1925 جىلدىڭ قارت بۋراداي جاراعان قارلى قاڭتار ايىنىڭ سارىشۇناق ايازدى كۇندەرىنىڭ ءبىرى ەدى. قازاقستاننىڭ استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا كوشىرىلىپ, سىر-انا زيالى پەرزەنتتەرىن قۇشاق جايا قارسى الىپ جاتتى.
اقمەشىتتەگى ەسكى حانبازارىنىڭ ءدىڭ ورتاسىندا ۇستىندە كونەتوز كۇپىسى بار, توبىعىنان قار كەشكەن جالاڭاياق بىرەۋ سالپىنشاق-سىلدىرماقتى ۇلكەن قارا قوبىزىن سارناتىپ, زارلى كۇي توگىپ وتىر. مۇنى العاش كورگەندە, مۇحتار مەن الكەيدىڭ كوزدەرى تاس توبەلەرiنە شىققان. سودان سوڭ «باقسى» دەگەن ءبىرى ەكىنشىسىنە قاراپ...
باقسىنىڭ تابانىنىڭ تابى تيگەن جەر وت ورنىنداي ايتاقىر بولىپ, سىقىرلاعان سارى ايازدا بۋى بۇرقىراپ كەۋىپ, قارا جەردىڭ توڭى ءجىبىپ, اعاراڭداپ جاتىپتى. ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ جاتقان بازارشىلار قوبىزعا قوسىلىپ, ازالى سارىن ايتقان باقسىعا جاقىنداپ, تيىن-تەبەندەرىن تاستاۋعا دا يمەنەتىن سياقتى. ونىڭ بال اشىپ, قۇمالاق سالاتىن كورىپكەلدىگى, زىكىر ايتىپ, ادام قارايتىن ەمشىلىگى بار ەكەنىن جاقسى بىلەتىن سولاردىڭ كوبى رەتىن تاپسا جاقىنداماي-اق, تەك سىرتتاي باقىلاپ, اينالىپ وتكەندى ماقۇل كورەتىن. ال باقسىنىڭ كۇندەلىكتى ادەتى دە, كاسىبى دە – وسى. ءبىر مەزگىل بازارعا كەلىپ قوبىزىن سارناتادى, رەتى كەلسە زىكىر سالىپ, ناۋقاس قارايدى, قۇمالاق شاشىپ جوق ىزدەيدى.
بۇل – قورقىت كۇيلەرىنىڭ سوڭعى بۋىن ورىنداۋشىلارىنىڭ ءبىرى, اداسقان, ەساقاي باقسىلاردىڭ سوڭعى تۇياق شاكىرتى, ءبىر جاسىندا شەشەكپەن اۋىرىپ كوزدەن قالعاندىقتان حالىق اراسىندا «نىشان ءاز» دەگەن لاقاپ اتپەن بەلگىلى بولعان, ايگىلى باقسى سمايىل شامەن ۇلى بولاتىن. تاپ سول كەز ارۋاق قونعان باقسىنىڭ ءدۇنيانىڭ ديدارىندا وتىز ءۇش جاس جاساپ, قىلىشتاي قىلشىلداپ تۇرعان شاعى ەدى.
باقسىلىق ونەردى بارلاي زەرتتەگەن ۆ.ن.باسيلوۆ «يزبراننيكي دۋحوۆ» اتتى ەڭبەگىندە: «زىكىر كەزىندە باقسى سۋىقتىڭ نە ەكەنىن سەزبەيدى. ەۆەنكى باقسىلارى قاتتى ايازدا جارتىلاي جالاڭاش ۇزاق مەرزىم دالادا جۇرەتىن. سۋىققا توزىمدىلىك نگاناس باقسىلارىنا دا ءتان», – دەپ جازادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتىلماي, حالىقتىڭ جادىندا جاڭعىرىپ, ساقتالىپ كەلە جاتقان «نىشان ءاز» تۋرالى الگى اڭگىمەنىڭ ۇلى نوبايى الەم حالىقتارى اراسىنداعى باقسىلىقتى تۇتىنعان ەلدەردىڭ ءبىرازىندا ورتاق جەلى رەتىندە ساقتالعان. اسىرەسە, ەسكيموس, وڭتۇستىك حانتى, نگاناس, چۋكوت, كەت, التاي, مانچجۋر, يۋكاگير, سەلكۋپ, نيۆح, ساحا, بۋريات, شور سياقتى تۋندرا مەن ءسىبىر حالىقتارىنىڭ, وزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, تۇرىكمەن سياقتى قوڭسى ەلدەردىڭ ءبىرتالايىندا باقسى ءتاڭىر تەكتى تۇلعا رەتىندە قاتتى قادىرلەنگەن. دەگەنمەن, بۇل حالىقتار اراسىنداعى باقسى «قىزمەتى» بىركەلكى ەمەس. باقسىلىق كيەدە كەزدەسەتىن ءتۇرلى قاسيەتتەرگە ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە باسىمدىق بەرەتىندىكتەرى بايقالادى.
