اسپاناستى ەلىنىڭ مول مۇمكىندىگى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى قازاقستان ەكونوميكاسىن نارلەندىرۋدىڭ ۇلكەن فاكتورىنا اينالعالى وتىر.

سۇڭعات ءالىپباي –  پەكيننەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى وتە تابىستى باستالعانىن بۇعان دەيىن جازعان ەدىك. مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ كەڭ قۇرامداعى كەزدەسۋىنەن كەيىن قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن سەگىز بىردەي قۇجاتقا قول قويىلعانىن دا حابارلاعان بولاتىنبىز. بىراق ەكى جاقتى نەگىزدە قارالاتىن ءما­سە­لە مۇنىمەن تامامدالماعان ەكەن. جالپى قول قويىلعان قۇ­جات­تاردىڭ سانى ايتقانىمىزدان ەكى ەسەدەي كوپ بولىپ شىقتى. ول قۇجاتتارعا ەلباسى ساپارىنىڭ بارىسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكى ەلدىڭ ءار ءتۇرلى سالالارى باس­شى­لارىنىڭ كەزدەسۋلەرىندە قول قويىلدى. ولاردىڭ بارلىعىن سانامالاپ كەلتىرمەي-اق قويايىق, ءبارى دە ەكى ەل ءۇشىن پايدالى, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداستىرا تۇسەتىن قۇجاتتار. قىتايدىڭ قازاقستانعا دەگەن قۇرمەتى ايقىن كورىنىپ تۇردى. ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر اياقتالعاننان كەيىن قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇرمەتىنە رەسمي تۇستىك اس بەرگەن ەدى. وعان قازاق­ستان جاعىنان دەلەگاتسيا مۇشە­لەرى مەن ساپار بارىسىنداعى ءبىراز جاۋاپتى تۇلعالار قاتىستى. مىنە, وسى تۇستا دا قازاقستان پاي­داسىنا ورايلاس ءبىراز ماسە­لە­لەر وڭىنان شەشىلۋگە قاراي بەيىمدەلە ءتۇستى. «اقىلدى كوپ جاساعاننان سۇ­راما, كوپتى كورگەننەن سۇرا», دەگەن عوي اتامىز قازاق. الەم ەل­دە­رىنىڭ ىشىنەن وسىعان ساي كەلەتىن قايسىسى بار ەكەن دەپ ىزدەسەڭىز, ەڭ كوپ جاساعانى دا قىتاي, ەڭ كوپ­تى كورگەنى دە قىتاي ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىز. ىرگەمىزدە ورنالاس­قان وسىناۋ الىپ ەلدىڭ وركەنيەت تاريحىنىڭ ءوزى ەڭ بەرى العاندا بەس مىڭ جىلدىق ۋاقىتتى قام­تي­دى ەكەن. سونىڭ ىشىندە جازۋدى پايدالانا باستاعانىنا 3500 جىل­داي ۋاقىت بولعان. بىرىنە ءبىرى جالعاسىپ جاتاتىن قىتايدىڭ حان اۋلەتتەرى مەن بەكزادالارى ءوز حالقى تۇلەتكەن وركەنيەتتىڭ بازا­رىندا سايرانداپ, بۇل دۇنيەنىڭ جۇماعىن باستان كەشىپ جاتقان زامانداردا قازىرگى كۇنى كارى قۇرلىق اتانىپ ۇلگەرگەن ەۋروپانىڭ باي حالىقتارى قالىڭ ورمان ىشىندە اڭ قۋالاپ, سۋ جاعالاپ بالىق اۋلاپ, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ جاتقان بولاتىن. دەگەنمەن, «دۇنيە كەزەك» دەگەن اتام قازاق. دۇنيەدە نەشە ءتۇر­لى حالىقتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوڭ زامان اۋىسپاي, وركەنيەت وزگەرمەي تۇرا المايدى. بۇعان ءتىپتى ءوز تاريحىمىز دا دالەل بولا الادى. وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن تۇرىك قاعاندىعى تۇسىندا ۇلى قىتاي مەن اتى اڭىزعا اي­نال­عان ۆيزانتيانىڭ اراسىن­دا­عى الىپ اۋماقتىڭ تۇتقا ۇستاۋ­شى­سى بولىپ, باتىس پەن شىعىس­تىڭ باسىن قوسىپ داۋىرلەگەن تۇ­سىمىز بولعان ەكەن. ەكى قۇر­لىق­تىڭ اراسىنداعى ساۋدا جولىن ءوزى­نىڭ الىپ اۋماعى ارقىلى وتكىزىپ وتىرعاندىقتان, تۇرىك