساعاسىنان پانا تابادى. مەكتەپتە وقىپ, ءتورت كلاستىق ءبىلىم الادى. ول كەزدە بۇل دا اجەپتاۋىر دارەجە سانالعان. ساناسىن سارىجۇرت قىلعان ساعىنىشىن باسا الماي جۇرگەن بەيباققا بىردە الگى اكاسى قۇلاعىنا جاعاتىن جاڭالىق ايتادى. «ءاي, قاراعىم, قالتاڭا اقشا سالىپ بەرەيىن. سەن ەلىڭە قايت. مۇندا كەلگەنىڭە, مىنە, بەس جىلعا اياق باستى. قاشانعا دەيىن جەتىمسىرەپ جۇرەسىڭ؟ ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپساڭشى» دەيدى. سودان زەينوللا الا تاقيالى اعايىنعا العىسىن جاۋدىرىپ, اسىعىس-ۇسىگىس الماتىعا اتتانىپتى. الاتاۋ باۋرايىنداعى ابات شاھاردا ايى وڭىنان تۋىپ, مال دارىگەرلىك ينستيتۋتقا قابىلدانادى. تاعدىردىڭ جازۋىن قويساڭشى بۇل. ءبىرىنشى كۋرستان كەيىن ستۋدەنتتەردى ەل اراسىنداعى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن ساباق بەرمەككە جەر-جەرگە جىبەرەدى. تۋعان ولكە وزىنە تارتپاي تۇرا ما, زەيىندى زەينوللا كىندىك قانى تامعان قاراعاندى جاققا سۇرانادى. ۆوكزالعا تابانى تيگەن بويدا قالانىڭ وقۋ-اعارتۋ بولىمىنە بەتتەيدى. كوشەمەن جاياۋلاتىپ كەلە جاتقاندا قارسى الدىنان اكەسىنەن اۋمايتىن الدەكىم ۇشىراسادى. اناۋ دا بۇعان اڭتارىلىپ, ءبىرتۇرلى جىلىۇشىراي قارايدى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, اپالاڭ-توپالاڭدا ءبىر-بىرىنەن اداسىپ كەتكەن اكەلى-بالالى ەكەۋ ويدا جوقتا وسىلاي تابىسىپتى. كۇتپەگەن كەزدەسۋدەن ەسى شىعىپ كەتكەن سمەكەڭ سول ارادا تالىپ قالادى. كوز ەتى كوگەرىپ, ارەڭ قاۋىشقان قۋ جالعىزدى ءاي-شايعا قاراتپاي ەلگە اكەتىپتى, جارىقتىق. ويتكەنى, ول ءوز باۋىرىنان وربىگەن ون بەس بالادان ءتىرى قالعان سوڭعى تۇياق ەدى.سابەڭنىڭ سىيلىعى مەن اكادەميكتىڭ اسىعى
الدەكەڭ ايتادى: مەنىڭ بالالىق شاعىم قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى اقتاۋ مەن بەتپاقدالانىڭ تۇسىنداعى قۇبا جونداردى قۋالاي اققان اتاسۋ بويىنداعى ايشىراق اتتى شاعىن اۋىلدا ءوتتى. تالدى وزەنگە ءتونىپ تۇرعان توبەنىڭ ۇستىندە تارىداي شاشىلعان ونشاقتى ءۇي ءالى كۇنگە ەسىمدە. جاعالاي شيكى شىمنان سالىنعان باسپانالار ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس بولاتىن. توبەنىڭ ۇستىنەن قاي جاعىڭا قاراساڭ دا كوكسەڭگىر تاۋلار مەن جوتالارعا كوزىڭ سۇرىنەدى. شىعىس قاپتالدا ساڭعىرۋ, وگىزتاۋ, قابانتاۋ زورايادى. وڭتۇستىكتە تاسقورالىنىڭ قوس وركەش بيىگى مەنمۇندالايدى. باتىستا ايدارلىنىڭ تاقىر ءدوڭى كەس-كەستەيدى. سولتۇستىكتە قىزىلشوقى مەن اتاسۋ اسقاقاتاپ, جانارىڭدى جاسقايدى. اتام سمايىلعا ەرىپ سول تاۋلاردى بالا كەزىمنەن كوپ شارلادىم, قىرى مەن سىرىنا ەرتە قاندىم. سول كەزدەرى سەكسەندى يەكتەپ قالعان دارحان مىنەزدى داناگوي قاريا ماعان كورگەن-بىلگەنى مەن كوڭىلگە تۇيگەنىن اڭگىمەلەۋدەن استە جالىقپايتىن. اڭگىمە بىردە اقيقاتقا, بىردە اڭىزعا