پرەزيدەنت بولامىن دەسەڭ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىل

سايلاۋ – 2011

23 اقپاندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋان­­دىق تۇرعانقۇلوۆتىڭ ءتور­اعا­لىق ەتۋىمەن كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا ءۇش ماسەلە – قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كان­ديداتتار قۇرمانعازى راحمەتوۆ پەن جاقسىباي ءبازىل­باەۆتىڭ ەل كونستيتۋتسياسىندا, سونداي-اق «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭدا قويى­لاتىن تالاپتارعا ءساي­كەستىگىن انىقتاۋ تۋرالى جانە مەي­رام­كۇل قو­جا­عۇلوۆانى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ەتىپ تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر قارالدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ حاتشىسى باقىت مەلدە­شوۆ­تىڭ حاباردار ەتۋىنشە, پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار قۇرمانعازى راحمەتوۆ پەن جاقسىباي ءبازىل­باەۆ كونستيتۋتسيا جانە «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دا قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەس دەپ انىقتالعان. ويتكەنى, بۇل كانديداتتار جونىندەگى نەگىزگى قۇجاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردان كەلىپ ءتۇستى. سونىمەن قاتار, ۇمىتكەرلەر 22 اقپاندا لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ سىناعىنان ويداعىداي ءوتتى. ولار­عا سايلاۋشىلاردان قول جيناۋ ءۇشىن قول قويۋ پاراقتارى بەرىلدى. ال مەيرامكۇل قوجاعۇلوۆا 18 اقپاندا ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ جولىمەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ءوتىنىش بەرگەن بولاتىن. ءاسىلى, ول 22 اقپاندا ساعات 11.00-دە لين­گۆيستيكالىق كوميسسياعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىگى جونىندە سىناق تاپسىرۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, كوميسسيا وتى­رى­سىنا كەلمەدى. وسىعان باي­لا­نىس­تى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەيرامكۇل قوجاعۇلوۆانى كونس­تيتۋتسيانىڭ جانە «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ تالاپتارى بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىگىنە ءساي­كەس­تىگى انىقتالمادى دەپ تاۋىپ, ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات رەتىندە تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ حاتشىسى باقىت مەلد­ەشوۆ­تىڭ وتىرىستا مالىمدەگەنىندەي, ور­تالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەي­رامكۇل قوجاعۇلوۆاعا لين­گۆيس­تيكالىق كوميسسيانىڭ وتى­رى­سىنا قاشان كەلۋى كەرەكتىگى ءجو­نىن­دە الدىن الا رەسمي حات تا جىبەرىپتى. ءتىپتى, وبلىستىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ونى­مەن جولىعىپ, ەسكەرتكەن دە ەكەن. تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپتى دا. ول سىناق تاپسىراتىن كۇنى تە­لە­فونىن ءوشىرىپ, ءۇن-ءتۇنسىز جاتىپ العان. *  *  * 23 اقپان, سارسەنبى كۇنى لين­گۆيستيكالىق كوميسسياعا پرەزيدەنتتىككە ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ءۇش كانديدات, رەتىمەن ايتقاندا, ساعات 11.00-دە مۇرات تەلىبەكوۆ, ساعات 15.00-دە ءبىرجان ءدىلما­عام­بەت, ساعات 17.00-دە سەرىك سا­پارعالي سى­ناق تاپسىرۋلارى ءتيىس ەدى. وكىنىشتىسى سول, ساعات 11.00-گە بەل­گىلەنگەن