بەكەن قايرات ۇلى. شاباندوز سالىبەك

(دەرەكتى-ەتنوگرافيالىق تولعاۋ)

جاڭا نيزامىنىڭ مىڭدا توعىز ءجۇز ون ءتورتىنشى (1914) جىلى ساعىمبەك بايدىڭ بايبىشەسى سالىبەك اتتى ۇل تاپقان. ول زاماندا قازاقتىڭ بالاسى, تۇيەنىڭ قومىندا تۋىپ, اتتىڭ جالىندا ەر جەتەتىن. التى جاسىندا اتقا شاباتىن. ون جاسىندا ارقانداپ اساۋ مىنەتىن, تايپالتىپ تويدا جۇرەتىن, ءبىر مۇشەلگە تولعاندا پىشاق ازۋى قىشىعان جاس بورىدەي جالاڭداپ كوكپاردىڭ ماڭىنا باراتىن. لىپ ەتىپ شەتكە شىققان سەركەنىڭ سانىنا جارماساتىن… ءسويتىپ, قارىمىن شىڭدايتىن, جۇرەگىن تاقايتاتىن, بىلەگىن بەكىتەتىن, تاقىمىن قاتايتاتىن. ءار قازاقتىڭ ۇلى وسىنداي مەكتەپتەن وتەتىن. وعان توزبەگەن بوركەمىك جاندى, كەمىس تۋعان كەمىك كورەتىن. ونداي بەيباق قاراتابان قويشىعا اينالاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلى دۇبىرگە توتەپ بەرە الماي, بەتى قايتىپ, جۇرەگى تايقىپ, سىننان وتپەي قالعان ۇلدى اتالاستارى «اكەدەن كەرى كەتىپ تۋعان ىنجىق» دەپ باعالاعان. ياعني, باعزى زاماندا كوكپار دەگەنىمىز – ەر مەن ەزدى ءبىر-بىرىنەن ايىراتىن تەڭدەسسىز قۇرال بولعان.  

سارقاسقا اتتىڭ قازاسى

سونىمەن, اۋەلگى اڭگىمەگە قايتا ورالساق: جوعارىداعى ساعىمبەك بايدىڭ تۇڭعىشى سالىبەك ون ءتورت جاسقا تولعاندا ەل ءب ۇلىندى. كامپەسكە دەيتىن زاڭ شىعىپ, باردىڭ مالىن سىپىرىپ الدى. ماڭداي تەرىمەن تاپقان اق-ادال داۋلەتىنەن ايىرىلعان ەل وزبەكستانعا بوسىپ كەتتى. ول جاقتا شيرەك عاسىر ءومىر سۇرگەن ساعىمبەكتىڭ: سالىبەك, بالبەك, قىرعىزباي, رايىمجان اتتى بالالارى بولدى. ۇلدىڭ ۇلكەنى سالىبەك جاسىندا وزبەك پالۋاندارىمەن (كوكپارشىلاردى وسىلاي اتايدى) دوداعا ءتۇسىپ, تاقىمىن شىنىقتىردى. سالەكەڭنىڭ كوكپارعا بەرىلگەنى سونشالىق ءوزى ءومىر سۇرگەن 77 جىل عۇمىرىندا ۇكىمەتكە ءبىر كۇن ەڭبەك ەتپەگەن ەكەن. ءتىپتى ەڭبەك كىتاپشاسى دا بولماعان, زەينەتاقى دا الماعان, تەك كوكپاردىڭ قىزىعىنا باتىپ, الامان دودانىڭ دۋىن قىزدىرىپ, ومىردەن وزعان. كوكپار بولعان سوڭ ارينە, ات كەرەك. ات بولعاندا جابا توقىپ مىنە سالاتىن قويتورى ەمەس, كۇشتىلىگى وگىزدەي, ۇشقىرلىعى سۇڭقارداي, ەپتىلىگى ەلىكتەي, يەسى تاقىمىن قىسىپ, تىزگىنىن قاققانىن جازباي تانىپ, مۇلتىكسىز ورىندايتىن جىلقى بولماسا, كوكپارشىنىڭ باعى جانبايدى. سوندىقتان