«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
مىندەتتەر مەن مەجەلەر
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ناتيجەلەر مەن ينديكاتورلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ, سول سياقتى, ەلباسىنىڭ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ناقتى ءىس-قيمىل شارالارىن بەلگىلەدى. وسى تۇرعىدا ۇكىمەت العاشقى كەزەكتە داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ (باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ) باعدارلاماسىن بەكىتتى. داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانىڭ ناقتى جانە قارجى سەكتورىندا ورىن العان پروبلەمالاردى اتاپ وتە وتىرىپ, ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل مىندەتتى ەكى باعىتتا – باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن كومەك كورسەتۋ جانە قارجى جۇيەسىن ساۋىقتىرۋ جولدارىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن بەلگىلەپ بەردى. داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ (باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ) باعدارلاماسى بورىشتارى 4,5 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋ ينديكاتورلارى (جالپى) • 2020 جىلعا قاراي ءىجو ءوسىمى 30 پايىزدان كەم بولمايدى. • وڭدەۋ سالاسىنىڭ ءوسىمى ەكونوميكانىڭ ءوندىرۋشى سالالارىنداعى وسىمنەن كوپ نەمەسە بىردەي بولادى. • ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنان كەم بولمايدى. • ينفلياتسيا 5-8 پايىز دەڭگەيىندە بولادى. بورىشتارى اتالعان سومادان از باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىندار «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدى پايدالانا الادى. مەملەكەت باسشىسى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋداعى مەملەكەت قولداۋىنىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن, ونىڭ كاسىپورىنداردىڭ ءوسۋ ستراتەگياسىنا كوشۋىنە كومەكتەسۋ ءۇشىن عانا كورسەتىلەتىنىن ايتقان بولاتىن. سوندىقتان باعدارلاماعا ەنۋ مۇمكىندىگى 2011 جىلمەن شەكتەلەدى. وزدەرىنىڭ تولەم قابىلەتتەرىن قالپىنا كەلتىرگەن كاسىپورىندار ودان ءارى «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسىنا جانە مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسا الادى. باعدارلامادا كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ كرەديتورلاردىڭ, مەنشىك يەلەرىنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەكتىگى, ال مەملەكەتتىك كومەكتىڭ كولەمى كرەديتورلار مەن مەنشىك يەلەرى كورسەتكەن كومەكپەن بىردەي بولاتىندىعى قاراستىرىلعان. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ تەتىگى وعان قاتىسۋشى كاسىپورىننىڭ قارجىلىق جاعدايىنا تالداۋ جاساۋ جانە ءار كاسىپورىن بويىنشا جەكە ساۋىقتىرۋ جوسپارلارىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. باعدارلاماعا جۇيە قۇراۋشى مارتەبەسى بار, «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» زاڭ قاعيدالارىنا سايكەس ورتا جانە ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن, ونەركاسىپتىڭ ءوندىرۋ سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن, سول سياقتى, الكوگولدى جانە تەمەكى ونىمدەرىن شىعاراتىنداردان وزگە كاسىپورىندار قاتىسا الادى. سونىمەن قاتار, قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا قابىلداعان مىندەتتەمەلەرى 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراستى جيىنتىعىندا 4,5 ميلليارد تەڭگەدەن اسپاي, سول سياقتى, قايتا قۇرىلىمداۋسىز ولاردى ورىنداۋ بولاشاقتا پروبلەما تۋعىزادى دەگەن نەگىز بولۋى كەرەك. سول سياقتى, بەلگىلەنگەن كريتەريلەرگە سايكەس كەلەتىن, «بانكروتتىق تۋرالى» زاڭعا سايكەس 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن سوت شەشىمىمەن قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەدۋراسى قولدانىلعان كاسىپورىندار دا باعدارلاماعا قاتىسا الدى. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنداعى زاڭدى تۇلعالار, ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگتەرى, ۇلتتىق حولدينگتەر, ۇلتتىق كومپانيالار جانە ولار باقىلايتىن زاڭدى تۇلعالار, سول سياقتى, شەت ەلدەردىڭ قاتىسۋىنداعى زاڭدى تۇلعالار باعدارلاماعا قاتىسۋشى بولا المايدى. اتالعان كريتەريلەر بويىنشا ىرىكتەۋدەن وتكەن كاسىپورىندار كاسىپورىننىڭ ساۋىقتىرۋ جوسپارىن ازىرلەۋ ءۇشىن كرەديتورلار كوميتەتى تاڭداعان كونسۋلتانتتاردى جالدايدى. ۇكىمەت تاراپىنان كونسۋلتانتتار قىزمەتى قۇنىنىڭ 50 پايىز مولشەرىن قوسا قارجىلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بىراق ول ءبىر قاتىسۋشىعا 35 ميلليون تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس. 2016 جىلعا قاراي باعدارلامانىڭ نەگىزگى ساندىق جانە ساپالىق ناتيجەلەرى تومەندەگىدەي بولادى: - قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن زور ماڭىزى بار 30-50 كاسىپورىن ساۋىقتىرىلادى; - باعدارلاماعا قاتىسۋشى كاسىپورىنداردا بۇرىننان بار جۇمىس ورىندارىنىڭ كەمىندە 70 پايىزى ساقتالادى. بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ • ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا (ونەركاسىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ, قىزمەتتەر) وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كەمىندە 30 پايىزعا ارتادى. • ءىجو-گە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلەسى ون پايىزدىق پۋنكتكە ۇلعايادى. • ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 7-10 پايىزعا ارتادى. ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى-2020 باعدارلامانىڭ ماقساتى – تۇراقتى جانە ونىكتى ەڭبەكپەن قامتۋعا جاعداي جاساي وتىرىپ, حالىقتىڭ تابىستارىن ارتتىرۋ. مىندەتتەر: - ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى, جۇمىسسىز جانە از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىنداردى ونىكتى ەكونوميكالىق ەڭبەككە تارتۋ; - يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كادرلار الەۋەتىن دامىتۋ; - اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. باعدارلاما ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىلىقتى جەرلەرى بويىنشا وقىتۋعا, ەڭبەككە ورنالاستىرۋعا, ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرۋىنا ىقپال جاساۋعا باعىتتالعان, ونداي مۇمكىندىكتەر بولماعان جاعدايدا, ەكونوميكالىق ءوسۋ ورىندارىنا ءوز ەركىمەن قونىس اۋدارۋىنا ىقپال ەتۋ. باعدارلاما تومەندەگى ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: 1. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى, جۇمىسسىز جانە از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىنداردى وقىتۋ جانە ەڭبەككە ورنالاسۋىنا جاعداي جاساۋ. 2. اۋىلدا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ. 3. ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جۇمىلعىشتىعىن ارتتىرۋ. باعدارلاما ءۇش ساتىدا جۇزەگە اسىرىلادى. 2011 جىل قاناتقاقتى جىل بولىپ, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى مەن ونى قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ازىرلەنەدى. ەكىنشى ساتى 2012-2015 جىلدارى, ال ءۇشىنشى ساتى 2016-دان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلادى. باعدارلامانىڭ جاڭا باعىتتارى باعدارلاما تۇرعىلىقتى جەرلەردە ەڭبەكپەن قامتىلۋعا ىقپال ەتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ تۇراقتى جانە ونىكتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, ول ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى, جۇمىسسىز جانە از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتاردى قامتيتىن بولادى. باعدارلامادا اۋىل جاستارىنىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىنە باسىمدىقتار بەرىلگەن. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتىنا قاتىسۋشىلارعا كاسىپتىك دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنا جولداما بەرۋ, وقۋ ورنىنا دەيىنگى جولاقى مەن جاتاقحانادا تۇرۋ قۇنىن سۋبسيديالاۋ, سايكەس كەلەتىن بوس ورىندار ىزدەۋ جانە ەڭبەككە ورنالاسۋعا كومەكتەسۋ, سول سياقتى, پسيحولوگيالىق بەيىمدەلۋ ءتارىزدى مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرى كورسەتىلەتىن بولادى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى باعىتى ماقسات – ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ. باعدارلاماعا ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا نيەتى بار جانە سونداي مۇمكىندىكتەرگە يە ازاماتتار قاتىسا الادى. اۋىلدىق جەرلەردە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە باسىمدىقتار بەرىلەدى. بۇل باعىتتاعى قولداۋ شارالارى: 1. كونسۋلتاتيۆتىك قىزمەت كورسەتۋ. 2. كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ. 3. ميكرونەسيلەر بەرۋ. 4. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ. ميكرونەسيە قايتارىمدى نەگىزدە, 5 جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە بەرىلەدى جانە ول 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك. ميكرونەسيە الۋ ءۇشىن كەپىلدىك تالاپ ەتىلەدى. ميكرونەسيەلەر بەرۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە 5 جىل مەرزىمگە نولدىك سىياقى ستاۆكاسىمەن بيۋدجەتتىك كرەديتتەر ۇسىنىلاتىن بولادى. باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعىتى ءۇشىنشى باعىت وعان قاتىسۋشىلاردىڭ جالدامالى ەڭبەكپەن نەمەسە ءوز ىسىمەن اينالىسۋلارىنا ناقتى پەرسپەكتيۆالارى بولماعان جاعدايلار ءۇشىن ويلاستىرىلعان. بۇل رەتتە دە اۋىل جاستارى باسىمدىققا يە بولادى. باعدارلاما ازاماتتاردى ەكونوميكالىق الەۋەتى تومەن وڭىرلەردەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى جوعارى ورتالىقتارعا كوشىرۋدى قاراستىرادى. ول ءبىر اۋداننىڭ ىشىندە نەمەسە ءبىر اۋداننان ەكىنشى اۋدانعا قونىس اۋدارۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. بۇل باعدارلاماعا قاتىسۋشى ادام ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى, جۇمىسسىز نەمەسە از قامتاماسىز ەتىلگەن بولىپ, ەكونوميكالىق الەۋەتى تومەن ەلدى مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ, بىرگە تۇرىپ جاتقان وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسىنا شاققاندا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن اسپايتىنداي جيىنتىق ايلىق تابىس تاباتىن بولۋى كەرەك. مۇنداي جاعدايدا كوشى-قوندى سۋبسيديالاۋ, ساتىپ الۋ قۇقىعى بار ارەندالىق تۇرعىن ءۇي بەرۋ, تۇرعىلىقتى جەرىندە وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە وقىتۋ, پسيحولوگيالىق بەيىمدەۋ سياقتى قولداۋلار كورسەتىلەدى. ارەندالىق تۇرعىن ءۇي رەتىندە «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە سالىنعان ۇيلەر, سول سياقتى, وتباسىلىق ۇلگىدەگى جاتاقحانالار پايدالانىلۋى مۇمكىن. 