لينگۆيس­تي­كالىق كو­ميس­سيانىڭ وتى­رى­سىنا مۇ­رات تە­لىبەكوۆ كەلمەدى, قارا كور­سەت­پەدى. كوميسسيا ءمۇ­شە­لەرى مەن باق وكىلدەرى ونى ءبىر ساعاتقا جۋىق كۇتتى. ەش­قان­داي حابار جوق, ۇيالى تەلەفونى ءوشىرۋلى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە سۇحبات بەرگەن لين­گۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ ءتور­اعا­سى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءۇمىت­كەر مۇرات تەلىبەكوۆتىڭ بۇل ارەكەتىن جاۋاپسىزدىققا بالاپ, ورىندى رەنىش ءبىلدىردى. لينگۆيستيكالىق كوميسسيا­نىڭ وتىرىسىنا پرەزيدەنتتىككە كانديدات مۇرات تەلىبەكوۆ كەلۋى كەرەك ەدى. مىنە, ونى ءبىر ساعاتتاي كۇتتىك, – دەدى كوميسسيا توراعاسى. – ول كەلمەدى. سوندىقتان ودان سىناق الۋ وتكىزىلمەيدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى بىرنەشە رەت تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالىپ تا كوردى. تەلەفون ءوشى­رۋلى, جاۋاپ جوق. ءار ازامات زاڭدى سىيلاۋى, قۇرمەتتەۋى كەرەك. ول وسىندا قانشاما ادام كۇتىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەدى. ەڭ بولماسا, ءوزىنىڭ كەلە المايتىنىن تەلەفونمەن ايتۋىنا بولار ەدى عوي. مۇنى جاۋاپسىزدىق دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىق­قا ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ءبىرجان ءدىل­ماعامبەتتىڭ لينگۆيستيكالىق كو­ميس­سياعا سىناق تاپسىرۋى تەز ءارى «قىزىق» بولدى. سىناق قابىل­دايتىن زالعا كىرىپ, ورىندىققا وتىرعانىمەن, ول ءوزىنىڭ سىناق تاپ­سىرۋدان باس تارتاتىنىن ءمالىم­دەپ, ورنىنان تەز كوتەرىلدى. ونىڭ لينگۆيستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ بارىنە وكپەسى بار كورىنەدى. «ول كىسىنى قازىر مەن سىزدەرگە ايتا المايمىن, – دەدى ءبىرجان دىلماعامبەت جۋرناليستەرگە. – ەگەر كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىندا وزگەرىستەر بولاتىن بولسا, سىناق تاپسىرۋدان باس تارتپايمىن». كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, 50 جاستاعى ۇمىتكەر لينگۆيستي­كا­لىق كوميسسيانىڭ توراعاسىنا «وك­پەلى» ەكەن. وسىعان بايلا­نىس­تى كوميسسيا توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تە مالىمدەمە جا­سا­دى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, وسىدان 36 جىل بۇرىن «پيونەر» جۋر­نا­لىندا ءدۇلدۇل اقىن كەنەن ءازىر­باەۆتىڭ 90 جاسقا تولۋىنا وراي «توقسانداعى تارلان» دەگەن ما­قالا جاريالانىپتى. ماقالانىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: كەنەن ازىرباەۆ 90 جاسقا تولعاندا اقىندى قۇتتىقتاۋعا الماتى قا­لاسىنان ءبىر توپ پيونەر كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات قازىرگى ءبىرجان ءدىل­ماعامبەت تە بار ەكەن. قارت اقىن بالالارمەن ەمەن-جارقىن اڭگى­مەلەسىپ, اق باتاسىن بەرىپتى. – «ءسىز مىنانىڭ ءبارىن كوپ بالا كەلدى, باتانى ماعان ەمەس, با­لا­لارعا بەرىپتى دەپ جازىپسىز», – دەدى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇمىتكەردىڭ «وكپەسى» جايىندا. – ءوزىم نە ءۇشىن كىنالى بولعانىمدى تۇسىنبەي قالدىم. بۇل – ءبىل­مەستىكتىڭ بەلگىسى. قايتا ول: «اعا, مىنانى 36 جىلدان بەرى ساقتاپ ءجۇرمىن, راحمەت. مەنى ۇلكەن ءبىر كەيىپكەر رەتىندە جازعان ەكەنسىز, ريزامىن. كوردىڭىز بە, 36 جىلدان كەيىن الدىڭىزعا ەمتيحان تاپ­سىرۋعا كەلىپ وتىرمىن» دەسە, جۇرەگىم جىلىپ قالار ەدى