«...ۇرپاق اتار سەكسەن مەن ءجۇزدىگىمدى, تاريحتىڭ تەرەڭىنەن ءسوز كەلگەندە» دەپ كورەگەندىكتەن ايتىپ كەتكەن سوزدەرىنە ساي, باۋكەڭنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى وتكەن جىلدىڭ باسىندا ماسكەۋدە باستالعانى ءمالىم. تاراز قالاسىنداعى «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ازىرلەپ, ماسكەۋدەگى «مۇراگەر» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى جانىبەك ەلەكباەۆتىڭ, «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جان-جاقتى كومەكتەسۋىمەن, قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ باسشىلىق جاساپ, قولداۋ كورسەتۋىمەن ءماسكەۋدىڭ «لەنوم» باسپاسى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان «لەگەندارنىي باتىر» جيناعىن جارىققا شىعارىپ ەدى. وسى جيناقتىڭ قازاقستان ەلشىلىگىندە ءوتكىزىلگەن تۇساۋكەسەر-تانىستىرىلىمى – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ بەتاشارى بولدى. بۇعان رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ, ءماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ, رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, ماسكەۋدەگى ۇلى وتان سوعىسى جانە قارۋلى كۇشتەر مۇراجايلارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, كوزى ءتىرى پانفيلوۆشى ارداگەرلەردىڭ وكىلدەرى, گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا پانفيلوۆا, باۋكەڭنىڭ ماسكەۋدە تۇراتىن پەرزەنتى ەلەنا باۋىرجانقىزى كوركينا, قازاقستاننان حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا باستاعان ازاماتتار قاتىستى. تۇساۋكەسەر ءراسىمىن اشقان قازاقستان ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ «لەگەندارنىي باتىر» كىتابىنىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ رۋحاني مۇراسىنا قوسىلعان ەلەۋلى قازىنا ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, اتالعان جيناق داڭقتى باتىردىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا, حالىقتار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا, ۇرپاقتاردىڭ ادامگەرشىلىك بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشا تۇسەتىنىن ايتتى. ۇرپاق اۋىسىپ, زامان وزگەرىپ, قانداي قوعام ورنىقسا دا, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تاريح قالىپتاستىرعان ءبىرتۋار تۇلعاسى مەن ءداۋىر باس يگەن قاھارماندىعىنىڭ وزگەرمەيتىن ءوز شىندىعى بار. رەسەيلىكتەر كەشەگى ءھام ءبۇگىنگى بۋىنىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ءبىر ءوزى ءبىر حالىقتىڭ نامىسىنا اينالعان داڭقتى قازاق باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى مەن ەرلىگىن قۇرمەتتەپ, قاستەرلەۋدە. ويتكەنى, باۋىرجاننىڭ ەرلىگى – ماسكەۋدىڭ ماڭگىلىك تاقىرىبى. باۋكەڭنىڭ, الەكساندر بەك ايتاتىن «فاميلياسى جوق ادامنىڭ» اتىن ايداي الەمگە جايعان, ەرلىگىن تانىتقان ماسكەۋ تۇبىندەگى سۇراپىل شايقاستار. ونىڭ اتاعى مەن داڭقى ادامزاتتى ازات ەتكەن ۇلى جەڭىستىڭ بولمىسىمەن ءبىرتۇتاس دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. باۋكەڭنىڭ ۇلى تويىنىڭ ماسكەۋدەن باستاۋ العانى, بۇعان ەڭ الدىمەن ماسكەۋ جۇرتشىلىعىنىڭ ىقىلاس بىلدىرگەنى – تاريحي شىندىق پەن ءومىر شىندىعىنىڭ ءوزارا ۇندەسۋى ەدى دەپ تۇيىندەيتىنىمىز دە سول سەبەپتى. ورىس ەلى باۋىرجان مومىش ۇلىن وزدەرىنىڭ باس قالاسىن جاۋعا بەرمەگەن جاۋىنگەر قولباسشى, گەنەرال پانفيلوۆتىڭ سەنىمدى سەرىگى, ۆولوكولامسك تاس جولىنداعى «ارپالىستىڭ» (ا.