اينالاتىن. الىس-الىس تاۋلار ەرتەگىدەي كونەرىپ, قيسسا-داستاندارداي سيقىرلاناتىن. ايشىراق ءبىر شەتى جەتپىس-سەكسەن شاقىرىمداعى اقتاۋدىڭ بيىگىنە بارىپ تىرەلەتىن, باتىسىندا قاراجال قالاسىنا جەتىپ قۇلايتىن, شىعىستا – بايبىشە, سۇلۋشوقى, قۋشوقى ادىرلارىنا يەك ارتىپ, وڭتۇستىگىندە ءشوبى سۇيىق شولەيتتى بەتپاقدالاعا ۇلاساتىن ۇلان-عايىر القاپتىڭ كىندىگى سياقتى. سان تاراپقا اعىلعان جولدار توعىسادى. ماڭايداعى وركەندەۋ, لەنين جانە كيروۆ اتىنداعى كولحوزداردىڭ بالالارى وقيتىن جەتى جىلدىق مەكتەپ پەن ادامداردىڭ اناۋ-مىناۋ قاجەتتى دۇنيەسىن الاتىن دۇكەن وسىندا. العاش اسقاق ارمانىمىزدى وياتىپ, قياعا سەرمەگەن قيالىمىزدى تەربەتكەن اياۋلى مەكەندەگى اق پەيىلدى اۋىلداستارىم قازىرگى ولشەممەن قاراعاندا دا رۋحاني تۇرعىدان باي سياقتى كورىنەدى. ابدىقادىر كىتاپحاناشىنىڭ اتقا تەڭدەگەن قورجىنىنداعى الۋان كىتاپتاردى ۇلكەن-كىشى جاپا-تارماعاي تالاسا-تارماسا الاتىن. راديو جوق. كەشكە جاقىن كەيدە جۇمىستان موينى بوساعان جۇرت ءبىر جەرگە جينالىپ, قارا تانيتىن قارادومالاقتارىنا باتىرلار جىرىن, ليرو-ەپوستىق ماحاببات باياندارىن وقىتاتىن. ءبىزدىڭ «قازاق ەرتەگىلەرىمەن», سابەڭنىڭ «بوتاگوزىمەن», ساكەن سەيفۋليننىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسقان كەزدەرىمىز وسى تۇس. قانشا قىزىققانىمىزبەن عابەڭنىڭ عاجايىپ دۇنيەلەرىنە ءتىسىمىز باتىڭقىرامايتىن. ءبىر تاڭعالارلىعى, سول ۋاقىتتا قازاقشاعا اۋدارىلعان ورىس, شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ تۋىندىلارى جەتىپ-ارتىلاتىن. بالالىق شاقتىڭ ساۋلەلى ساتتەرىن ساعىنعاندا ۇلتىمىزدىڭ ەكى بىردەي ۇلى تۇلعاسىنا بايلانىستى مىنا ءبىر وقيعالار ويىما ءجيى ورالادى. ايشىراقتىڭ الدىندا دارات دەگەن جەردە تۇردىق. ءۇشىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەنىمىزدە اۋىلىمىزعا كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ كەلدى. جانىندا ءماريام اپاي جانە سارباس ەسىمدى جول باستاۋشىسى بار. قاراعاندىدان با, جاڭارقادان با, قوسىلعان پارتيا-سوۆەت قىزمەتكەرى ءتارىزدى. باياعىدا باستىقتار مىنگەن «زيم» ءاۆتوموبيلىن سوندا تۇڭعىش كورۋىمىز. ەلدىڭ ءبارى ەلەڭ ەتىستى. مۇعالىمدەر سانامىزعا مۇقيات سىڭىرگەندىكتەن بە ەكەن, سابەڭنىڭ الاشقا كەڭىنەن جايىلعان دۇرىلدەگەن داڭقىنان كىشكەنتاي بولساق تا, قۇلاعدارمىز. سوندىقتان مەكتەپتەگى كەزدەسۋگە ەلمەن بىرگە ەرتەلەتە جەتتىك. وقۋشىلار ونشا كوپ ەمەس. مەن قالقايىپ الدىڭعى قاتاردا وتىرعام. سابەڭ جانىما جاقىنداپ اتى-ءجونىمدى سۇراعاندا نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, جىلاپ جىبەرىپپىن. الگى جەردە ءسال ىڭعايسىزدانعان قازاق-سوۆەت ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى باۋىرىنا تارتىپ, باسىمنان سيپاپ جۇباتتى دا, قاسىنداعىلاردان