ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىم پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ونىنشى قىسقى ءماجىلىسى كەشە ءوز جۇمىسىن اياقتادى. ۆەنانىڭ حوفبۋرگ سارايىندا ەكى كۇنگە جالعاسقان وتىرىس جاريا تۇردە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمىن تالقىلاپ ۇلگەردى.
بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان پارلامەنتتىك دەلەگاتسيانىڭ جۇمىس كەستەسى كوپتەگەن ءىس-شارالار مەن كەزدەسۋلەرگە تولى بولدى, بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
يادرولىق تاراتپاۋ ماسەلەسى قوزعالدى
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ تابىلاتىن ق.توقاەۆ اسسامبلەيانىڭ ساياسي ماسەلەلەر مەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جالپى كوميتەتىنىڭ ماجىلىسىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ پروبلەماسىنا ارنالعان بايانداما جاسادى.
مۇنداي وزەكتى تاقىرىپتىڭ قازاقستان تاراپىنان قوزعالعانى كەزدەيسوق ەمەس. ولشەمى جاعىنان الەمنىڭ ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتىپ, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن اۋقىمى دۇنيە جۇزىندە ەكىنشى بولىپ سانالاتىن سەمەي سىناق پوليگونىن جاپقان ەلىمىز جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ ماسەلەسىمەن جاقسى تانىس. جالپى, بۇل تاقىرىپ پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ءبىرىنشى كوميتەتى مەن ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەس كەلەدى. ەسكە سالا كەتەيىك, بۇل فورۋمعا قازاقستان بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى ءتورت ايىندا توراعالىق ەتەتىن بولادى.
ەقىۇ سامميتىندە قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە, سولاردىڭ ىشىندە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا قارسى تۇرۋداعى ماقساتتار مەن ءىس-قيمىل بىرلىگىنە قول جەتكىزۋگە شاقىرعانىن ەسكە سالدى قازاقستاندىق دەلەگاتسيا باسشىسى. ال 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە بىرقاتار باستامالاردى ورتاعا سالىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋدان ەركىن الەم قۇرۋ باعىتىندا دۇنيەجۇزىلىك ۇدەرىسكە قازاقستاننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋگە ۇمتىلىسىن كورسەتتى. اڭگىمە جالپىعا بىردەي يادروسىز الەم دەكلاراتسياسىن جاساپ شىعارۋعا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ (ماگاتە) اياسىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ازىرلىگى تۋراسىندا بولۋدا. 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-شارالاردىڭ حالىقارالىق كۇنى ەتىپ جاريالايتىن قارار قابىلداعان ەدى.
يادرولىق قارۋدان تولىعىمەن باس تارتۋ بۇگىنگى تاڭدا ايرىقشا وزەكتىلىككە يە, اسىرەسە, تاراتپاۋ سالاسىنداعى قيىن جاعدايدى ەسكەرەتىن بولساق, دەدى ق.توقاەۆ. ءبىز قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى ءوزىن ءوزى اقتاپ كەلگەن جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە كۋاگەر بولىپ وتىرمىز. تاراتپاۋ سالاسىندا اۋىر قاتەلىكتەر جىبەرىلدى, ولاردىڭ قاتارىندا ەكىۇشتىلىقتار جانە قاتاڭ ۇستانىمدار مەن باعالاۋدىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى جايتتەر بار.
يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋى جانە ونىڭ تەررورلىق ۇيىمداردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋپى ەڭ وراسان قاتەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 20-30 جىل بۇرىن يادرولىق قارۋ مەن وقتۇمسىق قۇراستىرۋعا كۇردەلى ءارى قىمبات جابدىقتار قاجەت ەتىلسە, قازىر ونداي توسقاۋىلدار جوعالدى.
ءدال وسى ورايدا يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەتتەر قوسىمشا ساياسي ءارى ەكونوميكالىق قولداۋعا, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىنە تۇرارلىق. مۇنداي جاعدايدا يادرولىق الپاۋىتتار يادرولىق ارسەنالداردى قىسقارتۋ سالاسىندا ۇلگى بولۋى ءتيىس.