باقسى قىزمەتىنىڭ اۋقىمى مەن ءتۇرىن اتاپ شىعۋ ءۇشىن عانا كولدەي ماسەلە كوتەرۋگە تۋرا كەلەدى. ءسىبىر حالىقتارىنىڭ سەنىمىندە باقسى-شامان - ءتۇرلى دارەجەدەگى تاۋ-تاس, وزەن-كول, ورمان-سۋ رۋحتارىن بىتىمگە شاقىرىپ, ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى ماسەلەلەردى وڭ شەشۋگە ىقپال جاساعان ءتاڭىر مەن تابيعات اراسىنداعى دانەكەر تۇلعا. ءسىبىر حالىقتارى اراسىندا دامىعان بالىقشىلىق-اڭشىلىق ۇردىسكە قاتىستى بارشا ساتتىلىك پەن ساتسىزدىكتەر باقسىنىڭ ارالاسۋىنسىز شەشىلمەگەن. ەسكيموستار اراسىنداعى باقسى قىزمەتىنىڭ باستىسى اڭشىلىقتىڭ ءساتتى ءوتۋىن ۇيىمداستىرۋ بولسا, نگاناستاردا دا وسى تەكتەس ءىستىڭ بارىسىندا باقسى جۇرگەن. ولار تابيعي كۇشتەرگە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرادى دەپ ۇعىنىلعاندىقتان, چۋكوت باقسىسى «قارلى بورانداردى توقتاتقان». ال حانتىلار مەن مانسىلار باقسى تۋرالى قولايسىز ءسوز ايتۋدىڭ ءوزىن كۇپىرلىك دەپ ساناعان. كەت حالقىنىڭ باقسىلارى رۋ ارالىق داۋ-شارلاردى شەشۋدە ورەلى قىزمەت اتقارعاندىقتان, ولاردى اتا ءداستۇرىن ساقتاۋشى جانە ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋشىلەر رەتىندە ەرەكشە باعالاعان. كەت باقسىلارى جاڭا تۋعان سابيگە ات قويىپ, ونىڭ بولاشاق تاعدىرىن بولجاپ, ۇيلەنىپ, تۇرمىس قۇرۋ راسىمدەرىنە ارالاسقان. نەنەتس باقسىلارى دارىلىك شوپتەردىڭ سىرىن بىلۋمەن ەرەكشەلەنگەن.
ن.ۆ.باسيلوۆ ءسوزىنىڭ اسىل دەرەگى باقسىلىق قۋاتتىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە تابيعاتتىڭ قاھارلى سۋىعىنا توزىمدىلىگىن ايعاق ەتەدى. ەۆەنكى جانە نگاناس باقسىسى مەن سىر بويىندا عۇمىر كەشىپ, 1979 جىلعا دەيىن كوزى ءتىرى كەلگەن سوڭعى باقسىنىڭ ءبىرى – نىشان ءازدىڭ اراسىندا ۇلكەن ۇقساستىق بار. سمايىلدىڭ قىستىڭ كوزى قىراۋلى سارىشۇناق ايازدا جالاڭ اياق قار كەشىپ وتىرىپ, قوبىز تارتقانىن كوزىمەن كورگەن جانداردى سىر توپىراعىنان سيرەك تە بولسا كەزىكتىرۋگە بولادى. ءبىر عاجابى, باقسىلىق – ۇلت تاڭدامايتىن, رۋعا بولىنبەيتىن قاسيەت. شامانيزم, ياعني تاڭىرىلىك سەنىم ءدىن ەمەس, ودان الدە-قايدا كۇردەلىرەك ۇعىم – تابيعات تۋرالى تىلسىم ىلىمدەردىڭ جيىنتىعى. الەم حالىقتارىندا جاساعان باقسى تەكتى تۇلعالارعا قاتىستى ورتاق تيپتىك بەلگىلەردىڭ شامادان تىس كوپ بولاتىندىعى دا سوندىقتان. ويتكەنى, ادامزات بالاسىنىڭ تابيعات اتتى ورتاق ءۇيىنىڭ يەسى مەن كيەسى, تابيعات پەن ادام اراسىنداعى دانەكەر تۇلعا وسى باقسى بولاتىن.