سومكەسىن اپەرۋدى ءوتىندى. ىلە-شالا بارىمىزگە ءبىر-ءبىر داپتەر مەن قارىنداشتى سىيعا تارتتى. وندا داپتەر ەمگە تابىلمايتىن, قارىنداشتىڭ تۇقىلىن اسا قىمبات زاتىمىزداي ۇقىپتاپ ۇستايتىنبىز. ەندى بۇل داپتەردىڭ كەيىنگى تاريحىن ايتا كەتەيىن. اجەم ونى مەنەن الىپ قويدى. ونىڭ ويىنشا, جاقسىنىڭ كوزىندەي جادىگەردى مۇنداعى شاعىن مەكتەپكە قور قىلماۋىم كەرەك. بۇيىرسا, ايشىراقتىڭ ۇلكەندەۋ مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعاندا قولىما تيەدى. ايتقان ايشىراعىنا دا كوشىپ كەلدىك. الايدا, اجەم باعالى بازارلىقتى تاعى دا ساندىقتان شىعارمادى. «ەرتەڭ اۋدان ورتالىعىنان وقىعاندا بەرەمىن». قاراجالداعى ورتا مەكتەپكە ىلىنگەندە قىمبات قازىنامدى قيىلىپ جانە سۇرادىم. اجەمنىڭ ءۋاجى دايىن. «قازىر قايتەسىڭ. الماتىعا ۇلكەن وقۋعا اتتاناردا الاسىڭ». الماتىداعى اتاقتى ۋنيۆەرسيتەتكە دە تۇستىك قوي. اجەمنىڭ باسقا ءبىر سىلتاۋى تابىلا كەتتى. سوسىن ەكىنشى كۋرستان كەيىن كانيكۋلعا كەلگەندە اقىرىن سۇرادىم عوي «اجە, انا داپتەر قايدا؟» دەپ. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سوندا ۇقتىم. اتام ونىڭ بەتتەرىنە قۇران كوشىرىپ قويىپتى. كوردىم. اراب ارىپتەرىمەن ايشىقتى ەتىپ جازىپتى قاسيەتتى كىتاپتاعى سوزدەردى. ءوزىمنىڭ شەشەم دۇنيەدەن وتەرىنىڭ الدىندا ماعان اماناتتاپ تاپسىردى. قازىر ءۇيىمىنىڭ تورىندە تۇر. اقىرى اينالىپ وزىمە كەلدى. داراتتاعى ۇيىمىزگە اتاقتى ارحەولوگ الكەي مارعۇلان ءجيى كەلىپ, اتاممەن اڭگىمەلەسىپ, اۋناپ-قۋناپ جاتاتىن. اتام سول ماڭايداعى تاۋ-تاستىڭ تاريحىن جاتقا سوعاتىن. ەستە جوق ەسكى داۋىرلەردە مىق ەلى دەگەن بولىپتى. ساقتاردىڭ ارعى جاعىندا. الەكەڭ داراتتان ءۇش-ءتورت شاقىرىم جەردەن سول مىقتاردىڭ مىس قورىتاتىن ءتورت قازاندىعىن تاۋىپتى. كونۋس پىشىندەس پەشتەردىڭ اۋزى كەڭ, ءتۇبى تارلاۋ. گرانيت تاستاردى ارشانىڭ كومىرىمەن بالقىتقان. بالا كۇنىمدە بارىپ كوردىم. تاستاردان جىلعا-جىلعا بولىپ مىس اعىپتى. ءبىر كۇنى اتام مەنى اتىنا مىنگەستىرىپ شالعايداعى ارحەولوگتاردىڭ شاتىرىنا اپاردى. قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا قىناعا بويالعان اسىقتار تابىلىپتى. شىرىمەگەن. كوبىسى سول قالپىندا ساقتالعان. تاڭ-تاماشامىز. كەنەت الەكەڭ الدەنە ەسىنە تۇسكەندەي, الگى اسىقتاردى اۋدەم جەردەگى ايتاقىرعا اكەلىپ تىگە باستادى. سوسىن اتاما «كەلىڭىز, سمەكە, مىق زامانىنىڭ اسىعىمەن ءبىر وينايىقشى» دەدى قۋاقىلانا جىميىپ. اتام العاشىندا ابدىراپ قالدى. «ەي, ىڭعايسىز ەمەس پە, قايداعى اسىق, جاس بولسا سەكسەننەن استى». الايدا سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, ءبىرازدان كەيىن ەكەۋى دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, الاڭسىز اسىق ويناۋعا كىرىسىپ كەتتى. بىردە اكادەميكتىڭ اتاما ايتقان مىناداي اڭگىمەسىن ەستىدىم. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قاراتوبەنىڭ ءبىر بۇيىرىنەن تابىلعان ۇڭگىردى قازىپتى. جەراستى جولى بار ەكەن. سوعان تۇسپەي مە, بۇلار. الدىڭعى جاقتاعى جاس جىگىت اياق استىنان شوق باسقانداي شوشىپ, اپىل-عۇپىل اتىلىپتى. الەكەڭ نەدەن قورىققانىن سۇراسا, «اندا ءبىر ارىستان اتىلعالى تۇر» دەپتى ۇرەيلى ەكى كوزى الاقتاپ. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەككە مارعۇلاننىڭ ءوزى قولىنا شام ۇستاپ قورقىنىشتى قۋىسقا كىرگەندە, شىنىمەن ارىستاننىڭ ءمۇسىنىن كورىپتى. الەكەڭنىڭ ونى قايدا اكەتكەنى ازىرگە بەلگىسىز. كەيىن الماتىدا وقىپ جۇرگەنىمدە تۋىسقان اعايىمنىڭ شارۋاسىمەن الەكەڭنىڭ پاتەرىنە سوققانىمدا جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, داستارحانىنان ءدام تاتىردى. بۇيىمتايمىزدى دا جەرگە تاستامادى. بۇل, ارينە, عۇلاما عالىمنىڭ كىسىلىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەنى انىق.تايعاق كەشۋلى تاڭداۋ
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: قازىرگى قالام ۇستاعان جازارمانداردىڭ ءبارى قابىرعا گازەتتەرىنە قارىزدار. ويتكەنى, بالاۋسا تالانتتار سونىڭ بەتىندە تىرناقالدى ولەڭ, اڭگىمە, ماقالالارىن جاريالاپ, تالاپتارىن ۇشتايتىن. ودان كەيىن اۋداندىق, وبلىستىق باسىلىمداردى جاعالايدى. الدەكەڭنىڭ دە بۇل جاعىنان وزگە ارىپتەستەرىنەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى جوق. اتتەستات الىسىمەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرۋعا اڭسارى اۋدى. الايدا, ءومىر بويى مۇعالىم بولعان اكەسى بۇل تىلەگىن قوشتامادى. «ەگەر تابيعي دارىنىڭ تاس جارىپ بارا جاتسا, وقىماي-اق جازۋشى, جۋرناليست بولاسىڭ. ال شاحتا ينجەنەرى – ءزارۋ ءارى مارتەبەلى ماماندىق. انا ماحمۇدتى بىلەسىڭ عوي, سوعان ەلىكتەسەڭ جامان بولمايسىڭ». ايتىپ وتىرعانى نەمەرە ءىنىسى ماحمۇد اقبيەۆ – ماسكەۋدىڭ كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. تەمىرتاۋدا جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى قازاقستان ماگنيتكاسىنداعى مارتەن پەشتەرىنىڭ ءبىرسىپىراسى سول كىسىنىڭ جوبالاۋى بويىنشا سالىنعان. ارتىنان تسەح ماستەرى, پارتكوم حاتشىسى بولدى. اياعىندا كومبيناتتىڭ باس ديرەكتورى دارەجەسىنە دەيىن جەتتى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. اكەدەن اسىپ قايدا بارادى. قالاماسا دا قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. تەوريالىق بىلىمدەرىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ ءۇشىن بۇلاردى بىردە شاحتاعا تۇسىرەدى. ليفت سەكىلدى بىردەڭەگە تيەيدى دە الا جونەلەدى جەتى قابات جەردىڭ استىنا. جەتتى-اۋ ءولىپ-تالىپ مەجەلى جەرگە. شىقسا, اينالا تاس قاراڭعى. سۇپ-سۋىق. ساسىق گازدىڭ ءيىسى مۇڭكىپ تۇر. تىرسىلداپ سۋ تامشىلايدى. تاسىر-تۇسىر. دىر-دىر. زۋ-زۋ. قاراپتان-قاراپ زارەسى ۇشتى. وقىتۋشى ءبىر جارىم ساعات كەن قازۋ جايىندا كەڭىنەن تولعادى. بىراق ميىنا ەشتەڭە قونبادى. ەسىل-دەرتى – جارىق دۇنيەگە قايتا شىعۋ. «بەس جىل وقىپ, ديپلوم الىپ, كەلەتىن جەرىم وسى بولسا, اتاسىنا نالەت. تاستايمىن وقۋدى». سودان كوپ كەشىكپەي اۋىلىنا قايتىپ كەلىپ, ينجەنەرلىكتى يگەرۋگە قۇلقىنىڭ جوقتىعىن اتا-اناسىنا «ەستىرتتى». ەندىگى كوزدەگەنى كازگۋ ەكەنىن دە جەتكىزدى. اكەسى كەلتەسىنەن قايىردى: «ەشقايدا دا بارمايسىڭ! مەن ساعان كورسەتەيىن وقۋدى تاستاعاندى!». ەرتەسىنە تۇرسا, ەكى اتتى ەرتتەپ قويىپتى. تاڭعى استان كەيىن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ اقتاۋعا بەت الدى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, سول ساپار ۇزاققا سوزىلىپ, ءبىر جىل قوي سوڭىندا سالپاقتادى. قيىر قونىپ, شەت جايلاعان شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ, نەبىر قيىندىقتاردى باستان كەشتى. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا, ات قۇلاعى كورىنبەس اقتۇتەك بورانداردا جاياۋ قوي باقتى. كوكتەمنىڭ قارا سۋىعىندا قالتىراعان قوزىلاردى كيگىز ۇيگە قاماپ, وزدەرى دالاعا قيسايا كەتكەن تۇندەر كەزدەستى. اۋىلعا كەلىپ, بىرەر اي جەكەمەنشىكتىڭ جىلقىسىن باعىپ, ازىن-اۋلاق اقشا جيناپ الدى. سونى قالتاسىنا باسىپ, الماتىعا جەتتى. ابىروي بولعاندا, كازگۋ-ءدىڭ فيلفاگىنا ءتۇستى. مۇندا ول ساعات اشىمباەۆ, نۇرلان ورازالين, اشىربەك كوپىشەۆ, ادىلبەك تاۋاساروۆ, سايلاۋبەك جۇمابەك ۇلى, الما قىراۋباەۆا سەكىلدى كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن كۋرستاستارىمەن تابىستى. جاس دارىن يەلەرى ادەبي ۇيىرمەدە وزدەرىنىڭ جازعان-سىزعاندارىن تالقىلاپ, ءبىر-بىرىنە اقىل-كەڭەستەرىن ايتاتىن. بولاشاق سىنشى ساعات ساناتكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ءبارى ونى بەلينسكي دەيتىن. وقىماعان كىتاپتارى كەمدە-كەم. ارالارىنداعى ولەڭ جازاتىن تەك نۇرلان عانا. قالعاندارى قارا سوزگە ءۇيىر. العاشقى قادامىنان-اق قاتارلاستارىنان قارا ءۇزىپ شاباتىنداي قابىلەتىن بايقاتقان الداننىڭ «مارعاسقا» دەگەن ەڭ ءبىرىنشى اڭگىمەسى ايگىلى ورالحان بوكەەۆتىڭ قولداۋىمەن الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە جارىق كوردى. سودان باستاپ ەكەۋىنىڭ اراسىندا تۆورچەستۆولىق بايلانىس ورنادى. «لەنينشىل جاستا» جۇرگەنىندە دە, «جۇلدىزدا» ىستەگەنىندە دە, «قازاق ادەبيەتىن» باسقارعانىندا دا قاناتتاس ءىنىسىن قامقورلىعىنان تىس قالدىرعان جوق. بەرگەندەرىن جاريالاپ وتىردى. تسەلينوگراد وبلىستىق راديوسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىندە الماتىدان حابارلاسىپ, قولجازبالارىن الدىرىپ «تامىز تاڭى» اتتى تۇڭعىش كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسكەن دە وسى ورالحان بوكەەۆ. بولمىسى بولەك بوكەەۆ «الابۇعىنىڭ اجالى» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ سوڭىنا سىڭار جول سويلەم قوسىپ, استارلاپ ايتار يدەياسىنىڭ ءيىنىن قاندىرىپ جىبەرگەنىن الدەكەڭ ىلعي ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. ال ساعات دوسى «اق جالىن» پوۆەسىن «لەنينشىل جاستىڭ» بىرنەشە نومىرىنە باستىردى. از جازسا دا, ساز جازاتىن الدان سمايىلدىڭ «تامۇقتان كەلگەن ادام» رومانى سوناۋ 1972 جىلى پوۆەست جانرىندا جازىلعان-تۇعىن. وكىنىشكە قاراي, اشارشىلىق تاقىرىبى جابىق بولعاندىقتان, حيكاياتتىڭ جولى كەسىلدى. تەك تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا ۇلتجاندى قالامگەر شىرعالاڭدى شىعارماسىن قايتا تولىقتىرىپ, اقيقاتتى ايتۋعا مۇمكىندىك الدى. ەڭبەگى اقتالىپ, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. جازۋشىنىڭ «ارعىماق پەن اگبا», «تايگا» جانە «كيىك عۇمىر» حيكاياتتارىن عافۋ قايىربەكوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, رىمعالي نۇرعالي سياقتى ادەبيەت مايتالماندارى جوعارى باعالاعانى بەلگىلى.«قاراوتكەلدى قادىرلەپ, اقمولانى ارداقتادىق»
الدەكەڭ ايتادى: اللا قالاپ, اقوردامىزدىڭ التىن قازىعى قاعىلعان قاسيەتتى قاراوتكەل, اياۋلى اقمولا تاريحى ارعى زامانداردان تامىر تارتادى. عۇن تىلىندە «اق» – باتىس, «مولا» – قامال ۇعىمىن بىلدىرەدى. دەمەك, اقمولا ۇلى دالانىڭ داڭقتى ۇلاندارى سالعان قالا. ەسىل-نۇرانى ەمگەن ەجەلگى ولكە جايىندا العاشقى جازبا دەرەكتى 1253-1255 جىلدارى فرانتسۋز كورولى ليۋدۆيگ ءىح-دىڭ تاپسىرماسىمەن جاياۋ-جالپى ءجۇرىپ-اق جارتى الەمدى شارلاعان فلاماند جيھانكەزى ۆيللەم رۋبرۋك قالدىرعان. ءبارىمىز بىلەتىن بىتىعاي 1375 جىلى يتاليادا شىعارىلعان «كاتالون كارتاسىنا» كىرگەن. اقمولا ايماعىندا ءاز تاۋكەدەن تاراعان سامەكە, ەسىم, قۇدايمەندە, قوڭىرقۇلجا سەكىلدى سۇلتاندار بيلىك قۇرعان. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلى وتارشىلدار وزبىرلىعىنا قارسى قاسقايا شاپقان كيەلى مەكەن بۇل. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, اقمولانىڭ تاريحىن تۇگەندەۋمەن ايانباي اينالىستىم. توقسان تولعاۋلى دەرەكتەردى ىزدەپ ءبىراز ءارحيۆتىڭ تابالدىرىعىنان اتتادىم. تاپقاندارىمدى تاسقا باستىرىپ, وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينالدىردىم. «استانا جازۋشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا شىعارىلعان سەگىز تومنىڭ تەڭ جارتىسى سول تاريحقا ارنالدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ كومەگىمەن ازىرلەنگەن «يستوريا ستوليتسى ي كرايا: XIV-XIX ۆ.ۆ.», «يستوريا ستوليتسى ي كرايا: XVIII-XIX ۆ.