جالپىعا ءمالىم, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جاھاندىق تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە نەگىزگى قاۋىپ رەتىندە سانالادى. بىراق قازىرگى كەزدەگى بار حالىقارالىق سانكتسيالار بۇل ماسەلەنىڭ بىردەن-ءبىر شەشىمى بولىپ تابىلمايدى. ءار مەملەكەتتىڭ ماگاتە مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قاتاڭ باقىلاۋى اياسىندا بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قۇقىعىن مويىنداي وتىرىپ, ءبىز, سونىمەن قاتار, يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسىنىڭ كەلىسسوزدەر مەن ديپلوماتيالىق قىسىم كورسەتۋ جولىمەن شەشىلۋى ءتيىس ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت, دەدى ق.توقاەۆ.
يادرولىق سوعىس قاۋپىنەن ەركىن الەمدى قۇرۋ جولىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا, ول دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءارتۇرلى بولشەكتەرىندە يادرولىق قارۋدان ەركىن ايماقتار قۇرۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى كۇنى ءجۇزدەن استام مەملەكەت وسىنداي بەس ايماق قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتارعا قاتىسۋشى نەمەسە قول قويۋشى بولىپ تابىلادى. ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ەركىن ايماق جاساۋ تۋرالى شارتتى 2006 جىلى سەمەي قالاسىندا قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان قابىلدادى. قۇجات 2009 جىلى كۇشىنە ەندى جانە ول بۇرىن يادرولىق قوندىرعىلار ورنالاسقان اۋماقتى قامتىپ, سولتۇستىك جارتىشارداعى مۇنداي سيپاتتاعى العاشقى شارت بولدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى بولاشاقتا يادرولىق قارۋدان ەركىن ايماق قۇرۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىن بولدىرماۋ جانە يادرولىق تەرروريزممەن كۇرەستە بۇدان دا شەشۋشى ءرول اتقارۋى مۇمكىن. 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا بۇرىنعى سەمەي پوليگونىنا بارعان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستاننىڭ انتيادرولىق ۇستانىمىن جوعارى باعالادى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قاتاڭ ءارى ءتيىمدى باقىلاۋىنا قويۋ ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىق جوعارى ساياسي دەڭگەيدە قول جەتكىزىلگەن بارلىق كەلىسىمدەردى تولىعىمەن ورىنداۋعا باعىتتالعان شارالاردى قولدانۋى ءتيىس, دەدى ءسوزىن قورىتا كەلە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.
ق.توقاەۆتىڭ بايانداماسىنا جاۋاپ رەتىندە ءسوز العان ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا توراعالىق ەتەتىن يسلانديانىڭ تۇراقتى وكىلى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كۇش-جىگەرىن قولدايتىندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار, فورۋمنىڭ تاراتپاۋ ماسەلەسى بويىنشا اتقارىلاتىن شارۋالارى جايىندا حاباردار ەتتى. اتاپ ايتقاندا, جۋىردا ۆەنادا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى 1540 قارارىن ورىنداۋداعى ەقىۇ-نىڭ رولىنە ارنالعان حالىقارالىق سەمينار وتكىزىلگەنىن جەتكىزدى.
قازىرگى توراعا ءۇمىتى
ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر تاقىرىبىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ليتۆانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس تە ءوز سوزىندە قوزعاعان ەدى. ولاردىڭ جەكە جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە توندىرەتىن قاتەر ەكەنىن باسا ايتتى ول. ليتۆا, اسىرەسە, تەرروريزم, كيبەر قاۋىپسىزدىك, ەسىرتكى ساۋداسى, اۋعانستانمەن ىنتىماقتاستىق ءماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارادى.
