ونى وزىمىزگە بۇرۋدا بايلانىس پەن اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسى ۇلكەن ءرول اتقارادى
ءبىزدىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتامىز – اقپاراتتىق قوعام. تىرشىلىگىمىزدى دە تەلەكوممۋنيكاتسياسىز ەلەستەتە المايتىن بولدىق. ال مەدياكەڭىستىك كوكجيەگىنىڭ كەڭ بولعانى, بايلانىس پەن اقپاراتتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسقاندىعى قاراپايىم حالىق ءۇشىن عانا ەمەس, مەملەكەت ءۇشىن قاجەت. سەبەپ, بۇل قۇرىلىمنىڭ كەز كەلگەن ەلدى ىلگەرىلەتەتىن اۋقىمدىلىعىندا.
وسى ورايدا, ءبىز بيىلعى جولداۋدا ايتارلىقتاي ءمان بەرىلگەن حالىققا ەتەنە جاقىن سالاداعى باسى قايىرىلعان, جاقىن بولاشاقتى مەجەلەگەن مىندەتتەر توڭىرەگىندە بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قايرات ابساتتاروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قايرات بەكتاي ۇلى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىنان قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– حالىققا جولداۋدى قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى اسىعا كۇتەدى. سەبەبى, بۇل قازاقستاننىڭ دامۋى جولىنداعى ءىس-قيمىلىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. ءار جىلعى جولداۋ سونى جاڭالىقتارمەن, قۇندى يدەيالارمەن, ەلىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا, وركەندەۋىنە نەگىز بولاتىن سالماقتى تۇجىرىمدارمەن ەرەكشەلەنەدى. بيىلعى جولداۋدا قازاقستان مەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن قاستەرلى جىل – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەن. «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى بابامىزدان قالعان مىزعىماس بىرلىكتى ساقتاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءوركەندەۋىنە ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلەس قوسۋىنا ءۇندەيدى, رۋحتاندىرادى. سوندىقتان, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن نەگىزگى كورسەتكىشتەرى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا تىڭ سەرپىلىس بەرىپ, جولداۋداعى ءمىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردىڭ ماقساتى مەن ماڭىزدىلىعىن اشا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.
– مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆ 1997 جىلى ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان العاشقى جولداۋىندا «2030 جىلى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز بۇدان بىلاي الەمدىك وقيعالاردىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويمايتىن ەلدە ءومىر ءسۇرەتىن بولادى», دەپ ماقسات قويعاندىعىن, الايدا بۇل مەجەگە 33 جىلدا ەمەس, 1 مۇشەل جاستىڭ بەدەرىندە جەتكەندىگىن ايتتى. ال ەلىمىزدىڭ كوپتىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويماي, الەم ديدارىن ءوزىنە بۇرۋدا بايلانىس پەن اقپاراتتاندىرۋ ءجۇيەسىنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن ايتۋىمىز كەرەك. ءبۇگىنگى كۇن كوكجيەگىنەن قاراعاندا, وسى سالادا باعىندىرىلعان بەلەستى قالاي باعامداپ بەرەر ەدىڭىز؟
– راسىندا دا, الەم ديدارىنىڭ قازاقستانعا بۇرىلۋىندا بايلانىس پەن اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ الار ورنى ايتارلىقتاي. قازاقستان-2030 ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا دا بۇعان باسىمدىق بەرىلىپ: “بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الدىندا, ەڭ الدىمەن, بولاشاقتا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدارىمەن باسەكەلەسۋگە قابىلەتتى, دەربەس تە تاۋەلسىز جانە ءتيىمدى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتى تۇر”, دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسى ماقساتتا, وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدى قەڭەيتىپ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جۇيەسىن دامىتۋ ۇستىندەمىز.
بۇل رەتتە, «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» جوباسى – مينيسترلىكتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت پەن اكىمشىلىك-باسقارۋ ىستەرىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىنداعى نەگىزگى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازىرگى كۇنى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى 74 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەر مەن سەرۆيستەر ۇسىنىلادى. 2010 جىلى پورتال ارقىلى 1 600 000-نان استام ەلەكتروندىق انىقتاما بەرىلسە, قازىرگى كۇنى ونىڭ سانى 2 000 000-نان اسىپ جىعىلدى. وسى تۇستا مىنا ءماسەلەنى باسا ايتقانىمىز ءجون: ەلەكتروندىق ۇكىمەت جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە دامىتۋ بويىنشا, قازاقستان بۇۇ-نىڭ رەيتينگىندە 46-ورىندا تۇر. بۇل تمد ەلدەرى ءىشىندەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرى دەگەن ءسوز.
– مينيسترلىك جۇزەگە اسىرعان جوبالاردىڭ ەلەۋلىلەرى قانداي؟
– جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ حالىققا جانە بيزنەسكە الەۋمەتتىك ءمانى بار قىزمەتتەردى كورسەتۋدى اۆتوماتتاندىرۋدى جانە قايتا ينجينيرينگتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مينيسترلىك وتكەن جىلى «ە-اكىمدىك» قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە قوستى. بيىلدان باستاپ بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ەنگىزىلۋدە.
– ونىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟
– بۇل جوبا نەگىزىندە تۇرعىندار ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا كەزەككە تۇرۋ, بالالارىن مەملەكەتتىك بالا-باقشا كەزەگىنە تىركەۋ, ساۋدا ورىندارىن اشۋعا رۇقسات الۋ سەكىلدى وزگە دە قىزمەت ءتۇرلەرىن ينتەرنەت جانە قوعامدىق قولجەتىمدىلىك پۋنكتتەرى ارقىلى پايدالانۋعا مۇمكىندىك الادى.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, 2020 جىلى ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن ءجانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 40 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مينيسترلىك الدىنداعى بىردەن-ءبىر مىندەت – ەلەكتروندىق ليتسەنزيالاۋ ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ. وسى ورايدا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق جۇيە – «ە-ليتسەنزيالاۋ» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورى قۇرىلىپ, 11 مەملەكەتتىك ليتسەنزيار-ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن قاناتقاقتى ايماقتا ءتاجىريبەلىك تۇرعىدا پايدالانۋعا بەرىلدى. ە-ليتسەنزيالاۋ جۇيەسى ارقىلى 700-دەن استام ەلەكتروندىق ليتسەنزيالار تاراتىلدى. سونداي-اق, استانا قالاسىندا حالىقتى ساپالى, قۇقىقتىق نوتاريالدى قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە نوتاريالدىق قىزمەتتەر تۋرالى ۋاقتىلى ءجانە ناقتى ەسەپتىلىكتى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ە-نوتاريات» جوباسى قاناتقاقتى تارتىپتە ءتاجىريبەلىك پايدالانۋعا بەرىلدى. ال 2020 جىلى تۇرعىندار الەۋمەتتىك-ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 50 پايىزىن ەلەكتروندىق ۇلگىدە الاتىن بولادى.
مينيسترلىكتىڭ بايلانىس قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ ەندى ءبىرى – ۇيالى بايلانىس قىزمەتىن دامىتۋ. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى استانا ءجانە الماتى قالالارىندا ءۇشىنشى بۋىننىڭ بايلانىسى – 3G-ءدى ىسكە قوستى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 3G بايلانىسى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا تولىق ىسكە قوسىلادى. مينيسترلىك بايلانىس قىزمەتىنىڭ تاريفتەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن دە ءبىرقاتار جۇمىستار اتقاردى. «قازاقتەلەكوم» اق شەت ەلگە قوڭىراۋ شالۋ تاريفتەرىن, ال ەلىمىزدەگى ءبىرقاتار ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ ۇيالى بايلانىس قىزمەتىنە تاريفتەردى تومەندەتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرمەك.
