سوت تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماسەلە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. الەمنىڭ كەز كەلگەن قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق ەلى ءۇشىن ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى, سۋديانىڭ تاۋەلسىزدىگى سوت تورەلىگىن زاڭعا ءسايكەس بەيتاراپ جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. بارلىق بيلىك ورگاندارى, مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار, مەيلى ولار قانداي حالىقارالىق دەڭگەيدە بولسا دا, وسى تاۋەلسىزدىكتى قۇرمەتتەۋگە, ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا ءتيىس. بىراق سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى كونستيتۋتسيامىزدا جازىلعانداي تالاپقا ساي قاماتاماسىز ەتىلىپ كەلە مە؟ مىنە, كەشە جوعارعى سوتتا وسى ماسەلەلەردى وزەك ەتكەن «سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى: حالىقارالىق ءتاجىريبە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونى ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى استانا قالاسىنداعى ەقىۇ-نىڭ ورتالىعى, ەۋرازيا وداعىنىڭ قازاقستانداعى قۇقىقتىق جانە سوت رەفورماسىن قولداۋ جوباسى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى گەرمانيا قوعامداستىعى ءجانە قۇقىقتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ورتالىعىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىردى.
كونفەرەنتسيانى اشىپ جانە العاشقى بايانداما جاساعان جوعارعى سوت توراعاسى مۇسابەك ءالىمبەكوۆ ەلىمىزدە الەمدىك ءوركەنيەتتى تالاپتارعا ساي كەلەتىن سوت جۇيەسى قالىپتاسىپ, قۇرىلعاندىعىن جانە ونىڭ العىشارتتارى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتىپ ءوتتى. ودان ءارى توراعا سوت بيلىگى – دەموكراتيانىڭ نەگىزى دەپ, بۇعان مىسال رەتىندە ەلباسىنىڭ سۋديالار وداعىنىڭ Y سەزىندە ايتقان ءسوزىن باعدارعا الدى. وندا پرەزيدەنت تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بىردەن-ءبىر جەتىستىگى ول – سوتتار مەن سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنە زاڭ جۇزىندە عانا ەمەس, ناقتى تۇردە قول جەتكىزىلۋىندە جاتىر دەدى. بۇعان تالاس جوق. ءويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك قورعالۋى كۇشەيتىلدى. ولار ەلىمىزدە ەڭ جوعارى اقى تولەنەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوعان ساي سوتتار – دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ولارعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋى كوپ جاعدايدا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان سوت جۇيەسىندە تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەر ارقاشان مەملەكەتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ نازارىندا بولۋعا ءتيىس.
سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى – ۋاقىتتىڭ ءوزى تەكسەرۋدەن وتكىزگەن دەموكراتيالىق جەتىستىك بولىپ تابىلادى. سوعان وراي, مەملەكەت تاراپىنان سوت شەشىمدەرى مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە قۇقىقتىق ءمارتەبەسى مەن وي ءمۇددەسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ بارلىق شارالارى قابىلداندى. ويتكەنى, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا بارلىق شارالار ادام قۇقىعىن نىعايتۋعا, سوت قۇزىرەتى تاۋەلسىز جانە الالاۋسىز جۇرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس ەكەندىگى قۇپتالدى. سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ جالپىعا بىردەي جارعىسىندا سۋديالار ءار ادامنىڭ ءادىل سوت تالقىلاۋىنا ءتۇسۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس دەلىنگەن. سوعان وراي ءاربىر سۋديا ءىستى بەيتاراپ جانە تاۋەلسىز سوتتىڭ بەلگىلەگەن مەرزىم ىشىندە ادىلدىك پەن جاريالىلىق قاعيداتىن ساقتاپ ءجۇرگىزۋدە, ادامعا تاعىلعان ايىپتى قاراۋ كەزىندە بار قۇقىقتى بەرۋدە جانە تەڭدىكتى ساقتاۋدا تەك زاڭعا عانا مويىنۇسىنۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ اۋىلى الىستاي تۇسەتىنىن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ايتىپ ءوتتى.
كونفەرەنتسيادا ايتىلعانداي, ەلىمىزدە سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرە بەرۋ باستى تالاپ رەتىندە قالا بەرەدى. وبلىستىق سوتتاردا سالالىق قاعيداتتار بويىنشا قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القالارى قۇرىلۋى مۇمكىن. سوعان وراي سوتتاردى مامانداندىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. ءاسىرەسە, جاسوسپىرىمدەر سوتىن, استانا قالاسىندا قارجىلىق-سالىق سوتىن قۇرۋ قاجەت. بۇدان ءارى كونفەرەنتسيادا قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى, ەلباسىنىڭ «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بەلگىلەنگەن تاپسىرمانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قابىلداۋ تالقىلاندى. سونداي-اق, شىعىس ەۋروپا, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سوت ءبيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جونىندەگى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 19 مەملەكەتتىڭ 40 تاۋەلسىز ساراپشىسى جانە ەۋروپا كەڭەسى مەن ۆەنەتسيالىق كوميسسيا دايىنداعان كيەۆ كونفەرەنتسياسىنىڭ ۇسىنىستارى قارالدى. ءسويتىپ, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت ءجۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن جەتىلدىرۋ جونىندە, ەلىمىزدەگى سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءوندىرىسىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ جانە حالىقارالىق سوت ءتاجىريبەسى تۋرالى ايتىپ, ءبىرقاتار ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.