ۆ.» قوس تومدىعى قالىڭ وقىرماننىڭ دا, تاريحپەن شۇعىلداناتىنداردىڭ دا ءزارۋ دۇنيەسىنە اينالدى. ولاردا ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ترويتسك, توم, ومبى, تاعى باسقا قالالاردان تابىلعان ءبىزدىڭ ولكەمىزگە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر توپتاستىرىلعان. سولاردىڭ نەگىزىندە «استانا عاسىرلارى» دەگەن اتپەن اقمولانىڭ ەجەلگى عۇن زامانىنان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن جازدىم. جۋرناليست ارتۋر مەلنيكوۆپەن بىرلەسىپ دايىنداعان «استانا ساۋلەتى. ارحيتەكتۋرا ستوليتسى» تۋىندىسى ەلوردا ساۋلەتىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەسەك جاراسادى. ال «قانجىعالى قارت بوگەنباي» جيناعى ءباھادۇر بابامىزدىڭ بۇكىل ءومىرىن قامتيدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى تسەلينوگرادتا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ۇلىقتالا قويماعانى جاسىرىن ەمەس. كەردەڭ مىنەزدى كەلىمسەك باسشىلار كرەملدى تىڭداپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا ونشاقۇلاق اسپادى. وعان مىسالدى ونداپ ەمەس, جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولار ەدى. بىراق, وتكەنگە سالاۋات دەيتىن بۇرىنعىلار ءباتۋاسىنا توقتاپ, ەسكى جارانىڭ اۋزىن اشپاي-اق قويعاندا ءجون كورىپ وتىرمىن. ايتپەسە جارالى جىلدار جاڭعىرىعى جادىمىزدان وشە قويعان جوق. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلدىڭ ولگەنىمىزدى ءتىرىلتىپ, وشكەنىمىزدى جاندىرۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەنى بەلگىلى. تسەلينوگرادتا دا سەڭ بۇزىلا باستادى. 1993 جىلى 10 مامىردا رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىن قۇردىق. وبلىس باسشىلارى بۇل قادامىمىزدى ونشا قۇپتامادى. ىزگى نيەتىمىزدەن ىلىك ىزدەپ, كەلەلى ىسكە كەدەرگى جاساپ باقتى. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەردىڭ «سەندەر انا پريبالتيكاداعى «سايۋديس» سەكىلدى ۇلتشىلدىق ۇرانىن كوتەرگەلى ۇيىمداسىپ جاتقان جوقسىڭدار ما؟» دەپ سەنىمسىزدىكپەن سەسكەنە قاراعاندارىن قايتەرسىڭ. وكتەمدىككە ۇيرەنىپ قالعان وركوكىرەك توپتىڭ وكىلدەرى «جۋاستان جۋان شىققانىن» كوتەرە الماي, كوكتەگى كۇنگە شىلىم تۇتاتقانداي كۇي كەشكەن كەشەگى كۇندەرىن كوكسەدى. قاپتاعان قارسىلىقتارعا قاراماستان قازاق ءۇشىن قارمانىپ, قىرۋار شارۋانىڭ باسىن قايىردىق. مەكتەپتەردە قازاقشا سىنىپتار اشىلىپ, بالا-باقشالاردا تاربيە جۇمىستارىن انا تىلىمىزدە جۇرگىزەتىن توپتار كوبەيدى. قالامىزدا ءبىزدىڭ كۇش سالۋىمىزبەن قازاق دراما تەاترى شاڭىراق كوتەردى. بۇل جونىندە جۋىردا «ەگەمەننىڭ» بەتىندە ەكى بىردەي ەستەلىك ماقالام جارىق كورگەندىكتەن بەلگىلى جايلاردى قايتالاعىم كەلمەيدى. اقمولانىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ جولىنداعى تالاس-تارتىس ءوز الدىنا ءبىر توبە اڭگىمە. ەڭ باستىسى, العان بەتىمىزدەن قايتپادىق. باسى قاتتى