قاعاندىعى­نىڭ حالقى سول زاماننىڭ ولشە­مى­مەن العاندا, باقۋاتتى تۇرمىسقا جەتكەن. بىراق امال نە, تاريحتا سۇرىنگەن تۇستارىمىز وتە كوپ. سول تۇرىك قاعاندىعى ەكىگە بولىنگەن كەزدەن باستاپ كوپ عاسىرلارمىز, مىڭ جىلدىق ءومىرىمىز ىدىراۋ­مەن, بولىنۋمەن, شاعىندانۋمەن ءوتىپ كەلىپ ەدى دەسە دە بولادى. ءاي­تەۋىر ءبىز تاريحي دەرەكتەردەن بىلەتىن سوڭعى 500 جىلدا قىتاي باس­شىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ باس­شىلىعىن تەڭ دارەجەدە سىيلاپ, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتكەن تۇسى وسى سوڭعى جىلدار, سونىڭ ىشىندە ءدال وسى كەزدەسۋ بولار. ارينە, ءوز تاعدىرىندا قىتاي حالقىنىڭ دا قيىندىقتى باستان كەشىرگەن تۇستارى از كەزدەسپەيدى. دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ باعى مەن سورى, قۋانىشى مەن قايعىسى ءار ادام­نان باستاپ جاھاندى جالپا­عىنان باسقان ۇلكەن ەلدەر ءۇشىن دە اۋىسپالى بولاتىندىعى, بىردەن بىرگە كوشىپ جۇرەتىندىگى سەكىلدى ادامزاتتىڭ تاريحي جادى مەن جىلناماسىندا جازىلىپ قال­عان بارلىق داۋىرلەردىڭ داڭ­عاي­ىر ۇلكەن ەلى قىتايدىڭ دا ەڭكەيىپ بارىپ ەڭسە تىكتەگەن كەزدەرى جەتەرلىك. بىراق بۇل حالىق­تىڭ ءبىر ۇلىلىعى – ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن ەشبىر جويماعاندىعى, رۋحىن تۇسىرمەگەندىگى. قاشاندا بولسىن ءوزىنىڭ ىشكى قۋاتىن بوي­ىندا ساقتاپ وتىراتىندىعى. باتىستا العاشقى بولىپ ور­نىق­قان كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ دەم بەرگەنىنە سۇيەنىپ, ەۋروپا حا­لىقتارى العا وزعان شاقتا اس­پا­ناستى ەلى ءار ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇرىڭعى رولىنەن اي­رىلىپ, جوقشىلىق پەن كەدەيشىلىككە تۇسكەنىمەن, ەڭبەك پەن بىرلىككە, تارتىپكە نەگىزدەلگەن باي ءما­دە­نيەتىن ساقتاپ قالدى. قازىر سول مادەنيەتىنىڭ ارقاسىندا قاي­تا تۇلەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مەن ۇلگىسىن الىپ, جاڭا زامان ورناتۋ جولىندا ءبىراز ەكسپەريمەنتكە ءتۇس­كەن ەل ءوز تاريحىنىڭ شىن­دىعى­نا, ءوز دانالارىنىڭ قاعيدا­لارىنا سۇيەنگەندە بارىپ قايتا ەس جيىپ, دامۋدىڭ داڭعىلىنا قاراي بەت الدى, حح عاسىردىڭ ءتورتىنشى شيرەگىنەن باستاپ, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرە باستادى. قازىرگى قىتاي­دىڭ دامۋ دەڭگەيى الەمدىك دەڭگەي­دە سىرى ءالى تولىق اشىلىپ بول­ماعان ەرەكشە فەنومەن قۇبىلىس­تار­دىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە «ءار مەملەكەتتىڭ الدا­عى بولاشاعى ونىڭ وتكەن تاريحى­مەن تىعىز بايلانىستا بولادى» دەگەن قاعيدات قازىرگى قىتاي جاعدايىن ايقىن اشىپ تۇر دەپ ەسەپتەيمىز. قىتاي رەفورماسىنىڭ اتاسى دەن سياوپين: «ءبىز ەندى دۇرىس جولدامىز, حالىق بۇعان قۋا­نىش­تى. ءبىزدىڭ ساياساتىمىز وزگەر­مەي­دى. ال ەگەر وزگەرەتىن بولسا, وندا تەك جاقسىلىق جاعىنا عانا ءوز­گەرەدى. سىرتپەن قاتىناستى كە­ڭەي­تۋ ساياساتى بۇرىنعىدان دا يكەمدى بولا تۇسەدى. بۇدان ءبىزدىڭ جولىمىز جىڭىشكەرمەيدى, ول بار­عان سايىن كەڭەيە بەرەدى. تار جول­دىڭ قانداي بولاتىندىعىن ءبىز باسىمىزدان اسىرا كوردىك, سون­دىقتان وعان ورالمايمىز. ەگەر ارتقا قاراي قايتادان بۇرى­لاتىن بولساق, قايدا بارارىمىز