2015 جىلعا قاراي جاڭا باعدارلاما بويىنشا 1,5 ميلليون ادامدى ەڭبەكپەن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر. ونى جۇزەگە اسىرۋ كەدەيشىلىك دەڭگەيىن 8,2 پايىزدان 6 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى, ال جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,5 پايىزدان اسپايتىن بولادى. «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن 2010-2014 جىلدارى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. قۇرالداردى انىقتاۋ جانە قارجىلىق قولداۋدىڭ قاجەتتى كولەمىن ءبىلۋ ماقساتىندا 200-دەن استام ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. باعدارلاما ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورىنداعى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تومەندەگى مىندەتتەردى شەشۋ قاجەت: - كاسىپورىندار قولداناتىن باسقارۋ جانە وندىرىستىك تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋ; - جۇمىس ىستەپ تۇرعانداردى جاڭعىرتىپ (تەحنيكالىق قايتا جاراقتاۋ), باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ. 2020 جىلعا ارنالعان ماقساتتى ينديكاتورلار: - وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ەڭبەك ءونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 2 ەسە ۇلعايتۋ; - ءىجو قۇرىلىمىنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسىن كەم دەگەندە 13 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ. باعدارلاما ەكى ساتىدا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ءبىرىنشى ساتى 2011-دەن 2014 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى جانە 2011 جىل قاناتقاقتى بولىپ ەسەپتەلەدى. 2012-2014 جىلدارى باعدارلامانىڭ ورىندالۋى جاڭا بيزنەس باستامالارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ, سول سياقتى, يندۋستريالىق كاسىپورىنداردىڭ كادرلىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ ارقىلى كورىنىس تاباتىن بولادى. 2015-2020 جىلدارى جاڭا بيزنەس باستامالارعا قولداۋ كورسەتىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار جاڭعىرتىلادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالدارى: - ۇزاق مەرزىمدى ليزينگتىك قارجىلاندىرۋدى ۇسىنۋ; - بىلىكتى جوبالىق جانە ينجينيرينگتىك ۇيىمداردى تارتۋعا كەتكەن شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ; - تەحنولوگيالار ساتىپ الۋعا كەتكەن شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ; - جوعارى بىلىكتى شەتەلدىك مامانداردى تارتۋعا كەتكەن شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ; - قازىرگى زامانعى باسقارۋ جانە وندىرىستىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ; - ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە كەپىلدەندىرىلگەن تاپسىرىستار بەرىلۋىنە ىقپال جاساۋ. باعدارلاماعا تومەندەگى كريتەريلەرگە سايكەس كەلەتىن كاسىپورىندار قاتىسا الادى: - مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان نەمەسە ءجۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كاسىپورىندار; - قارجىلىق تۇراقتى كاسىپورىندار; - ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ 3 جىلدان استام مەرزىمگە كەشەندى جوسپارى بار كاسىپورىندار. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ كەشەندى جوسپارى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قارجىلىق قايتارىمدىلىعىن, ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ 2 ەسە ارتۋىن, ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن قاراستىرۋى ءتيىس. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2011 جىلى 4,9 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. 2020 جىلعا دەيىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى ءبىز تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرامىز. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزى جانە شاعىن قالالاردىڭ 100 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزەتىن بولادى, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن بولاتىن. باعدارلاما تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ ءوزارا بايلانىستى ەكى نەگىزگى ەلەمەنتى بويىنشا ازىرلەندى. ءبىرىنشى, كوممۋنالدىق سەكتور, سونىڭ ىشىندە سۋمەن, گازبەن, جىلۋمەن, ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تاراتۋ. ەكىنشى, كوممۋنالدىق قىزمەتتى نەگىزگى تۇتىنۋشى بولىپ تابىلاتىن تۇرعىن ءۇي سەكتورى. حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى ەلدى مەكەندەردى سۋمەن جابدىقتاۋ ءماسەلەسى جەكە باعدارلاما رەتىندە ءبولىندى. 2004-2010 جىلدارى جەلىلەردى جوندەۋگە جانە سالۋعا ەلەۋلى بيۋدجەت قارجىلارى جۇمسالدى. ول بۇتىندەي العاندا ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. بۇل جۇمىستار ءالى دە جالعاسۋدا. بىراق سونىمەن بىرگە, جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىن جاڭعىرتۋ قاجەت. باعدارلامادا كوممۋنالدىق سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي جۇيەلى كوزقاراستار قاراستىرىلعان. 1. جاڭا جەلىلەر مەن عيماراتتار سالۋ. ولاردى كەلەشەكتە كىمدەردىڭ پايدالاناتىنىنا قاراماستان, جۇمىستار رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. 2. كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى جەلىلەر مەن عيماراتتاردى جوندەۋ مەن قايتا جاڭارتۋ كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارجىلارى جانە بيۋدجەت قارجىلارى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. 3. جەكە مەنشىكتەگى جەلىلەر مەن عيماراتتاردى جوندەۋ جانە قايتا قۇرۋ تولىقتاي كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارجىلارى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. 4. جوندەۋ جانە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان مەملەكەتتىڭ جانە جەكە كاسىپورىنداردىڭ قارجىلارى تاريف بەلگىلەۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلادى. 5. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى سالالىق باعدارلامانىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارى نەگىزىندە اۋماقتاردى دامىتۋ بويىنشا اتالعان باعدارلامانىڭ ءتيىستى ءبولىمىن ازىرلەپ, ونى ورىنداۋى ءتيىس. 