دا, بولار وڭتۇستىك وڭىردە كوكپار اتىنداي قىمبات دۇنيە جوق جانە ونى باپتاۋ ءوز الدىندا ءبىر عىلىم. سوناۋ ءبىر وتكەن عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى سالەكەڭ كوكپارعا اتاقتى سارقاسقا اتىمەن شىعىپ, كەيبىر كەزدەردە جان بالاسىنا سالىم ۇستاتپاعان كەزدەرى دە بولعان. ەل اراسىندا «سالىبەكتىڭ سارقاسقاسى» دەگەن ات اڭىزعا اينالعان. بۇل ات ءشاۋىلدىر جاقتا ءومىر سۇرگەن كەرەي كادىر دەگەن كىسىنىڭ تۋما ق ۇلىنى ەكەن. وسى كادىردىڭ ايەلى قىزبالا سالەكەڭە قارىنداس بولىپ كەلەدى. بىردە تەمىر وڭىرىنە كوكپارعا بارىپ كەلە جاتىپ سالىبەك جاڭا تۋىپ تۇرعان ق ۇلىندى كوزى شالعان. باسىندا سىلىم ەت جوق, تىزەسى ەمەننىڭ شورىنداي شودىر, ساۋىرى شوقتىعىنان قارىس سۇيەم كوتەرىلىپ تۇرعان ق ۇلىندى كورگەندە كوكپارشىنىڭ كوزى جايناپ كەتكەن. «قۇداي بۇيىرسا, الامان دودادا الدىڭا ات سالمايتىن, تارتىستا تاۋدى دا قۇلاتاتىن جىلقى بولارسىڭ» دەپ تۇيگەن. ارادا جىل وتكەندە كادىردىڭ اناسى دۇنيەدەن وزىپ, كەلەسى جىلى الىس-جۋىقتاعى اعايىن-تۋمالارىن شاقىرىپ اس بەرەدى. كوپپەن بىرگە اس-تويعا سالەكەڭ دە كەلەدى. جاي كەلمەيدى قوساقتاپ ءتورت جىلقى جەتەكتەپ كەلەدى. بۇل كەلىستىڭ تەگىن ەمەسىن سەزگەن كادىر ۇستا دا اڭعارادى. كادەكەڭ جاي قاتارداعى كوپ ۇستانىڭ ءبىرى ەمەس, قولىنان ونەر تامعان جان. سوعىس جىلدارى قاجىمۇقان بالۋان وسى ءشاۋىلدىر جەرىندە ەل ارالاپ ونەر كورسەتىپ, ۇشاققا اقشا جيناعاندا بالۋاننىڭ كەرەك-جاراعىن وسى كادىر ۇستا دايىنداپ بەرىپ وتىرعان. ءتىپتى قاجىەكەڭە ارناپ ارنايى اربا دا جاساعان. سونىمەن جوعارىداعى استىڭ سوڭعى تويعا ۇلاسىپ, ەل كوكپار شابادى. سالىبەك شاباندوز ءوزىنىڭ سىرالعى تورىسىمەن ءۇش دۇركىن مارە كورەدى (جەڭىس الادى). اس تارقار تۇستا سالىبەك كۇيەۋ بالاسى كادىرگە كەلىپ: «كادىرجان مەنىڭ انا ءبىر قوساقتاپ الىپ كەلگەن ءتورت جىلقىنى بايقاعان سولارسىڭ, سولار سەنىكى» دەيدى. «نە ءۇشىن». «كادىرجان سەن انا ءبىر سارقاسقا تايىڭدى ماعان بەر». كادىر قاتتى ويلانادى. سارقاسقانىڭ تەگىن جىلقى ەمەسىن ءوزى دە بىلەتىن. جىلقىلار تۇسكى ىستىقتا ىرگەدەگى دارياعا قۇلاعاندا وسى سارى تاي وزەننىڭ تەرەڭىنە ءجۇزىپ بارىپ, سۋدىڭ ىشىندە بالىق سياقتى اۋناپ-قۋناپ وينايتىن. اقىرى كادىر ءوزى ءبىر شەشىمگە كەلە الماي اۋىلدىڭ اقساقالدارىن