– ال ەلىمىزدەگى ينتەرنەت جەلىسىنىڭ دامۋ بارىسى جونىندە نە ايتاسىز؟
– بۇگىندە ستراتەگيالىق جوسپارعا سايكەس, تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىن دامىتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار بارىسىندا 2010 جىلدىڭ سوڭىندا مىنا كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلدى:
– ينتەرنەت جەلىسىنە كەڭ جولاقتى قولجەتىمدىلىگى بار پايدالانۋشىلاردىڭ تىعىزدىعى 100 ادامعا 22,3-تەن كەلەدى ەكەن. بۇل از با, الدە جەتكىلىكتى دەڭگەي مە؟
– ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردىڭ تىعىزدىعى 23,1 (2010 جىلعى جوسپار – 22,0) قۇرادى. وكىنىشكە قاراي, ينتەرنەت اۋىلدىق جەرلەرگە تولىق جەتە قويعان جوق. دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇنى سىمسىز جەلىگە قوسىلۋدىڭ تەحنولوگيالارى ارقىلى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلى قۇرىلىسىنىڭ جۇمىسى جالعاسۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە 2013 جىلى اۋىلدىق جەرلەردى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءتىلسىز وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ دامۋىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ەلباسى دا ءاركەز, ونىڭ ىشىندە بيىلعى جولداۋىندا دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. ءتىل اياسىن كەڭەيتۋدە مينيسترلىك باسشىلىققا العان ءىس-شارالار لەگى قانداي؟
– «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ», دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا. وسى ورايدا, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى دە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باعىتىندا ءبىرقاتار ءىس-شارالاردى ءجۇزەگە اسىرۋدا. بىرىنشىدەن, مينيسترلىكتە قۇجاتتاردىڭ 90 پايىزدان استامى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. ۆەدومستۆولىق جينالىستار تازا قازاق تىلىندە وتەدى. ينتەرنەت جەلىسىندەگى قازاقستاندىق سەگمەنتتى دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلى ىسكە قوسىلعان Baq.kz. پورتالى وسى ءسوزىمىزگە ايعاق. ياعني, اتالعان اگرەگاتور ارقىلى ينتەرنەت جەلىسىندەگى قازاق ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىنىڭ سايتتارىن كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مۇنداي ورتالىقتاندىرىلعان كاتالوگ قازاق تىلىندەگى اقپاراتتاردىڭ ينتەرنەت جەلىسىندە كەڭىنەن جانە تەز تاراۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك.
سونىمەن بىرگە, قازىر كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ تالقىلاۋ تۋدىرىپ وتىرعان «تەلەراديوحابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى دا تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ رىنوگىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسارى داۋسىز. بۇعان قوسا, مينيسترلىك كومپيۋتەرلىك, اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن باعدارلامالىق ءونىمدەردىڭ ينتەرفەيستەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋدى تالاپ ەتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. ءموبيلدى تەلەفونداردا قازاق ءتىلى قارىپتەرىنىڭ قولدانىلۋىنا باسا نازار اۋدارىپ, مەملەكەتتىك ستاندارتتار جوبالارىن ازىرلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا, ەلىمىزگە شەت ەلدەن اكەلىنەتىن ءار ءتۇرلى ستاندارتتاعى ۇيالى تەلەفونداردا قازاق قارىپتەرىنىڭ كودتالۋى جانە ولاردىڭ ورنالاسۋ رەتتىلىگى, حابارلامالاردى قابىلداۋ جانە جىبەرۋ سەكىلدى تەحنيكالىق تالاپتار قويۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
مەملەكەتتىك تىلدە بەرىلەتىن تانىمدىق حابارلاردىڭ قاتارى دا كوبەيدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك تەلەارنالاردىڭ قازاق تىلىندەگى كونتەنتىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ, رەيتينگىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلۋدا.