عوي. كوميسسيا توراعاسىنىڭ اي­تۋ­ىن­­­شا, اتالعان ماقالانىڭ اۆتورى ءوزى ەمەس. ءبىرجان بالانىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى. ماقالانى جول­داسبەكوۆتىڭ كىتاپتارىن پايدالانا وتىرىپ, جۋرنال رەداكتسياسى جازۋى مۇمكىن. بۇل تىرناق اس­تىنان كىر ىزدەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ال ءۇشىنشى كانديدات سەرىك سا­پار­عالي لينگۆيستيكالىق كو­ميس­سيا­نىڭ سىناعىنان ءساتتى ءوتتى. وسىعان بايلانىستى كوميسسيا مۇشەلەرى پرەزيدەنتتىككە كاندي­دات­تى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەرگەن دەگەن ۇي­عارىم جاسادى. كوميسسيا توراعاسىنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سەرىك ساپارعالي «قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى» دەگەن تاقىرىپتا ءۇش بەتتىك شىعارمانى ساۋاتتى جازعان. ەملە قاتەسى جوق, تىنىس بەلگىلەرىنەن – ەكى, ستيلدىك ەكى قاتە جىبەرگەن. سونداي-اق, ول جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ شى­عارمالارىن وتە جاقسى وقىعان. ال «سالاماتتى ءومىر سالتى» تا­قىرىبىندا دا ەركىن سويلەپ, ءوزى­نىڭ ومىردەن كورگەن-تۇيگەندەرى مول ازامات ەكەندىگىن كورسەتە بىلگەن. *  *  * كەشە ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ توراعاسى قۋان­دىق تۇرعانقۇلوۆتىڭ توراعا­لىق ەتۋىمەن كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا مۇرات تەلىبەكوۆ پەن ءبىرجان دىلماعامبەتتى پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى جانە پرەزيدەنتتىككە كانديدات سەرىك ساپار­عا­ليدى كونستيتۋتسيادا جانە «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيا­لىق زاڭدا قويىلاتىن تالاپ­تارعا سايكەستىگىن انىقتاۋ تۋ­رالى ماسەلەلەر قارالدى. اتال­عان ماسەلەلەر جونىندە ور­تالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى باقىت مەلدەشوۆ بايانداما جاسادى. وسك حاتشىسىنىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, ۇمىتكەر مۇرات تەلىبەكوۆ 23 اقپانعا بەلگىلەنگەن لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ وتى­رىسىنا كەلمەدى. ءبىرجان ءدىل­ماعامبەت كوميسسيا وتىرىسىنا كەلگەنىمەن, سىناق تاپسىرۋدان باس تارتتى. ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسى م.تەلىبەكوۆ پەن ب.ءدىل­ماعامبەتتى كونستيتۋتسيا مەن «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىگى بولىگىندەگى تالاپ­تارىنا سايكەستىگى انىقتالمادى دەپ تاۋىپ, ولاردى پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى, ال ۇمىتكەر سەرىك ساپارعا­ليدىڭ زاڭنامالاردا قويى­لاتىن تا­لاپتارعا سايكەستىگى انىق­تالعان­دى­عى تۋرالى قاۋلىلار قابىلدادى. وتىرىس بارىسىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ لينگۆيس­تي­كا­لىق كوميسسيانىڭ وتىرىس­تارىنا سەبەپسىز كەلمەگەن, كەلسە دە سىناق تاپسىرۋدان باس تارت­قانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى وسك بيۋد­جەتىنە ەداۋىر شىعىن كەلتىرەتىندىگىن, سونداي-اق وسك مەن لين­گۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ جۇ­مىس­تارىنا نۇقسان تيگىزەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قالا­ارالىق تەلەفون بايلانى­سىنا شىعىپ, ولارمەن حابار­لا­سۋعا, باس­قا دا قىزمەت تۇرلەرىنە قوماق­تى قارجى كەتەدى. ال بوسقا كەتكەن سول قاراجات سالىق تولەۋشى­لەردەن قۇرالعان. ءاليسۇلتان قۇلانباي.