جينايدى. ولار ايتادى: «كادىر قاراعىم, مىنا سالىبەك كوكەڭ اتى شىعانداعان ايگىلى كوكپارشى, سەن سارى تايىڭدى بەر!». وسىلاي سارقاسقانى قولعا تۇسىرگەن سالەكەڭ ريزا بولعانى سونشالىق استىنداعى كوكپار تورىسىن دا «سارقاسقانىڭ قازىعى بوس تۇراماسىن» دەپ بايلاپ كەتەدى. سالەكەڭ سارى تايدى جەتەلەپ اۋىلعا كەلەدى. جول بويى اسىقپاي 120 شاقىرىم جەرگە 10 كۇن جۇرەدى. اتتى اكەلگەن سوڭ جاقسىلاپ باپتايدى. جارىقتىق جاقسى اتتى حاننىڭ تاعىنان ارتىق كورگەن جان ەكەن. باسقاسى باسقا بىلايعى ەل-جۇرت اس-سۋعا ۇن تاپپاي وتىرسا, سالىەكەڭ اتىن تازا بيداي بەرىپ اسىرايدى. تۇنىق سۋمەن سۋارىپ, جاسىل جونىشقانىڭ كوگىن عانا جەگىزەدى. قىسى-جازى جابۋلاپ ۇستايدى. سيىر سۋ ىشكەن ىدىسپەن ات استە سۋارمايدى. سارقاسقانى تۇرعان جەرىندە ءزار سىندىرتپايدى, تەزەك تاستاتپايدى. تايىنان ۇيرەتكەنى سونشالىق جانۋار ءزار قىسقاندا ارقىراپ كىسىنەيدى. ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى ۇيرەنگەن جۇگىرىپ شىعىپ, الىسقا جەتەكتەپ بارىپ ءزارىن توكتىرىپ, تەزەگىن تاستاتىپ قايتا اكەلىپ بايلايدى. كوكپار تاياعاندا ءتىپتى باسقاشا. سالەكەڭ اتىمەن بىرگە قورادا تۇنەيدى. ونىڭ ءاربىر قيمىلىن باعىپ, كىرپىك قاقپاي قاراپ جاتادى. ەتىن قاتىرادى, قازىسىن ورتايتادى, كۇنىنە بىرنەشە دۇركىن ءمىنىپ-ءتۇسىپ بۇلشىق ەتتەرىن شيراتادى. سودان كەيىن سالەكەڭنىڭ كوكپارعا اتتانۋى ءوز الدىنا ءبىر توي. بارلىق بالا-شاعاسىن جينايدى. سالىەكەڭنىڭ ۇلكەن قىزى راحيا اپايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اكەسىنىڭ كوكپارعا اتتانۋى ۇلكەن مەرەكە. بارلىق بالاسى جينالىپ اتتاندىرادى. قۇتتى ءبىر الاپات شايقاسقا بارا جاتقانداي سالەكەڭ بۇرشاقتاي ءتۇيىلىپ, سۇڭقارداي ءشۇيىلىپ, قاھارىن سىرتىنا شاشىپ, اتقا قونادى. ال, سارقاسقا ات ءتىپتى وزگەرىپ سالا بەرەدى. قورادا بايلاۋى تۇرعان جۋاس اتتى تانىماي قالاسىز. قوس جانارىندا وت ويناپ, اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ, ومىراۋ ەتى بۇلت-بۇلت ويناپ, جەردىڭ ۇستىندە جەلمەن جەڭىل ۇشىپ بارا جاتقان قاڭباقتاي سىرعيدى. سالىبەكپەن قاتار كوكپار شاپقان ادامداردىڭ قاتارى ءالى دە بار. اتاقتى كوكپارشى قۇلانحان جاقىپوۆ ايتادى: «سالىبەك كوكەمدى ءبىز ابدەن قۋاتى قايتقان كەزدە كوردىك. سونىڭ وزىنە جاس جىگىتتەرگە