تاعى بەلگىلى. وندا ءبىزدى تەك كەدەيشىلىك پەن ارتتا قالۋشىلىق قانا كۇتىپ تۇر», دەگەن ەدى 1983 جىلدىڭ 18 شىلدەسىندە وتكەن عىلىمي-تەحني­كالىق ەكونوميكا ءجو­نىندەگى پەكين فورۋمىنا قا­تىس­قان شەتەلدىك ماماندار ال­دىن­دا سويلەگەن سوزىندە. مىنە, وسى ساياساتتى حۋ تسزينتاو باس­تا­عان قىتايدىڭ قا­زىرگى باسشى­لى­عى لايىقتى جال­عاستىرىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قىتاي ءدال وسى ساپار بارىسىندا قا­زاقستانعا دا اشىلا تۇسەتىن­دىگىن ايقىن اڭ­عارت­تى. ال مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن قازىرگىگە قارا­عاندا  ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى پايدا بولادى دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ قولى­مىز­دا­عى دەرەكتەرگە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى مالىمەت بويىنشا, قىتايداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى 4 مىڭ دوللارعا جەتكەن ەكەن (ال بىزدە بىلتىر 9 مىڭ دوللاردى قۇراعاندىعى بەلگىلى). مۇنىڭ ءبىز ءۇشىن قۋانىشتى جاعى – بۇرىن سىرتتان جاڭا تەحنولوگيالار ساتىپ العانى بولماسا, نەگىزىنەن تەك ەكسپورت ماسە­لە­سىمەن عانا شۇعىلدانىپ كەلگەن قىتاي ەندى بىرتە-بىرتە يمپورت­تاۋشى ەلگە دە اينالا باستاماق. ويتكەنى, حالىقتىڭ تۇرمىس جاع­دايىنىڭ تۇزەلۋى ونىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. ەلگە, ءاسى­رە­سە, ازىق-ت ۇلىك جاعىنان كوپتەگەن ونىمدەر قاجەت بولادى. وسى جاعداي ەكسپورت-يمپورت وپەرا­تسيا­لارىندا يمپورت جاعىنىڭ سال­ماعىن اۋىرلاتا تۇسەدى. بۇل جەكە ءبىزدىڭ بولجامىمىز ەمەس. ينتەرنەتتەگى ورىسشا نۇسقاسىن ءسۇزىپ شىققانىمىزدا, قىتايدىڭ باستى گازەتى «جەنمين جيباو» دا وسىلاي جازعان ەكەن. مىنە, وسىن­داي تۇستا ەكى ەلدىڭ ارا­سىنداعى ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ ارتۋى قازاقستان ءۇشىن پايدالى بولارى ءسوزسىز.

جالپى, قىتاي الەۋەتىنىڭ ارت­قاندىعى, ەلدىڭ جاڭا تەحنولو­گي­يا­عا يە بولىپ قانا قويماي, ونى ەندى ءوز بەتىمەن جەتىلدىرە ءتۇس­كەندىگى قا­زاقستان باسشىسىنىڭ تيانتسزين قالاسىنا ساپارى با­رى­سىندا انىق كورىندى. شەت مەملەكەتتەرگە بار­عان كەزدە تەك كەلىسسوزدەر ءجۇر­گى­زىپ قانا قايتپاي, سونىمەن قاتار, سول ەلدەگى جاڭالىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالارمەن تانىسىپ, ولار­دى قازاقستانعا تارتا جۇرەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە پەكين مەن تيانتسزين قالالارىنىڭ اراسىنا قاتىنايتىن جوعارى جىلدام­دىق­تاعى ۇشقىر پويىزعا وتىردى. پويىزعا وتىراردىڭ الدىندا پەكيننىڭ «وڭتۇستىك» تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جۇمىسىمەن تانىس­تى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۆوك­زال­دىڭ جۇمىسى جانە ەرەكشەلىكتەرىمەن قحر تەمىر جول مينيسترلىگى پارتيا ۇيىمىنىڭ حات­شى­سى شەن گۋانتسزۋ مەن «قازاقستان تەمىر جولى» اق پرەزيدەنتى اس­قار مامين تانىستىرىپ, ار­نايى ءىلىن­گەن ستەندتى ارالاتىپ كورسەتتى. پويىز راسىندا دا جۇردەك ەكەن. ۆوكزالدان شىعا سالىسى­مەن ساعاتىنا 200 شاقىرىمدىق جىلدامدىقتى ۇستادى دا ونان كەيىن ءجۇرىسىن ۇدەتە ءتۇستى. قالادان شىعا بەرە ساعاتىنا 250 شاقى­رىم­دى الدى. ونان كەيىن 350 شا­قىرىمعا جەتكىزدى. شاماسى, جول قاۋىپسىزدىگىنىڭ ىڭعايىنا ما, جوق الدە قارسى باعىتتا ۇشىراسىپ قا­لا­تىن پويىزدىڭ ىڭعايىنا باي­لا­نىستى ما ەكەن, كوبىنەسە ساعا­تى­نا 280-330 شاقىرىم ارالى­عىن­داعى جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ وتىردى. ونى كورشى ۆاگونداعى ءبىز­دەر, جۋرناليستەر قاۋىمى, ۆا­گونداعى تابلودان كورىپ وتىردىق. شاماسى, «جەر تانابىن قۋىر­عان» دەپ وسىنداي پويىزدى ايتۋ­عا بولار. ونىڭ جۇرىسىمەن سالىس­تىرعاندا تەمىر جولدان 500 مەتر­دەي قاشىقتىقتا قاتارلاستىرا سا­لىنعان اۆتوكولىك جولىنىڭ ءۇس­تىن­دەگى نەبىر جۇردەك جەڭىل كولىك­تەر­دىڭ ءجۇرىسى تاسباقانىڭ قوزعا­لى­سىنداي عانا بولىپ قالادى ەكەن. «پەكين-تيانتسزين» حالىق­ارا­لىق تەمىر جول ۋچاسكەسى – رەلس تۇرىندەگى جوعارى جىلدام­دىقتاعى تەمىر جول ماگيسترالىنىڭ العاشقى تارماعى. تەمىر جول قۇرىلىسىن جۇرگىزگەندە تەحنيكا­لىق جاعىنان كۇردەلى بىرقاتار ين­نوۆاتسيالىق جوبالار ورىندال­عان, سونىڭ ىشىندە جولاۋشى­لار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 500 مەترلىك رەلستىڭ جاڭا ءتۇرىن توسەۋ تەحنو­لو­گياسى قولدانىلعان. اتالعان ۋچاسكەنى سىناقتان وتكىزۋ كەزىندە CRH-3 ۇشقىر لوكوموتيۆى ساعا­تى­نا 394 شاقىرىمعا دەيىنگى جىل­دامدىقتى كورسەتكەن. ءيا, ۋاقىت پەن كەڭىستىك اتتى ۇعىمىمىزعا وسى جولدىڭ بوي­ىن­دا ۇلكەن وزگەرىس ەنگەندەي اسەر­لەندىك. پەكيننەن 130 شاقىرىم جەردەگى تيانتسزين قالاسىنا بار بولعانى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە جەتىپ كەلدىك. قازاقستان باسشىسى مۇندا تيانتسزين قالاسىنىڭ باس­شىلارىمەن كەزدەسىپ, قالانى دا­مىتۋدىڭ باس جوسپارىمەن تانىس­تى. اتالعان قالادا وعان كىرەتىن اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردى قوسىپ العاندا 11 ميلليونعا تارتا ادام تۇرادى ەكەن. قالا قى­تاي­دىڭ ەڭ ءبىر ونەركاسىپتى ءوڭىر­لەرى­نىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تيان­تسزين­نىڭ قالالىق بولىگى كو­لەمى جاعىنان قۇرلىقتاعى قى­تايدا ءۇشىنشى ورىندا تۇر. مۇندا مۇناي-حيميا كەشەنى, توقىما ونەركاسىبى, مەتالل وڭدەۋ, ماشينە جاساۋ سالالارى جاقسى دامىعان. سونىمەن قاتار, سوڭعى بىرەر جىلدان بەرى «ەيرباس» ۇشاعىن قۇراستىرۋعا كىرىسكەن. قالانىڭ تانىسۋعا لايىق ءۇل­كەن ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە مۇندا ەكو-سيتي ەكولوگيالىق جوباسى­نىڭ قولعا الىنعاندىعىن ايتۋعا بو­لادى. وسى جوبا بويىنشا ونىڭ جاسىل جەلەك جامىلعان قالاعا اينالاتىندىعى ءوز الدى­نا, سونىمەن قاتار, قالانىڭ جەتى بەلدەۋدەن تۇراتىن, ءار بەلدەۋدىڭ قايتا قايتالانبايتىن وزىندىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى قا­راستىرىلۋدا ەكەن. مۇندا بو­لا­شاقتا قابىرعالارى قوزعالا­تىن, سۋ مەن جاسىل جەلەك ورتا­سىن­داعى ۇيلەر سالىنباق. قالا باسشىلىعى قازاقستان پرەزيدەنتىن وسى جوبا جايىمەن تانىستىر­دى. دەگەنمەن, قالانىڭ قازىرگى جاعدايىندا ءبىزدىڭ استانانىڭ كوركى ودان ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەندىگىن اڭعاردىق. قازاقستاندىق بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىمەن ساپاردىڭ قورىتىندىسى تۋرالى وتكىزىلگەن بريفينگتە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل مەملەكەتتىك ساپاردىڭ قازاقستان ءۇشىن بارلىق جاعىنان پايدالى بولىپ, ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرگەندىگىن اتاپ ءوتتى. «تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ 19 جىلى ىشىندە ءبىز قىتاي جاعىمەن بىرلەسىپ قاجىر­لى ەڭبەك ەتتىك جانە ءبىزدىڭ قا­رىم-قاتىناستارىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن كوپ ىستەر اتقارىلدى», دەگەن ەلباسى قىتايمەن بىرلەسىپ سالىنعان «اتاسۋ – الاشاڭقاي» العاشقى تەمىر جول وتكەلى ءبۇ­گىندە جىلىنا 15 ميلليون تون­نا­عا دەيىن جۇك تاسىمالىن قام­تا­ماسىز ەتەتىندىگىن ايتتى. بيىلعى جىلى ءدال وسىنداي «قورعاس – ال­ماتى» ەكىنشى وتكەلىنىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالماق. ول جۇك تاسىمالىن قىتايدان ورتالىق ازياعا, سونداي-اق يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا تاسىمالداۋعا ءمۇم­كىن­دىك تۋعىزادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قى­تاي» اۆتوموبيل جولى سالىنۋدا. ونىڭ ءبىتۋىن قىتاي جاعى اسىعا كۇتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قور­عاستا بىرەگەي نىسان – حالىق­ارا­لىق ساۋدا ورتالىعى سالىنۋدا.   ەل­باسى, سونداي-اق ساپار با­رىسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىس­سوز­دەردىڭ ناتيجەسىندە «ENRC» كوم­پانياسى سوكولوۆ-سارىباي كەن-باي­ىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن 1,5 ميلليارد اقش دوللارىنا يە بولعان­دى­عىن, «قازاقمىس» كومپانياسى قحر ءۇشىن جەتكىزىلەتىن كون­تسەنترات­تاردى وڭدەۋ جوباسىنا قا­راجات العاندىعىن مالىمدەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق جونىندە قابىلدانعان قۇجاتتىڭ ماڭىزىن دا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازىرگى كۇنى قىتايدا 19 يادرولىق بلوك سالۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. تاياۋ بولاشاقتا ونىڭ تاعى دا 25-ءىن سالۋ جوسپاردا تۇر. بۇل جاعداي الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى ۋران تۇتىنۋشىسىنىڭ ىرگەمىزدەن پايدا بولعاندىعىن بىلدىرەدى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان قىتايدىڭ ۋران وتىنى جونىندەگى سۇرانىسىنىڭ 40 پايىزىنا دەيىنگى مولشەرىن قاناعاتتاندىرا­دى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزگە ونداعان ميلليارد دوللار كىرىس كىرەدى دەگەن ءسوز. ال بولاشاقتا بۇل سالا­نىڭ پايداسى مۇناي مەن گازدان كەم بولماۋى دا مۇمكىن. قازاقستان باسشىسى استانادا قازاقستان-قىتاي سۋپەركومپيۋتەرلىك ورتالىعىن قۇرۋ جونىندە ۋاعدالاستىقتار جاسالعاندىعىن ايتتى. بۇل جوبانىڭ ءمانى زور. ويتكەنى, قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي تەحنولوگياسى العا شىعىپ, ەر­تەڭ­گى كۇننىڭ تەحنولوگياسىنا اينالا باستادى. سوندىقتان قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاۋ مەن قىتاي يننوۆاتسياسىن ەنگىزۋدى وقىتاتىن قازاقستان-قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋدىڭ قاجەتتىگى پايدا بولۋدا. «ءبىز وسى جولى قى­تاي جاعىمەن العاش رەت شي­كى­زات­تىق ەمەس سالانى دامىتۋ ءجونىن­دەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قابىلدادىق. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن ولجامىز», دەگەن ەلباسى 1 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىنگى قاراجاتى بار بىرلەسكەن قور قۇرىلاتىندىعىن ايتتى. ول قور قازاقستاننىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق باعدارلامانى جۇزەگە اسى­رۋعا ۇلەس قوسپاق. بۇل – وتە ءتيىمدى كەلىسىم-شارت. ساپاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ايتا كەلە, ەلباسى قىتايدىڭ جو­عارى باسشىلىعىمەن وتكەن كەلىس­سوزدەر جانە ساپار قورىتىندىسى وتە جەمىستى بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «قىتاي حالىق رەسپۋبلي­كا­سى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن سەنىمدى كورشى, ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس رەتىندە كورەدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءوز ەكونوميكاسى­نىڭ دامۋى ءۇشىن قازاقستان ۇلان-بايتاق رىنوكقا يە بولۋى كەرەك. مۇنداي رىنوك قحر-دا بار. ياعني, 20 ملرد. دوللاردى قۇراعان تاۋار اينالىمى قارىم-قاتىناستىڭ شەگى ەمەس جانە ول جەدەل ءوسۋ بەيىمدىلىگىن كورسەتىپ بەرىپ وتىر», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىنا تامان قا­زاقستان باسشىسى كەشەگى كۇنى قول قويىلعان ترانسشەكارالىق وزەن­دەر سۋىن بىرلەسىپ قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ ۇلكەن ءمانى بار ەكەندىگىن, مۇنداي كەلىسىمگە, ياعني ەرتىس پەن ىلەنى قورعاۋ ماسەلەسىنە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇزاق جىلداردان بەرى ۇمتىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, ەندى بۇل ءىستىڭ دە ءساتتى شەشىلە باستاعاندىعىن, اتال­عان ماسەلەنى ودان ءارى تەرەڭ­دەتۋ قحر توراعاسى حۋ تسزين­تاو­نىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ورتا­سىن­دا قازاقستانعا ساپارى كەزىندە قاراستىرىلاتىندىعىن ايتىپ ءوتتى. «ءبىز پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى ىشىندە قىتايدىڭ رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ەكونوميكالىق ارىپتەسىنە اينالدىق. قازاقستان ءۇشىن قىتاي – وتە ءتيىمدى بالا­مالى رىنوك جانە ءبىزدىڭ تاۋار­لارىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەي­گە شىعۋ جولى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان دا وسىنداي كوپىر مىندەتىن اتقارا الادى. «استانا – الماتى» جوعارى جىلدامدىق­تا­عى تەمىر جول ماگيسترالىنىڭ قۇ­رىلىسى ءتارىزدى جوبالار ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋىمىزعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزاتىن بولادى. بۇل – وتە ۇلكەن جوبا جانە ءبىز ونى قولعا الماقپىز», دەپ ءتۇيىن­دەدى ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى. سونىمەن, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جاساعان بۇل جولعى مەملەكەتتىك ساپارى قاي جا­عىنان الىپ قاراعاندا دا ماڭىزى زور ساپار بولدى. ونىڭ ناتيجەسى كوپ وتپەي-اق سەزىلە باستايدى دەپ سەنەمىز. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.