2004-2010 جىلدارى سۋ تاراتۋ ءىسىن دامىتۋعا اكىمدىكتەر 43 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا بيۋدجەت قارجىلارىن جۇمسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ سۋ تاراتۋ جەلىلەرى قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىگى 4 پايىزعا ءوسىپ, اپاتتار سانى 2 ەسە قىسقاردى. ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى دامىتۋعا 2004-2010 جىلدارى اكىمدىكتەر 8 ميلليارد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قارجىلارىن ءبولىپ, ولار نەگىزىنەن اپاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن پايدالانىلدى. ەلدى مەكەندەردە ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلامادا بەلگىلەنگەن ورتاق پرينتسيپتەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سول سياقتى, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ, كوشەنى جارىقتاندىرۋ ءۇشىن ۇنەمدەگىش جابدىقتار ورناتۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە بيۋدجەتتىك ۇيىمداردا قىزۋ لامپىلارىن قازىرگى زامانعى لامپىلارعا اۋىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. گازبەن جابدىقتاۋدى دامىتۋعا 2004-2010 جىلدارى اكىمدىكتەر 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قارجىلارىن باعىتتادى. ولار نەگىزىنەن جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا 9 وبلىس جانە الماتى قالاسى گازداندىرىلدى. تابيعي گازبەن جابدىقتاۋ 5 وبلىس پەن استانا قالاسىنا عانا جەتكەن جوق. گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ شەڭبەرىندە «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. قىزىلوردا وبلىسىندا 16 ەلدى مەكەن گازداندىرىلادى. قوسىمشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 9 ەلدى مەكەندى گازداندىرۋ قاراستىرىلعان. سول سياقتى, «قوستاناي-كوكشەتاۋ-استانا-قاراعاندى» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ نۇسقاسى دا ويلاستىرىلۋدا. جىلۋمەن جابدىقتاۋدى دامىتۋعا 2004-2010 جىلدارى اكىمدىكتەر 19 ميلليارد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قارجىلارىن جۇمسادى. قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتور رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ 30 پايىزدايىن تۇتىنۋشى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, جىلۋدىڭ ءراسۋا بولۋى دا وتە جوعارى. باعدارلاماعا سايكەس كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىساندارداعى جىلۋدى ۇنەمدەۋگە ولاردى تەرموجاڭعىرتۋ جونىندەگى كەشەندى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەتىن بولادى. 2012 جىلدان باستاپ تەرموجاڭعىرتۋ جۇمىستارى پاتەر يەلەرى ەسەبىنەن جانە قايتارىمدى نەگىزدەگى بيۋدجەت قارجىلارى ارقىلى جۇرگىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. تەرموجاڭعىرتۋ جونىندەگى جوسپاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەت. سوندىقتان باعدارلامانىڭ جەكە بولىمىندە كوپ پاتەرلى ۇيلەردى قالىپتى ۇستاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار قاراستىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا 172 مىڭ كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر بار بولسا, سولاردىڭ تەك 8,5 پايىزى عانا كوندومينيمۋم نىساندارى رەتىندە تىركەلگەن. 2011 جىلى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسيالارى تۋرالى تيپتىك ەرەجەلەر, كوندومينيمۋم نىساندارىن باسقارۋعا ارنالعان تيپتىك كەلىسىمشارتتار, كوندومينيمۋم نىساندارىن باسقارۋ ورگاندارى باسشىلارىنا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن اتتەستاتسيالاۋ تەتىكتەرى ازىرلەنىپ, ءوڭىرلەرگە جىبەرىلەتىن بولادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنەتىن 52,7 ميلليارد تەڭگە قارجىنىڭ 50,6 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 96 پايىزى سۋ تاراتۋ, جىلۋمەن, ەلەكترمەن جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن كوممۋنالدىق جۇيەنى مودەرنيزاتسيالاۋ مەن دامىتۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىلارىنىڭ 30 پايىزىنان كەم ەمەس مولشەردە مىندەتتى شىعىندار بەلگىلەنگەن, ول 11,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. كوممۋنالدىق سەكتور كاسىپورىندارىن تاريفتىك رەتتەۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن 3 جىل ىشىندە كوممۋنالدىق جۇيەنى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋعا 208,4 ميلليراد تەڭگە باعىتتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وسىلايشا باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى ساتىسىن جۇزەگە اسىرۋعا كەتەتىن جالپى شىعىندار 272,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ باسىم بولىگى, ياعني 77 پايىزى كاسىپورىندار قارجىلارىنىڭ ەسەبىنەن جابىلاتىن بولادى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ 2010 جىلى 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» سالالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت رەسپۋبليكا حالقىن اۋىز سۋمەن تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا جوبا ازىرلەدى. وندا 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا سالالىق باعدارلاما كورىنىس تاباتىن بولادى. 