سالىم بەرمەيتىن. ورتاداعى قىرعىن دوداعا كوپ تۇسپەيدى, تەگى اتىن ايالايتىن بولۋى كەرەك. دودادان كوكپار الىپ شىققان ادامدى اڭدىپ تۇرىپ ج ۇلىپ اكەتەدى. جولاي توقتاتام دەۋ بوس اۋرە. سالەكەڭ عاسىردا ءبىر تۋاتىن شاباندوز ەدى عوي…». وسىلاي سالىبەك پەن سارقاسقا اتتىڭ اتاعى تۇركىستان, ءشاۋىلدىر, شايان, تورتكۇل ودان بىلاي قازىقۇرت, شارداراعا دەيىن جايىلادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىل اراسىندا شاعىن جيىن ءوتىپ, ۇلكەن اقساقالدار قولبالا كولىك ەسەكتەرىن ءمىنىپ توپ-توپ بولىپ اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتادى. سوناۋ ءبىر شەتتە سارقاسقا اتىن سىلاڭداتىپ سالىبەك كەلە جاتادى. وسى وقيعانى كورگەن ءبىر اقساقال ايتىپتى: «مىنا ەسەك ءمىنىپ كەلە جاتقان شالداردىڭ بار بايلىقتارى ۇيىندە. ءاربىرىنىڭ ءجۇز-جۇزدەن قويى بار. وزدەرى ەسەك ءمىنىپ كەلە جاتىر. ال, انا ءبىر سارقاسقا ات ءمىنىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ بار بايلىعى استىندا. جالعىز اتىنان باسقا تۇگى جوق…». كۇندەر سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. شاماسى 1960 جىلدىردىڭ باسىندا ايدار احمەتوۆ دەگەن ادام اناسىنىڭ جىلدىعىن وتكىزىپ, اسپەن بىرگە كوكپار بەرەدى. وعان سارقاسقاسىن سىلاڭداتىپ سالىبەك شاباندوز دا كەلەدى. بىردەن بەس سالىمدى قاتار الادى. سارقاسقا ور قويانداي ىرعىپ, سىنىپتاي سۋسيدى. سالىبەك پەن سارقاسقانىڭ ۇيلەسىمىن كورگەن جان بالاسى تاڭدايىن قاعادى. بىراق وسى ساتتە كۇتپەگەن وقيعا ورىن الادى. سالەكەڭ تەرىن ءسۇرتىپ ورتاعا بەتتەپ كەلە جاتقان. استىنداعى اتى ارقىرىپ كىسىنەيدى. قاراسا اتتىڭ قۇلاعىنا دەيىن قارايىپ كەتكەن. تۇسە قالىپ, ەرىن سىپىرادى. ارقاسى دا قاراجولاقتانىپتى. جانۋار يەسىنىڭ يىعىنا باسىن سۇيەپ, كوزىنەن جاس پارلايدى. سالىبەكتە ءبىر پالەنىڭ بولارىن سەزىپ, اۋىر كۇرسىنەدى. امال قانشا سول جەردە كوز ءتيىپ سارقاسقا پىشاققا ىلىنەدى. وسى وقيعا جايلى سالەكەڭنىڭ ۇلكەن قىزى راحيا اپاي ايتادى: «سارقاسقا ات ولەردەن بىرنەشە جىل بۇرىن مەن كۇيەۋگە شىعىپ, جەكە وتاۋ قۇرىپ كەتكەن ەدىم. مەن بارعان ەلدە ۇلكەن كوكپار ءوتتى. وعان اكەمنىڭ دە كەلگەنىن ەستىدىم. كەشكە ۇيگە كەلسەم اكەي ەر-توقىمىن ارقالىپ ۇيدە وتىر ەكەن. اتى كوز ءتيىپ ءولىپتى. قاتتى قامىقتىم…».