– ۇكىمەت قابىلداعان ءىس-جوسپارعا سايكەس, وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ءبىز ساندىق تەلەارناعا 2015 جىلعا دەيiن كوشۋiمiز كەرەك ەكەن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قانشالىقتى وڭتايلاندىرىلدى؟
– تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدەگى تەلەراديو كومپانيالارىنىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا ەدى. قازىر وتانداستارىمىز كابەلدىك جەلى مەن سپۋتنيكتىك جۇيە ارقىلى جۇزدەگەن تەلەارنانى تاماشالاپ, سونشا راديونى تىڭداۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. بۇرىن بۇقارا IP-تەحنولوگيا دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن. قازىر قالاعان باعدارلامانى, ءفيلمدى تاپسىرىسپەن كورۋگە, ءتىپتى قايتالاپ كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل جۇيەنىڭ يگىلىگىن كورۋدە. ياعني, IP-تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن تەلەارنالاردى قازاقستاننىڭ بارلىق ءىرى قالالارىندا كورۋگە بولادى. ءبۇگىندە ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارىنىڭ 60-70 پايىزى كابەلدىك جانە سپۋتنيكتىك نەمەسە IP-tv تەلەارنالارىن تاماشالاپ وتىر.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى DVB-S2 ستاندارتىنداعى ۇلتتىق سپۋتنيكتىك تەلەراديو تاراتىلىم جەلىسىن رەسمي تۇردە ىسكە قوستى. سپۋتنيكتىك ساندىق تەلەۆيزيانى ىسكە قوسۋ – ۇلتتىق تەلەراديو تاراتىلىمىن جاڭا ساندىق تەحنولوگياعا كوشىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى.
جاسىراتىنى جوق, رەسپۋبليكامىزدىڭ شەكارالىق ايماقتارىندا قونىستانعان ەلدى مەكەن تۇرعىندارى وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق تەلەارنالاردى كورە الماي كەلدى. ال سپۋتنيكتىك ساندىق تەلەراديوحابار تاراتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە تۇرعىندار تەگىن توپتاماعا ەنگىزىلگەن رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق 37 تەلەارنا مەن راديوارنالاردى قابىلداي الادى. قازىرگى كۇنى تەستىك تارتىپتە 18 رەسپۋبليكالىق, 14 وبلىستىق تەلەارنالار مەن 3 راديوارنا ءوز حابارلارىن سپۋتنيكتىك جۇيە ارقىلى تاراتۋدا. سپۋتنيكتىك تەلەراديوتاراتىلىم جۇيەسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن الماتى, استانا جانە ورال قالالارىنداعى جەردەن قابىلداپ-تاراتۋشى 3 ستانسا جاڭا ءۇلگىگە كوشىرىلىپ, «قازاقستاندىق تەلەكوممۋنيكاتسيالار» اق-تىڭ سپۋتنيكتىك جەلىسى حابار تاراتۋدىڭ جاڭا سپۋتنيكتىك ستاندارتىنا اۋىستىرىلدى.
ۇلتتىق تەلەراديوحابارلار تاراتۋ جەلىسىن قۇرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە قازىرگى قولدانىستاعى بالامالى ەفيرلىك تاراتىلىمدى DVB/T2 ستاندارتىنداعى ساندىق تاراتىلىمعا اۋىستىرۋ مىندەتى تۇر.
– ول نەنى كوزدەيدى؟
– بۇل جوبا 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان. ماقساتى – ساندىق ەفيرلىك تەلەراديوتاراتۋ جەلىسىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن تولىقتاي قامتۋ.
– پرەزيدەنت: «الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار», دەدى. ال ءسىز قىزمەت اتقاراتىن ۆەدومستۆونىڭ بولاشاققا باعدارلانعان جۇمىستارىنىڭ دەنى قاي دىڭگەككە نەگىزدەلمەك؟
– ءبىزدىڭ ۆەدومستۆونىڭ بولاشاققا باعدارلانعان جۇمىستارىنىڭ دەنى جەتى باعىتتا ءوربيدى. ولار: اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ, ساندىق تەلەراديوحابارلار تاراتۋدى دامىتۋ, ينتەرنەت جەلىسىنىڭ قازاقستاندىق سەگمەنتىن جانداندىرۋ, ەلەكتروندىق قىزمەتتەردى ءجانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى» جەتىلدىرۋ, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ءازىرلەۋ جانە Iت-قىزمەتتەر سەكتورىن دامىتۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتىڭ وتاندىق ءوندىرىسىن جانە اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيالار سالاسىندا ءبىلىم بەرۋدى ورىستەتۋ.
دەمەك, مينيسترلىك بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ سالاسىندا قولجەتىمدى جانە ساپالى قىزمەتتەردى ۇسىنۋ, ينفوكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى, وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ باعىتىندا العا قويىلعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.