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» سالالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىلارى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە بارلىق كوزدەردەن 195 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. ول قارجىعا 13 282 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى مەن اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى سالىندى, قايتا جاڭعىرتىلدى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 3 449 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقساردى. وسىلايشا 5 ميلليوننان استام, ونىڭ ىشىندە, 3,5 ميلليون اۋىل تۇرعىندارى بار, حالىق اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە 48,5 ميلليون اقش دوللارى جانە 5,1 ميلليون ەۋرو زايمدار مەن گرانتتار تارتىلدى. رەسپۋبليكادا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنەن الىناتىن اۋىز سۋ قاۋىپسىزدىگى جاعدايى تۇراقتاندىرىلدى. 2002-2008 جىلدارى جۇمىس ىستەمەيتىن سۋ قۇبىرلارىنىڭ ۇلەس سالماعى 299-دان 209-عا جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىندەر سانى 363-تەن 235-گە دەيىن قىسقاردى. بۇتىندەي العاندا تاسىپ جەتكىزىلەتىن سۋدى پايدالاناتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاتارى ازايا تۇسۋدە. 2001-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى جاڭا كوزقاراستار 1. سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنا جەكە كاپيتالدى بارىنشا تارتۋ. سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنا جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالار جۇزەگە اسىرىلماق. بىرىنشىدەن, كەيبىر سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن جەكەنىڭ پايدالانۋىنا بەرۋدى زاڭدىق دەڭگەيدە قاراستىرۋ. ەكىنشىدەن, اكىمدىكتەر ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى سۋ ارنالارىنىڭ جۇمىسىن ورتا مەرزىمدى (1 جىلدان 5 جىلعا دەيىن) نەمەسە ۇزاق مەرزىمدى (5 جىلدان استام) تاريفتەرگە كوشىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, دەربەس ەسەپتەۋ قۇرالدارىمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنا جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋ اۋىز سۋدى ۇتىمسىز پايدالانۋدى تومەندەتۋگە, سۋدىڭ ءوندىرىستەن تىس ءراسۋا بولۋىن قىسقارتۋعا, نەگىزگى قورلاردى جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, سۋدى ەسەپتەۋ قۇرالدارىمەن قامتۋدى ۇلعايتۋعا جاعداي جاسايتىن بولادى. 2. جەر استى سۋلارىنىڭ رەسۋرستىق الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ. بۇل ورايدا ەلدى مەكەندەرگە بارىنشا جاقىن جەر استى سۋلارى كوزدەرىن ىزدەۋگە باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى. ەلدى مەكەندەردى جەر استى اۋىز سۋلارى قورلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا 2018 جىلعا دەيىن جىل سايىن 6,2 ميلليارد تەڭگە قاجەت بولادى. 3. سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ جاڭا نىساندارىن سالۋعا جۇيەلى كوزقاراس. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا نىساندارىن سالۋ ۇدەرىسىن جۇيەلەندىرۋ ءۇشىن تومەندەگى جايتتەر قاراستىرىلاتىن بولادى. بىرىنشىدەن, سۋمەن جابدىقتاۋ جوبالارىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدى ۇكىمەت جىل سايىن بەكىتەتىن جوبالاردىڭ بىرەگەي تىزىمىنە سايكەس جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باسىمدىق كريتەريلەرى انىقتالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, سۋمەن جابدىقتاۋ پروبلەماسىن شەشۋگە قاجەت بولاتىن قارجىلاندىرۋ كولەمىن جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردە بەكىتىپ وتىرۋ كەرەك. تورتىنشىدەن, جوبالاۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باقىلاۋ قاتاڭ بولۋى ءتيىس. اۋىز سۋ • قالالاردا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا تولىق قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى. • اۋىلدىق جەرلەردە ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا قولجەتىمدىلىك 80 پايىزعا دەيىن ۇلعايادى. • سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنداعى اپاتتىلىق 2 ەسە قىسقارادى. • نورماتيۆتىك شىعىندار دەڭگەيى 15 پايىزدان اسپايتىن بولادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قولداۋ شارالارى ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارى 2010 جىلى تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەي, ونى 2009 جىلعى دەڭگەيدە ساقتاۋعا جاعداي جاسادى. 2011 جىلى قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرى ەسەبىنەن 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءۇش نەگىزگى باعىتتارى انىقتالدى. ولار, ءبىرىنشى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس سالىمدارى جۇيەسىن پايدالانۋ ارقىلى ساتىلاتىن قىمبات ەمەس تۇرعىن ۇيلەر سالۋ. ەكىنشى, قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋ. ءۇشىنشى, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار سالۋ. ءبىرىنشى باعىت – ول جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس سالىمدارى جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانىپ ساتۋى ءۇشىن نەسيەلىك تۇرعىن ۇيلەر سالۋى. بۇل سحەما مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى جانە 2011-2013 جىلدارعا 40,8 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 20,8 ميلليارد تەڭگە قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2011 جىلى ءبولىنەتىن بولادى. بۇل سحەما بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ءۇستىمىزدەگى جىلى جۇزەگە اسىرىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارىن قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتەدى. 2011-2012 جىلدارى وسى اتالعان سحەما بويىنشا سالىناتىن تۇرعىن ۇيلەرگە 40 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا, سونىڭ ىشىندە, 2011 جىلى 8 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. ول 2012 جىلى 300 مىڭ شارشى مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. ەكىنشى باعىت – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋ. 