ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن سارسەنبى كۇنگى جالپى وتىرىسقا پرەمەر-مينيستر باستاعان ۇكىمەت مۇشەلەرى «2011-2013 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قورعاۋعا كەلدى.
بيۋدجەت جوباسى نەگىزىنەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ پارامەترلەرىن ناقتىلاۋعا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىنداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ جانە ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي تاجىياقوۆ ءسوز سويلەدى.
سونىمەن, 2011 جىلعا ارنالعان بيۋدجەت ءتۇسىمى 4 تريلليون 249 ميلليارد تەڭگە بولىپ, قولدانىستاعىسىمەن سالىستىرعاندا 207,9 ميللياردقا ۇلعايىپ وتىر. ال شىعىس بولىگى 4 تريلليون 954,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ ء(ىجو-ءنىڭ 20,8 پايىزى), بەكىتىلگەن بيۋدجەتپەن سالىستىرعاندا 301,3 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايعان. 2020 جىلعا دەيىن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى جاڭا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا 40,2 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. وسى رەتتە ءبىلىم بەرۋگە 20,5 ميلليارد تەڭگە, دەنساۋلىق ساقتاۋعا – 7,1, ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە 8,2 ميلليارد تەڭگە كوزدەلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارعا جانە جاعالاۋدى نىعايتۋ ءىس-شارالارىنا 9,9 ميلليارد تەڭگە, جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگى مەن تكش-ءنى قولداۋ جونىندەگى شارالارعا 75 ميلليارد تەڭگە, ال ءۇيدمب شارالارىن ىسكە اسىرۋعا 56,9 ميلليارد تەڭگە كوزدەلگەن. قارجى بۇدان باسقا دا باعدارلامالاردى قامتىعان.
قىسقا مەرزىمدىك ەكونوميكالىق ينديكاتور بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىلتىرعى جىلعى قاڭتار ايىمەن سالىستىرعاندا 106,9% قۇردى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى 5,8 پايىزعا, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 2,2 پايىزعا, ىشكى ساۋدا تاۋار اينالىمى 11,1 پايىزعا, كولىك قىزمەتىنىڭ كولەمى 7 پايىزعا ارتقان. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى جونىندەگى بولجامىن 4,2 پايىزدان 4,4 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ جاعىنا قاراي تۇزەتكەن-ءدى. وسى ورايدا بيىل الەمدىك رىنوكتا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن مەتالعا دەگەن باعا جوعارى دەڭگەيدە بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
دەپۋتاتتار قويعان ساۋالداردىڭ دەنى ميكرونەسيە بەرۋگە ارنالدى. اتاپ ايتقاندا, قازىر ءوڭىرلەردە قايتارىمى مىندەتتى 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىم ىشىندە 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپايتىن نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. الايدا دەپۋتاتتار وسى شاعىن نەسيە ستاۆكاسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەپ, وزدەرىنىڭ بيۋدجەت ەسەبىنەن بايۋىنا مۇمكىندىك جاسالىپ جاتقان جوق پا دەگەن كۇدىكتەرىن دە جاسىرا المادى. قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت نولدىك ستاۆكامەن نەسيە بەرە الاتىنىن, ال اتقارۋشى بيلىك ونى قارجىدان وزگە كاسىپورىندارعا ءتيىمدى ستاۆكامەن جەتكىزەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ياعني, بۇل نەسيەلەر بيۋدجەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە جۇزەگە اساتىن بولادى.
وسى رەتتە مينيستر ەڭ تومەنگى ستاۆكا 5 پايىزدان كەم بولماۋى تيىستىگىن دە ەسكەرتە كەتتى. دەپۋتات قابيبوللا جاقىپوۆ ميكرونەسيە قاراستىرىلعان قارجىنى ءوڭىرلەرگە بولگەندە 200 ميلليون تەڭگەدەن كەلەرىن, بۇل ماردىمسىز ەكەنىن العا تارتتى. شاعىن نەسيە بەرىپ كەلە جاتقان ۇيىمدار دا نازاردان تىس قالعان جوق. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ۇيىمداردىڭ 1700-ءى تىركەلسە, سونىڭ تەك 700-ءى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. نۇرتاي سابيليانوۆ باعدارلامادا قارجىنىڭ نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ارقىلى بەرىلۋى مۇمكىندىگى جازىلعاندىعىن, ال ولاردىڭ بەرەشەگىنىڭ ءوزى 17 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىرعاندىعىن ەسكە سالا كەتتى.
سونىمەن قاتار, ازىق-ت ۇلىككە دەگەن باعانىڭ شارىقتاپ ءوسۋى دە ءسوز ەتىلدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى زەينوللا الشىمباەۆتىڭ سۇراعىنا جاۋابىندا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا قازىرگى كەزدە دامۋشى ەلدەردە بۇل ۇلكەن پروبلەماعا اينالعاندىعىن جەتكىزدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بيىلدىڭ ءبىر ايى ءىشىندە تاماققا دەگەن باعا 29 پايىزعا وسكەن. بۇعان مۇنايعا دەگەن باعا ءوسىمىنىڭ ىقپالى دا جوق ەمەس دەپ سانايدى ساراپشىلار. ۇكىمەت الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قولداۋ ءبىلدىرۋ جانە كەدەندىك باجداردى تومەندەتۋ جولىمەن باعانى تۇراقتاندىرۋعا بولادى دەپ سانايتىندىقتارىن ورتاعا سالدى.