بولعانىمەن, اياعى ءتاتتى بولدى. جەڭىسكە جەتۋىمىزگە جەڭىس كارىباەۆ, قۋانىش ابدۋللين, قانات قاليەۆ, ەربولات دالەنوۆ, سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا, تولەۋباي باتىروۆ, ءسابيت كارىموۆ, سماعۇل راحىمبەك, مۇراتبەك توقتاعازين, كەنجە جۇماعۇلوۆ سياقتى كوپتەگەن ۇلتجاندى ازاماتتار قوماقتى ۇلەستەرىن قوستى. «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىن دەمەپ, قولدارىنان كەلگەن كومەكتەرىن اياماعان قايسار وماروۆ, امانجول بولەكپاەۆ, سايلاۋ بايبولوۆ سەكىلدى بيلىك باسىنداعى باۋىرلارىمىزدىڭ اتى-جوندەرىن ايرىقشا اتاپ وتكەنىمىز ابزال. ءبىرى بىزگە كەڭسە تاۋىپ بەردى, ءبىرى اۆتوكولىك ءبولدى, ءبىرى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن قارجى ءتۇسىرتتى دەگەندەي. ەگەر ولار وڭ قاباق تانىتپاعاندا, ايىمىزدىڭ وڭىنان تۋى ەكىتالاي ەدى. تاۋەلسىز «قاراوتكەل» گازەتىندە ەلدىك ماسەلەلەردى ەكشەگەن قانشاما پروبلەمالىق ماقالالار جازىلدى. ونىڭ ءبارىن ايتىپ تاۋىسا المايسىڭ. ماندات پەن مىندەت ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: ەكى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان الدان سمايىلدىڭ ءماجىلىس وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ماڭىزداعى ماسەلەلەردىڭ ەشقايسىسىنان شەت قالماعانى ءمالىم. اسىرەسە, بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇردىسپەن ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىنە قازاق تىلىنە قاتىستى مالىمدەمە جاساعانى ۇلكەن رەزونانس تۋعىزعانى ەستە. ونوماستيكا تۋرالى زاڭدارعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلارعا جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋدىڭ ون ءبىر كريتەريىن كىرگىزدى. دەپۋتاتتار گۇلنار سەيتماعامبەتوۆا, گۇلميرا يسينباەۆامەن بىرگە «بالالاردى دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جازدى. «ۆالەولوگيا» ءپانىن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەرىنە بايلانىستى مەكتەپ باعدارلاماسىنان الدىرتىپ تاستادى. كونە تۇركى جازۋىنىڭ كۇنىن وتكىزۋ جايلى باستاما كوتەردى. پارلامەنتتە العاش رەت قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن بەلگىلەۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيتقى بولدى. قالامگەرلىكپەن قاتار, رۋحاني-الەۋمەتتىك ومىرگە بەلسەنە ارالاسقان الدەكەڭ بۇگىندە ەل يگىلىگى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىن تىرشىلىگىنىڭ ءمانى دەپ بىلەدى. *** ... قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە قالامى قولىنان تۇسپەگەن قادىرلى اعامىز قازىر دە قاشانعى ادەتىمەن اق قاعازعا ءالى ەشكىمگە ايتپاعان سىرلارىن اقتارۋ ۇستىندە ەكەن. جازىپ جاتىر... تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»