باقسىلىق سياقتى قۇدىرەتتى تىلسىمنىڭ شەگىنە جەتىپ, كوڭىل كوزدەرىن سەندىرە الماعان ەۋروپا مەن ورىس زەرتتەۋشىلەرىنە باقسى شىنىمەن دە وسىنداي جابايى بەينەدە كورىنۋى ابدەن مۇمكىن. باسقانى بىلاي قويعاندا باقسىدان اۋەلى ءبىزدىڭ قازاق تا زارە-قۇتى قالماي قورىققان جوق پا. اباي دانىشپان كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ: «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم, تاپ شىنىم» دەگەندە, باقسىنى ولگەننەن كەيىن دە جالپى قورىمعا قوسپايتىندىعىن ايتقان. سودان سوڭ ەمەس پە «باقسىعا بارساڭ باقتىر دەيدى» دەپ, ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ اڭگىمەنىڭ ادىمىن اشتىرماي قىسقا قايىراتىندىقتارى. العاشىندا باقسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنىڭ ءبىرى اۋرۋ «باعۋ» بولعاندىقتان, ونىڭ «باقتىر» دەۋى ساناعا سىيىمسىز ەمەس. فولكلورتانۋشى عالىم ەدىگە تۇرسىنوۆتىڭ دالەلدەگەنىندەي, ىلكى قىزمەتىنە قاتىستى قولدانىلعان «باق» جانە «باعۋ» ءسوزى كەيىن ونىڭ اتىنا اينالعانى دا شىندىق اۋىلىنان الىس ەمەس. ءوزى تابيعاتىندا جۇيكە اۋرۋىنا شالدىققان «ناۋقاس ادام» باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان قوعامداستارىن ەمدەي الۋشى ما ەدى؟ ارينە, جوق! ەندەشە, باقسىنىڭ «اۋرۋى» ءسىز بەنەن ءبىز ويلاعانداي كادۋىلگى پەندەلىك اۋرۋ ەمەس, تىلسىم دۇنيەلەردىڭ شەگىندەگى جىندار مەن ارۋاقتار ارالاسقان قان مايداننىڭ قاق ورتاسىنداعى ارپالىسقا قاتىستى ەرەكشە دەرت.
نىشان ءازدىڭ ساۋەگەيلىگى مەن ەمشىلىگىنە, اسىرەسە, 1941 جىلى قازاق دالاسىن قان قاقساتقان ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا سىر ءوڭىرى جۇرتشىلىعى ەرەكشە يلانا ءتۇسىپتى. ءبىر شاڭىراقتان ۇدەرە كوتەرىلىپ مايدان دالاسىنا اتتانعان اكەسى مەن بالاسىنىڭ ءبىرى تۋرالى اماندىق, ەكىنشىسى حاقىندا جاماندىق حابار ايتۋ ەشقانداي پەندەنىڭ قولىنان كەلمەگەن ەرلىك. ول كەزدە قۇزعىنداي قاپتاعان قارا قاعازدىڭ ءوزى قانشاما ەدى؟ ال باقسى بولسا وسى كۇندەردىڭ بىرىندە دە ءوزىنىڭ تابيعاتىنداعى تۋراشىل مىنەزىنەن ءبىر تانباپتى. ونىڭ بولجاعانى بوجىراماي, ايتقانى ايدان انىق كەلىپ وتىرعان. سودان دا بولار, جالعان سويلەۋدى بىلمەيتىن ەرەكشە قاسيەتتى جاندى جارالى وتباسىلار دا جازعىرماعان.