ا.اجۋباليس ليتۆا پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى بولعان كەزدە ءوز ەلىنىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى دەلەگاتسياسىن باسقارعان بولاتىن, ياعني ونىڭ قىزمەتىمەن جاقسى تانىس. ول استانا سامميتىندە قابىلدانعان دەكلاراتسيادا: «ءبىز ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى ەتۋ تاباندىلىعىن جاقتايمىز جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىك پەن دەموكراتيانى نىعايتۋ جانە ەقىۇ-نىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جانە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە ءال-اۋقاتتى ارتتىرۋ جونىندەگى, سونداي-اق قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋ جونىندەگى ونىڭ كۇش-جىگەرىن ىنتالاندىرامىز», دەگەن ءۇزىندىنى كەلتىرە وتىرىپ, پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ءرولىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
توراعا جىلدىڭ العاشقى ەكى ايى كەزىندە شۇعىلدانعان ماسەلەلەر مەن باسىمدىقتار تۋرالى تارقاتىپ ايتتى, ولاردىڭ قاتارىندا ادام قۇقىقتارى, ءباسپاسوز بەن سايلاۋ بوستاندىعى, ەتنوستىق جانە شەكارالىق جانجالدار بار. ارقايسىنىڭ شەشۋ نەمەسە دامۋ جولدارىنىڭ وزىندىك جاقتاۋشىلارى مەن قارسىلاستارى دا جوق ەمەس, بىراق بارىنە ورتاق نارسە – ول حەلسينكي ۇدەرىستەرى باعدارلاعان قۇندىلىقتار مەن قاعيدالار. ەڭ ماڭىزدىسى, جاقىندا عانا مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى استانا دەكلاراتسياسىندا بۇل قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردى قايتا قۋاتتاعان بولاتىن.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى بەلارۋستەگى سايلاۋدان كەيىنگى جاعداي مەن ونداعى ەقىۇ ءوفيسىنىڭ جابىلۋى ۇدەرىسىنە توقتالا كەلىپ, مينسكىمەن ودان ارعى ىنتىماقتاسۋدىڭ تەتىكتەرى ىزدەستىرىلىپ وتىرعانىن ايتتى. ول جۋىردا البانيادا ورىن العان ساياسي نەگىزدەگى قاقتىعىستاردى اتاپ ءوتىپ, ونداعى ادام قازاسىنا وراي وكىنىش ءبىلدىردى. سونداي-اق دنەستر ماڭىنداعى, گرۋزياداعى جانە تاۋلى قاراباقتاعى ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋ بويىنشا قىزمەتىمەن تانىستىردى.
اسسامبلەيا ءماجىلىسى كەزىندە تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى حالىق نارازىلىعى شەرۋلەرى, اسىرەسە, تۋنيس پەن ەگيپەتتەگى بيلىكتىڭ اۋىسۋ ۇدەرىستەرى جانە ليۆياداعى قانتوگىستى وقيعالار ايرىقشا ورىن الدى. تۋنيس پەن ەگيپەت ەقىۇ-نىڭ ارىپتەس ەلدەرى, ال ليۆيا بۇل مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس. ا.اجۋباليستىڭ ءمالىمدەۋىنشە, ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر ارىپتەس ەلدەردەگى وقيعالارعا ارالاسۋى ءتيىستى ەمەس. ونداعى حالىقتار ءوز تاعدىرىن وزدەرى شەشۋلەرى كەرەك.
ەقىۇ دامۋىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى بەلەس – بيىلعى جىلى ەقىۇ-نىڭ جاڭا باس حاتشىسىنىڭ تاعايىندالۋى. قازىرگى باس حاتشى مارك پەررەن دە بريشامبونىڭ وكىلەتتىگى 30 ماۋسىمدا اياقتالادى. سونداي-اق, ليتۆا ءتوراعالىعى دياقب ديرەكتورىنىڭ مانداتىن تاعى ءبىر مەرزىمگە ۇزارتۋ بويىنشا ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستانداعى سايلاۋ نازارعا يە
اسسامبلەيا ءماجىلىسىنىڭ ەكىنشى كۇنى بولعان تۇراقتى كوميتەت وتىرىسىندا قاراستىرىلعان ءماسەلەلەردىڭ قاتارىندا سايلاۋعا باقىلاۋ جاساۋ تاقىرىبى بولدى. وعان ەلىمىز دەلەگاتسياسى باسشىسى مالىمدەمە جاسادى. پارلامەنتتىك قاۋىمداستىق الدىندا سويلەي وتىرىپ ق.توقاەۆ پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ەقىۇ-نىڭ استاناداعى سامميتىنە دايىندىعى بارىسىندا شەشۋشى ءرول ويناعانىن, ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ, ەقىۇ تيىمدىلىگى مەن پارلامەنتتىك قىزمەتىن كۇشەيتۋ ءجونىندەگى جاڭا يدەيالار مەن ۇسىنىستارىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