2011-2012 جىلدارى قوسىمشا 70 ميلليارد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە 2011 جىلى 57 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ ۇسىنىلىپ وتىر. اتالعان سحەمانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2012 جىلى 1,7 ميلليون شارشى مەتر كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءۇشىنشى باعىت – ول ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى. ينجەنەرلىك جەلىلەر قۇرىلىسى تۇرعىن ءۇي سالىناتىن اۋدانداردا, سونىڭ ىشىندە, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا بار, جۇرگىزىلەتىن بولادى. 2011-2012 جىلدارى وسى ماقساتتار ءۇشىن قوسىمشا 40 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە, 2011 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. ول جىلىنا قوسىمشا 1,2 ميلليون شارشى مەتر جەكە تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا, سول سياقتى, مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ۇيلەردى ۋاقىتىندا ىسكە قوسۋعا جاعداي جاسايتىن بولادى. 2011-2012 جىلدارى بيۋدجەت قارجىلارىنا دەگەن قوسىمشا قاجەتتىلىك 150 ميلليارد تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە 2011 جىلى 75 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. بۇتىندەي العاندا جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستار قولداۋ تاپقان كۇندە, جىل سايىن شامامەن 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى تۋادى. مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ جونىندەگى شارالار «اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءجونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. 2016 جىلدىڭ وزىندە ەت ەكسپورتى 60 تونناعا جەتەدى, مۇنىڭ قۇنى 4 ميلليون توننا بيداي ەكسپورتىنا تەڭ. مەملەكەت بۇل ماقساتقا 130 ميلليارد تەڭگەلىك نەسيە رەسۋرستارىن بولەدى. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە 20 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ءجۇز مىڭنان استام اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى. مۇنىڭ ءوزى مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل ت ۇلىكتەرى مەن تۇقىمدارىنىڭ باس سانىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ساباقتاس سالالاردا – اۋىلشارۋاشىلىق, ماشينە جاساۋدا, حيميا جانە تاماق ونەركاسىبىندە, جەم-ءشوپ وندىرىسىندە, تەحنيكا جوندەۋدە ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا قوزعاۋ سالادى. ۇكىمەت, بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى سەلوداعى يندۋستريالاندىرۋدىڭ وسىناۋ ماڭىزدى بولىگىمەن اينالىسۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا. الەمدىك تاجىريبەنى جانە قازاقستاننىڭ جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, «قازاگرو» حولدينگى «ءىرى-قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» اتتى جوبا ازىرلەپ, ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. بۇل جوبا تومەندەگىدەي ءوزارا بايلانىستى نەگىزگى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرادى. بورداقىلاۋ الاڭدارى جەلىلەرىن سالۋ. مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جەلىلەرى سالىناتىن بولادى. ونىڭ مىندەتى مالدى قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارعا ءسايكەس بورداقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ەت بورداقىلاۋ الاڭدارىنان ەت كومبيناتتارىنا جەتكىزىلىپ, وندا ەتتىڭ دايىن كوممەرتسيالىق پارتيالارى ءازىرلەنەدى. بۇل جۇمىستى نەسيەلەۋ «قازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. نەسيەلەۋ شارتتارى ءبىرشاما جەڭىلدىكتەردى قاراستىرادى. نەسيەلەۋ ستاۆكاسى – 6 پايىز, مەرزىمى – 9,5 جىلعا دەيىن, زايمدى قايتارۋدىڭ جەڭىلدىكتى مەرزىمى – 2 جىلعا دەيىن. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى نەسيەلەۋ. ەتتى مال باسىنىڭ سانىن ۇلعايتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەتتى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا قولداۋ كورسەتىلىپ, دامىتىلاتىن بولادى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا قولداۋ كورسەتۋ نەسيەلەۋدىڭ «سىباعا» اتتى ارنايى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا نەسيەلەر جەڭىلدىكتى تۇردە بەرىلەدى. اسىل تۇقىمدى تولدەيتىن مال شارۋاشىلىقتارى جەلىلەرىن قۇرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 18 ايلىق بۇقالاردىڭ ورتاشا ءتىرى سالماعى شامامەن 310 كيلونى قۇرايدى, ال الەمدە ستاندارتتى سالماق 520 كيلو بولىپ تابىلادى. تاۋارلىق تابىننىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن 5 جىل ىشىندە شامامەن 72 مىڭ باس جوعارى ءونىمدى, ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا مالدى يمپورتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەت وڭدەۋ كەشەندەرىن قۇرۋ. قازىرگى زامانعى ەت وڭدەۋ كەشەندەرى ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق پارتيالارىن قالىپتاستىراتىن بولادى. ەت وڭدەۋشى كەشەندەردى قارجىلاندىرۋدى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق جەڭىلدىكتى جاعدايلاردا جۇزەگە اسىراتىن بولادى. تابىندى باسقارۋ مەن كونسالتينگتىڭ قازىرگى زامانعى ورتالىعىن قۇرۋ. ورتالىقتىڭ مىندەتى تابىندى باسقارۋ مەن تولدەتۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ, اسىل تۇقىمدى ماتەريالدى تاڭداۋ مەن جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 2016 جىلى شامامەن 60 مىڭ توننا جانە ودان كەيىنگى 5 جىلدا جىلىنا 180 مىڭ تونناعا دەيىن ەكسپورتتالاتىن ەت وندىرىسىنە جاعداي تۋعىزادى. وسى اتالعانداردىڭ سىرتىندا جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ, ۆەتەريناريا جۇيەسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ باعدارلاماسى 2010 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا مەملەكەت باسشىسى 2011-2015 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىن بەكىتتى. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى مەملەكەت باسشىسى نەعۇرلىم باسىم باعدارلاما رەتىندە اتاپ كورسەتكەن ءتورت شەشۋشى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. 2005-2010 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما: جۇزەگە اسۋ قورىتىندىلارى. «حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى قابىلداندى. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ 59 نىسانىنىڭ قۇرىلىستارى سالىندى جانە قايتا جاڭارتىلدى. ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ قۇرىلدى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. ءومىر جاسىنىڭ كۇتىلەتىن ۇزاقتىعى: 2005 جىلى – 65,91; 2009 جىلى – 68,6 جاس. جالپى ءولىم كورسەتكىشى: 1000 ادامعا شاققاندا 2005 جىلى – 10,37; 2009 جىلى – 8,97. انا ءولىمى: جاڭا تۋعان 100 نارەستەگە شاققاندا 2005 جىلى – 40,5; 2009 جىلى – 36,8. ءسابي ءولىمى: ءتىرى تۋعان 1000 نارەستەگە شاققاندا 2005 جىلى – 15,15; 2009 جىلى – 18,23. (بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جاڭا كريتەريلەرىن ەسكەرگەندە). تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋ: 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 2005 جىلى – 147,3; 2009 جىلى – 15,3. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. ماقسات: قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن نىعايتۋ جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قۇرۋ. 2011-2015 جىلدارعا تيەسىلى بارلىق شىعىندار – 445,66 ميلليارد تەڭگە. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ باعىتتارى: • ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سەكتورارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ءىس-قيمىلداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; • پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى, سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ, دياگنوستيكانى, نەگىزگى الەۋمەتتىك ماڭىزدى دەرتتەردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدى جەتىلدىرۋ; • سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ; • ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋدى, باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ; • مەديتسينالىق, فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ, مەديتسينادا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ەنگىزۋ; • ءدارى-دارمەكتىڭ حالىق ءۇشىن قولجەتىمدى ءارى ساپالى بولۋىن ارتتىرۋ. مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ حالىققا نە بەرەدى؟ 1. دارىگەردى, مەديتسينا ۇيىمىن, جەڭىلدىكتى دارىلەر مەن ءدارىحانالاردى تاڭداۋ ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى, سول سياقتى, وتاندىق ءدارى-دارمەككە قولجەتىمدىلىك ارتتىرىلدى. 2. الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ءناتيجەسىندە مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە كوڭىل اۋدارىلدى. 3. ءدارى-دارمەك پەن تاماق ءونىمدەرى قاۋىپسىزدىگىنە باقىلاۋ جاساۋدىڭ قازىرگى زامانعى جۇيەسىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن ءدارى-دارمەك پەن ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىنىڭ ساپاسى ارتتىرىلدى. 4. سالاماتتى ءومىر سالتىن ەنگىزۋ ءۇشىن جاقسى جاعدايلار مەن مۇمكىندىكتەر جاسالدى, سپورت كلۋبتارى مەن فيتنەس-ورتالىقتار حالىق ءۇشىن قولجەتىمدى بولدى. 5. دياگنوستيكا مەن ەمدەۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەمدەۋدىڭ ساپالىق, قولجەتىمدىلىك جانە قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى ارتتىرىلدى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە نە بەرەدى؟ جۇمىس ءۇشىن جاقسى جاعدايلارداعى جۇمىستىڭ كولەمى مەن ناتيجەلەرىنە قاراي كوبىرەك تابىس تابۋ مۇمكىندىگى تۋدى. كاسىبي بىلىكتىلىكتى, سونىڭ ىشىندە, شەت ەلدە دە كوتەرۋدىڭ مۇمكىندىگى كوبەيدى. قازىرگى زامانعى جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى ارتتى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتكە نە بەرەدى؟ ازاماتتاردىڭ سىرقاتتارىنان, مۇگەدەكتىگى مەن مەرزىمىنەن بۇرىن قازا بولۋىنان كەلەتىن تىكەلەي جانە جاناما شىعىنداردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن قازاقستان ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قامتاماسىز ەتىلدى. ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىقتارىن قورعاۋ مەن نىعايتۋدا ازاماتتاردىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, مەديتسينالىق قىزمەت قورسەتۋشىلەر مەن مەملەكەت جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ وڭتايلى تەپە-تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەت سالاسىنا باقىلاۋ وڭتايلاندىرىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋعا قوسىمشا كوزدەر تارتىلدى: مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى, ازاماتتاردىڭ جيناقتاۋشى ەسەپ-شوتتارى, ەرىكتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ۆەدوستۆوارالىق ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تاراتىلاتىن بيۋدجەتتىك باعدارلاماعا بىرەگەي بيۋدجەتتىك كلاسسيفيكاتسيا ەنگىزۋ. قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا 7 سەكتورارالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ. قوعامدىق دەنساۋلىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بيزنەس قۇرىلىمدار مەن ۇەۇ-لاردى تارتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن كەلىسە وتىرىپ ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ. باعدارلامانىڭ ەكىنشى باعىتى. پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى, سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ, دياگنوستيكانى, نەگىزگى الەۋمەتتىك ماڭىزدى دەرتتەردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدى كۇشەيتۋ. باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعىتى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ. ماقساتتى ينديكاتورلار: • 2015 جىلعا قاراي كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 70 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ; • ءولىمنىڭ جالپى كوەففيتسيەنتىن 15 پايىزعا تومەندەتۋ; • نارەستە ءولىمى كورسەتكىشىن 1,5 ەسە تومەندەتۋ; • انا ءولىمى كورسەتكىشىن 1,5 ەسە تومەندەتۋ; • بالالاردىڭ وكپە قابىنۋىمەن سىرقاتتانۋىن 50 پايىزعا, ودان بولاتىن ءولىمدى 20 پايىزعا تومەندەتۋ; • قاۋىپسىزدىك كورسەتكىشىنە سايكەس كەلمەيتىن تاماق ءونىمدەرىنىڭ ۇلەس سالماعىن 2008 جىلى – 2,7 پايىزعا, 2015 جىلى 1 پايىزعا تومەندەتۋ; • 2015 جىلعا قاراي مەديتسينالىق يممۋننوبيولوگيالىق ءدارى-دارمەكتەردى شىعارۋ جونىنەن وتاندىق بازا قۇرىلاتىن بولادى. باعدارلامانىڭ ءتورتىنشى باعىتى. ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋدى, باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ. باعدارلامانىڭ بەسىنشى باعىتى. مەديتسينالىق, فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ, مەديتسينادا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ەنگىزۋ. باعدارلامانىڭ التىنشى باعىتى. ءدارى-دارمەكتىڭ حالىق ءۇشىن قولجەتىمدى ءارى ساپالى بولۋىن ارتتىرۋ. ماقساتتى ينديكاتورلار: - پراكتيكالىق داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭىرلىك سيمۋلياتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋ; - شەتەلدىك باسىلىمدارداعى جاريالانىمدار مەن پاتەنتتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ; - حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, - 2015 جىلعا قاراي بارلىق سىناق زەرتحانالارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن بولادى. 2011-2020 جىلدارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بيىل 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياقتالادى. «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭ جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. بەس رەسپۋبليكالىق ورتالىق قۇرىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ 16,3 پايىزعا ارتتى. وقۋشىلار ورنى تاپشىلىعى 129 مىڭ ورىنعا قىسقاردى. ءتورت اۋىسىممەن وقۋ جويىلدى. ءۇش مىڭنان استام مەكتەپ ينتەراكتيۆتى كابينەتتەرمەن جابدىقتالدى. مەكتەپتەردىڭ 34 پايىزى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلدى. كاسىپتىك ليتسەيلەر جەلىسى 118-گە كوبەيىپ, كونتينگەنت 172 مىڭ ادامعا ارتتى. ءۇش دەڭگەيلى باكالاۆر-ماگيستر-Ph.D دوكتورى بويىنشا ماماندار دايارلاۋ ەنگىزىلدى. 43 جوو-عا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسى ەنگىزىلدى. جوو-لاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارى نىعايتىلدى. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى ءبىلىم بەرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, ساپالى ءبىلىم الۋ قولجەتىمدىلىگىن بارشا ءۇشىن دە قامتاماسىز ەتۋ جولىمەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. باعدارلاما 9 باعىتتا جۇزەگە اسىرىلادى. 1. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ. 2. پەداگوگ مارتەبەسى. 3. ءبىلىم مەنەدجمەنتى. 4. «e-learning» ەلەكتروندى وقىتۋ. 5. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ. 6. ورتا ءبىلىم. 7. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم. 8. جوعارى جانە جوو-دان كەيىنگى ءبىلىم. 9. تاربيە جۇمىسى جانە جاستار ساياساتى. مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسى شەڭبەرىندە ءۇش تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەر سانىن 720-عا دەيىن ۇلعايتۋ, حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اعىلشىن ءتىلدى پەداگوگ كادرلارىن دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتى نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى «بالاباقشا-مەكتەپ, كاسىپتىك ليتسەي, كوللەدج-جوعارى وقۋ ورنى» بويىنشا ۇزدىكسىز وقىپ-ۇيرەنۋ جۇيەسىن قۇرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن باعالاۋدىڭ قازتەست جۇيەسى ەنگىزىلەتىن بولادى. باعدارلامادان كۇتىلەتىن تيىمدىلىكتەر. حالىقارالىق رەيتينگتەر كورسەتكىشىنىڭ جاقسارۋى. قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تارتىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقۋعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بالانىڭ وقۋى تۋرالى قاشىقتىقتان اقپاراتتىق حابارلاۋ. مۇعالىمدەردىڭ قىزمەت بابىندا ءوسۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ. وقۋشىلاردىڭ ساپالى بىلىمگە, وزىق ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارى مەن تەحنولوگيالارىنا قول جەتكىز