...1975 جىلدىڭ ماۋسىم ايى ەدى. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ دا شاۋ تارتا باستاعان شاعى. ەلۋ جىل بۇرىن اقمەشىتتە, بازاردىڭ ورتاسىندا جالعىز-اق رەت كورگەن الگى باقسىنى الەكەڭ قازاق راديوسىنىڭ سول كەزدەگى قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى احات جاناەۆ ارقىلى اقىرى تاپتىرتىپ الادى. بىراق بۇل كەزدە نىشان باقسىنىڭ قولىنا قوبىز ۇستاماعانىنا جيىرما بەس جىلداي ۋاقىت وتكەن, كۇي تارتۋدى مۇلدەم قويعان كەزى بولاتىن. سودان ونەر زەرتتەۋشىسى مۇسابەك جارقىنبەكوۆ قويماي ءجۇرىپ, شەبەرلەرگە قوبىز شاپتىرىپ, اكەلىپ بەرەدى. سىر ءوڭىرىنىڭ ەپيكالىق جىرشىلىق ءۇردىسىن زەرتتەپ جۇرگەن الما قۇنانباەۆا سياقتى ونەرتانۋشىنىڭ وتكىزە ايتقان ءوتىنىش ءسوزىن اياقاستى قالدىرماي, 83 جاستاعى قارت باقسى جاس كەزىندە مۇرالانعان قورقىت كۇيلەرىنىڭ سۇلباسىن تارتىپ, بىرنەشە باقسى سارىندارىنا قوسا 9 كۇيدىڭ نوبايىن عانا تاسپاعا جازدىرتۋعا شاماسى ارەڭ جەتەدى. باقسىنىڭ قولى قوبىزدان دا, كۇيدەن دە شىعىپ كەتكەن ەكەن. ال 50-ءشى جىلدارى الماتىعا ارنايى تەكسەرتۋ ءۇشىن الىپ كەلىپ, باقسى قوبىزىن ولاي قاراپ, بىلاي تەكسەرىپ, اقىرى وزگەشە ەشتەڭە تابا الماعان سول كەزدەگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى نىشان ءازدىڭ قارا قوبىزىن تەاترعا وتكىزىپ جىبەرەدى.
مەن وسى ۋاقيعانى قوبىز كۇيلەرىنىڭ قازىرگى تاڭداعى شەبەر ورىنداۋشىسى, ىقىلاستىڭ جۇراعاتى سايان اقمولداعا ايتىپ بەرگەنىمدە, ول ءبىرشاما ۋاقىت ءتىل قاتپاستان, سامسوز كۇيدە سۇرلانىپ وتىرىپ قالدى. سودان سوڭ: «مەن ول قوبىزدى مىندەتتى تۇردە تابامىن», دەگەن. كەيىن بارىپ ەستىدىم. سايان شىنىندا دا نىشان باقسىنىڭ قوبىزىن ىندەتىپ ىزدەپ ءجۇرىپ, اقىرى تاۋىپتى. بىراق زارە-قۇتىن العان قورقىنىشىنان سوڭ باقسى قوبىزىن العان جەرىنە قايتا اپارىپ تاپسىرىپ, قاشىپ قۇتىلعانداي بولىپتى. سويتسەك, ماسەلە بىلاي بولعان ەكەن.
قوبىزشى سايان قولىنا تۇسىرگەن باقسى قوبىزىن ايالاپ ۇستاپ, كەزەكتى كونتسەرتتەردىڭ بىرىنە الىپ شىعۋ ماقساتىندا جاقسىلاپ شەگىن تاعىپ قويادى دا, قالپىنا كەلگەسىن تارتارمىن دەپ جاتىپ قالادى. ازاندا ۇيقىدان تۇرسا تۇندەگى قوبىزعا تاققان شەك وزىنەن-ءوزى ءۇزىلىپ تۇرعانىن كورەدى. ءوز كوزىنە سەنبەگەن ول الگى قوبىزعا ءۇش كۇن قاتارىنان شەك تاعۋمەن اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. ءۇش كۇندە دە تۇندە تاعىلعان شەك تاڭ الدىندا وزىنەن-ءوزى ءۇزىلىپ شىعادى. مۇندا ءبىر تۇسىنىكسىز تىلسىمنىڭ بارىنا كوزى جەتكەن سايان باقسى قوبىزىمەن بايلانىستى مىنا تۇسىنىكسىزدىكتەن سەكەم الىپ, مامانداردان اقىل-كەڭەس سۇرايدى. باقسى قوبىزىنىڭ مۇنداي قاسيەتىن بىلەتىن كىسىلەردىڭ ءبارى دە قوبىزدى دەرەۋ العان جەرىنە قايتا اپارىپ تاپسىرۋدى بۇيىرادى. سايان الگىلەردىڭ ايتقاندارىن سول كۇنى مۇلتىكسىز ورىنداعان.
الماتىداعى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا قويىلىمدار اراسىنداعى كورىنىستەردە ساحناداعى ارتيستەر جال-قۇيرىعى كۇزەلگەن قۇر اتتاي شەگى مەن تيەگىنەن ايىرىلعان سىلدىرماقتى, ۇلكەن قارا قوبىزدى قولدارىنا ۇستاپ شىعادى. شەك تاقتىرمايتىن تارپاڭدىعى بولماسا, ايگىلى نىشان باقسىنىڭ قارا قوبىزى – وسى!
بەرىك ءجۇسىپوۆ, فولكلورتانۋشى