شاپشاڭ جاھاندانۋ جاعدايىندا قاۋىپسىزدىك جۇيەسى تازا تۇرىندە ەۋروپالىق نە ازيالىق دەپ ءبولىنىپ قاراستىرىلماۋى ءتيىس. سپيكەر استانا دەكلاراتسياسىنىڭ ەۋرازيانىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندەگى ەقىۇ-نىڭ ءۇش ولشەمى بويىنشا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى ءرولىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
3 ساۋىردە قازاقستاندا بولاتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ايتا كەلىپ, ق.توقاەۆ ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن ەسكە سالدى. قوعامدا پارلامەنتتىڭ قاتىسۋىمەن بولعان ۇزاق تالقىلاۋلاردان كەيىن قازاقستان كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ شىعارعان قورىتىندىسىنا سۇيەنە وتىرىپ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازىرگى مانداتى 18 ايعا قىسقارىلاتىنىنا قاراماستان, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋدى ۇسىندى. وسىلايشا ەلدە ازاماتتىق كونسەنسۋسقا قول جەتكىزىلدى جانە ول حالىق اراسىندا ءتۇسىنىستىكپەن قابىلداندى, دەدى سپيكەر.
كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ يدەياسى ەقىۇ, ەۋرووداق, تمد جانە اقش ۇكىمەتى تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي اشىق, ەركىن ءارى ءادىل سايلاۋ وتكىزۋگە تولىعىمەن مىندەتتەندى.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شاقىرۋىمەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى پەتروس ەفتيميۋ الداعى سايلاۋعا بايقاۋشىلار ميسسياسىن جونەلتۋدى ۇيعاردى.
ق.توقاەۆ جينالعانداردى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ساياسات جاڭعىرتۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ وتىرعاندىعىنان حاباردار ەتتى. «جاھاندىق داعدارىس ءبىز ءۇشىن ەلەۋلى سىناق بولدى. قازاقستان رەتسەسسيانىڭ الدىن الدى. 2010 جىلدىڭ اياعىنا تامان ەكونوميكالىق ءوسىم 7 پايىز قۇرادى. جاھاندىق الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ناشارلاۋىنا قاراماستان, قازاقستان ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە بەرىكتىگىن تانىتتى. پرەزيدەنت ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى جوبالارعا ايرىقشا نازار اۋداردى», – دەدى ءوز سوزىندە سەنات توراعاسى.
كەشە ق.توقاەۆ, سونداي-اق اۆستريا سىرتقى ساياسات جانە بىرىككەن ۇلتتار قوعامىندا «قازاقستان – تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك فاكتورى» تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدى.
اۆسترياعا جۇمىس ساپارى اياسىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۆستريا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ باسشىسى باربارا پراممەرمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى قاتىناستاردى, ونىڭ ىشىندە ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى اراسىنداعى بايلانىستاردى بەلسەندىلەندىرۋ جولدارىن تالقىلادى.
سەنات توراعاسى قازاقستان مەن اۆستريا دەپۋتاتتارى ەقىۇ, ەۋروپا كەڭەسى جانە ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەيالارى سەكىلدى ءىرى پارلامەنتارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «اۆستريا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى ماڭىزدى جانە سەنىمدى ساياسي ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن اۆستريانى ايماقتىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردىڭ كوپشىلىگىن شەشۋدەگى ورتاق قادامدار بىرىكتىرەدى».
ق.توقاەۆ, سونداي-اق پارلامەنتتىك اسسامبلەياداعى حورۆات دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, حورۆاتيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تونينا پيتسۋلامەن كەزدەستى. ت.پيتسۋلا بيىلعى 3 ساۋىردە بولاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ميسسياسىن باسقارادى.
ت.پيتسۋلانىڭ مالىمەتى بويىنشا, پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا مونيتورينگ جاساۋ ءۇشىن ەقىۇ پا ميسسيا قۇرامىندا اسسامبلەيانىڭ 60-قا جۋىق دەپۋتاتىن جىبەرەتىن بولادى.