زاڭ جوباسى تولىعىمەن ماقۇلداندى. جالپى وتىرىسقا قاتىسقان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتارعا ەل بيۋدجەتىنىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلاردى تالقىلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ, بىرلەسە جۇمىس اتقارعاندارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. جانە دە ۇكىمەت باسشىسى دەپۋتاتتاردىڭ بيۋدجەتتى جەتىلدىرۋگە جانە الەۋمەتتىك سالالاردى دامىتۋعا قاتىستى ايتقان ۇسىنىستارى ەسكەرىلەتىنىن ءمالىم ەتتى.
سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار «كەدەن وداعى بىرىڭعاي كەدەن اۋماعىنىڭ جۇمىس ىستەۋ رەجىمىنەن جەكەلەگەن ۋاقىتشا الۋلار تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنىڭ جارعىسىنا سەگىزىنشى قوسىمشا حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىلى تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ماقۇلدادى.
العاشقى زاڭ جوباسى بويىنشا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا بايانداما جاساپ, دەپۋتاتتاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. كەدەن وداعى بىرىڭعاي كەدەن اۋماعىنىڭ جۇمىس ىستەۋ رەجىمىنەن جەكەلەگەن ۋاقىتشا الۋلار تۋرالى حاتتاما كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا 2010 جىلعى 5 شىلدەدە استانا قالاسىندا جاسالدى. حاتتاماعا سايكەس جالپى پايدالانۋداعى جولدارمەن ءجۇرۋگە ارنالماعان كۆادروتسيكلدەردى, قارمەن جۇرەتىن ماشينەلەردى جانە وزگە دە جەڭىل كولىك قۇرالدارىن قوسپاعاندا, نەگىزىنەن ادام تاسىمالداۋعا ارنالعان, جەكە پايدالانۋعا ارنالعان جەڭىل اۆتوموبيلدەر مەن موتورلى كولىك قۇرالدارىنا قاتىستى كەدەندىك باجداردىڭ, سالىقتاردىڭ ستاۆكالارى, سونداي-اق كەدەندiك باجداردى, سالىقتاردى تولەۋدi قامتاماسىز ەتۋ مولشەرi اۋماعىندا وسىنداي اۆتوموبيلدەر شىعارۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن تاراپتىڭ زاڭناماسىمەن بەلگiلەنەدi. 1-باپتىڭ ەرەجەسى 2011 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن قولدانىلادى.
كەلەسى زاڭ جوباسى بويىنشا بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ بايانداما جاسادى. دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنىڭ جارعىسىنا سەگىزىنشى قو-سىمشا حاتتاما دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنىڭ 24-ءشى كونگرەسىندە 2008 جىلعى 12 تامىزدا جەنەۆادا جاسالعان.
دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەسىنىڭ ءمارتەبەسى بار حالىقارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1992 جىلدان بەرى ءدۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنا تولىق قۇقىقتى مۇشە بولىپ تابىلادى.
حاتتامانىڭ 2-بابىندا ولاردىڭ تاعايىندالعان وپەراتورلارى دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن اۋماقتارعا قىزمەت كورسەتەتىن مۇشە ەلدەر باسقا مۇشە ەلدەر ءۇشىن دەلدال بولۋعا مىندەتتى دەپ ايقىندالعان.
حاتتامانىڭ 3-بابىنا سايكەس دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعىنا مۇشە ەلدەر نەمەسە ولاردىڭ تاعايىنداعان وپەراتورلارى وڭىرلىك وداقتار قۇرا الادى جانە حالىقارالىق پوشتا قىزمەتى تۋرالى ارنايى كەلىسىمدەر جاساسا الادى. بۇل رەتتە ولار مۇددەلى مۇشە ەلدەر قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن اكتىلەردە كوزدەلگەن ەرەجەلەردەن حالىققا قولايسىزداۋ ەرەجەلەردى ەنگىزبەۋى ءتيىس.
سوڭعى قارالعان زاڭ جوباسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى تۋرالى قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ بايانداما جاسادى. ايتا كەتۋ كەرەك, تاراپتار وسى شارتقا, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر مەن ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس, قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماقساتىندا ىنتىماقتاسادى, ءوز قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق جانە وزگە بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرەدى, دەپ كورسەتىلگەن. ال شارتتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى مىناداي نەگىزگى باعىتتار مەن نىسانداردى قامتيدى: زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ; قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, ونىڭ ىشىندە قۇجاتتار تاپسىرۋ, قىلمىستىق كىرىستەرگە جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىراتىن قاراجاتقا تىيىم سالۋ, تاركىلەۋدى جۇزەگە اسىرۋ; اقپارات الماسۋ; جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ; كونسۋلتاتسيالار; وكىلدەر الماسۋ.
اسقار تۇراپباي ۇلى.