 سالىبەك پالۋان

بۋرىل اتتىڭ كوز جاسى

سالىبەك كوكەمىز كوكپار قۋىپ جۇرگەندە مىنا جاقتا ۇلدارى: جورا, دۇيسەن, الماس, بولاتتار ەر جەتىپ, ءتىپتى ۇلكەنى جورا ەل قاتارلى قىزمەتكە ءىلىنىپ تە ۇلگەرگەن ەكەن. اكەسىنىڭ اتى ءولىپ, قاناتى قىرقىلعانىن اڭداعان ۇلدارى اۋىل-ايماقتان سۇراۋ سالىپ, جاقسى ات ىزدەيدى. سودان توقسانساي اۋىلىندا ومىربەك دەيتىن ادامدا دونەن شىعار بۋرىل ات بار دەگەندى ەستيدى. جورا اعامىز ارنايى بارىپ كورسە, اكەسىنىڭ تاقىمىنا تاتيتىن سياقتى. شاۋىپ اكەسىنە كەلەدى, «توقسانسايدان دونەن شىعار بۋرىل ات كوردىم». سالەكەڭ: «ەندى قايت دەيسىڭ؟». «بارىپ كورمەيسىز بە؟». اقساقال ءۇنسىز ەر-توقىمىن قولتىقتاپ كولىككە كەلىپ وتىرادى. جورا ەكەۋى بۋرىلدى كورەدى. بىردەن ۇنايدى. اي-شاي جوق بۋرىل دونەنگە توقىم سالىپ, ەرتەيدى دە ءمىنىپ جۇرە بەرەدى. جورا: «كوكە قايدا باراسىز, ءالى ساۋدالاسقان دا جوقپىز عوي…». سالەكەڭ اتتىڭ باسىن ىركىپ, ارتىنا بۇرىلىپ ءبىر قاراپ: «ساۋدالاس تا, اقشاسىن تولە!». اكە ۇكىمى بالاعا زاڭ. بولدى, ءبىتتى. وسى بۋرىلمەن كوكەمىز قايتادان كوكپاردىڭ ايدىنىنا شىعىپ, شورتانداي جۇزەدى. جورا اعامىز اڭگىمە ۇستىندە مىنا ءبىر وقيعانى ايتىپ بەردى: بىردە جۇمىس بابىمەن ەل ارالاپ كەلە جاتىپ, ەڭگەزەردەي قارياعا جولىقتىم. جاسىندا دەس بەرمەس شاباندوز بولعان ەكەن. بارىپ سالەم بەردىم, اقساقال, «كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟» دەدى, «سالىبەك ساعىمبەكوۆتىڭ بالاسى بالامىن». اقساقال ەڭسەسىن تىكتەپ تۇزەلىپ وتىردى. «پالۋان سالىبەك پە؟». «ءيا». اقساقال ايتىپتى: «جاسىمدا اتاقتى شاباندوز بولدىم, ناعىز بولىپ-تولىپ تۇرعان شاعىمدا مىنا تەمىر جاقتا بىرەۋ كوكپار بەرگەلى جاتىر دەگەندى ەستىپ اتتاندىم. بىردەن سالىمدى ءىلىپ الىپ مارەگە قاراي شاۋىپ كەلە جاتىر ەدىم, ءبىر جاپ-جاس جىگىت قاپتالداي كەلىپ جارماستى. ىشىمنەن «مىنا بەيباققا نە جورىق, دامەسىنىڭ زورىن قارا» دەپ, ويلاپ قويام. سارت ەتىپ سەركەگە جابىستى. قولى شالا ءىلىنىپ شىعىپ كەتتى. قاراسام قايدادان ىندەتىپ كەلە جاتىر. اشۋىم كەلىپ, بەتىن قايتارىپ تاستاماقشى بولىپ, ءوزىم دە وعان جاناسالاي بەردىم. قولى سەركەنىڭ اياعىنا ىلىنگەندەي بولىپ ەدى, ىركىپ تارتىپ قالعانى. العاشىندا قارا سانىم ءۇزىلىپ كەتكەن شىعار دەپ ويلادىم. ەسىمدى جيسام سەركە انا جىگىتتىڭ تاقىمىندا كەتىپ بارا جاتىر. وسى وقيعادان كەيىن كوكپاردى تاستاپ كەتتىم. اياعىم جاراماي قالدى. ارتىنان سۇراستىرسام, سول جىگىت سەنىڭ اكەڭ ەكەن…». وسىلاي كۇندەر ءوتىپ جاتتى. 1991 جىلى تەمىرلاندا قاجىمۇقاننىڭ 120 جىلدىق تويى ءوتتى. وسى تويدىڭ باس پالۋانى (وڭتۇستىككە كوكپارشىنى «پالۋان» دەيدى) رەتىندە 77 جاستاعى سالىبەك قاريا كوكپارعا شىعىپ, سوڭعى سالىمىن سالادى. كەشىكپەي سىرقات مەڭدەپ جاتىپ قالادى. بۋرىل ات دۇركىن-دۇركىن يەسىن ىزدەپ, كىسىنەيدى. جىلقى بالاسىنىڭ ءتىلىن بىلەتىن سالەكەڭ دەرت مەڭدەپ, توسەك تارتىپ جاتسا دا, بالا-شاعاسىنا «مەنى دالاعا شىعارىڭدار» دەيدى. ۇيدەگىلەر اقساقالدى اۋلاعا توسەك سالىپ, دالاعا الىپ شىعادى. بۋرىل يەسىنىڭ ءيىسىن سەزىپ, ق ۇلىن داۋىسى شىرقىراپ قوياا بەرەدى. سالەكەڭ, «اتتى الىپ كەلىڭدەر!» دەيدى. ەكىنشى ۇلى دۇيسەن بايلاۋلى تۇرعان تۇلپاردى جەتەكتەپ الىپ كەلەدى. اقپاق قۋداي سۇيەگى ارسا-ارسا توسەك تارتىپ جاتقان يەسىن كورگەن بۋرىل ات ىشقىنىپ كەلىپ, شالدى يسكەيدى. قوس جانارىنان پارلاعان جاس اقساقالدىڭ جاستىعىن جۋادى. ونىمەن قويماي ەستى جانۋار يەسىنە, «ورنىڭنان تۇر» دەگەندەي, كورپەسىن جۇلقىپ, جاستىعىن تىستەپ لاقتىرادى. مىنا وقيعانى كورىپ تۇرعان ادامنىڭ ءبارى بۋرىل اتپەن بىرگە كوز جاستارىن توگەدى. سول كۇننىڭ كەشىندە اتاقتى شاباندوز, ءومىرىن كوكپارعا ارناعان سالىبەك قاريا دۇنيەدەن وتەدى. يەسىنىڭ باقيعا كوشكەنىن سەزگەن بۋرىل ات يەسىن ازا تۇتىپ, كوزىنەن جاس پارلاپ, ۇزاق جىلايدى. جەم-ءشوپ جەمەي قانجارداي قاتادى. اقىرى ول دا كەشىكپەي ءولىپ تىنادى. بەكەن قايرات ۇلى

اتاقتى شاباندوز سالىبەك ساعىمبەك ۇلى بۋرىل اتتىڭ ۇستىندە تۇر