بەك رومانى) شىن يەسى, «موسكۆا ءۇشىن شايقاستىڭ» ەڭ باستى كەيىپكەر-اۆتورى دەپ بىلەدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا, قاندى مايدان توسىندە پانفيلوۆ پەن باۋىرجاندار شىڭداعان شىن مانىندەگى دوستىقتىڭ بۇگىنگى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتى بايلانىستى بايىتۋعا, اسىرەسە, ەكى تاراپتاعى دا ءوتكەندى بىلىڭكىرەمەي ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىنعا تاريحي تاعىلىم بولا الاتىندىعىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قازاقستان ءۇشىن, قازاقتار ءۇشىن بۇل سوعىس – كەشەگى ورتاق تاريحتىڭ ءبىر بولشەگى. باباڭنىڭ قانى توگىلگەن, اتاڭنىڭ سۇيەگى جاتقان, اكەڭنىڭ ەسىمى تاسىنا ويىپ جازىلعان توپىراق قالاي جات بولادى؟ «سوعىس كورگەن اكەلەردەن جارالىپ, سوعىس كورگەن انالاردى ەمگەن» ۇرپاق مۇنى جاقسى تۇسىنسە كەرەك. قان مايداندا قازا تاپقان مىڭداعان جەرلەستەرىمىزدىڭ, سونىڭ ءىشىندە بىرقاتار كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ سۇيەگى رەسەي جەرىندە جاتىر. نۇركەن ءابدىروۆ روستوۆ وبلىسىندا, ءجۇنىسباي قايىپوۆ پەن تولەگەن توقتاروۆ نوۆگورود وبلىسىندا, الىكباي قوساەۆ, مۇسابەك سەڭگىرباەۆ, نارسۇتباي ەسەبولاتوۆ ماسكەۋ وبلىسىندا, بوران نىسانباەۆ ورەل وبلىسىندا, قارسىباي سىپاتاەۆ قالماق رەسپۋبليكاسىندا جەرلەنگەن. دۋبوسەكوۆو بەكەتىندەگى اسپانمەن استاسقان التى سولداتتىڭ تاس بەينەسىنەن تۇزىلگەن 28 پانفيلوۆشىلارعا ارنالعان, 1975 جىلى تۇرعىزىلعان الىپ مەموريالدى الىڭىز. بۇل – جيىرما سەگىز پانفيلوۆشىلار ساپىندا بولعان التى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءور تۇلعاسىن ءورنەكتەگەن تاس تۇعىرلار. الايدا, قازىرگىدەي زامان وزگەرىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا دەگەن كوزقاراس وزگەشەلەنىپ جاتقان كەزدە پانفيلوۆشىلار ەرلىگىنە كۇمانمەن قاراۋشىلار كەزدەسەتىندىگىن ايتپاسا بولماس. ونى قولدان جاسالعان ەرلىك دەيتىندەر بار. بىراق مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىكشى. 1941 جىلدىڭ قاھارلى قاراشاسىنىڭ 16 جۇلدىزىندا ماسكەۋگە قاراي ورشەلەنە ۇمتىلعان جاۋدىڭ تانك ديۆيزيالارىنا قارسى ۆولوكولامسك تاس جولى تۇسىندا, دۋبوسەكوۆونىڭ ويىق-ويىق ورماندى دالاسىندا پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قانتوگىستى قورعانىس ۇرىستارىن جۇرگىزگەنىن ەشبىر تاريح جوققا شىعارا المايدى. بۇل سوعىستىڭ دەرەگىن باۋكەڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» كىتابىندا تاريحي تۇرعىدا تياناقتاپ بەردى. مۇنى ەرلىك ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ نەليدوۆو دەرەۆنياسىندا باۋىرلاستار زيراتى بار. دەرەۆنيادا 1967 جىلدان بەرى باتىر-پانفيلوۆشىلار مۇراجايى جۇمىس ىستەيدى. مۇراجايدا ي.پانفيلوۆتىڭ, ب.مومىش ۇلىنىڭ, ۆ.كلوچكوۆتىڭ جانە باسقا دا قاھارمان جاۋىنگەرلەردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىنە بايلانىستى مىڭداعان ەكسپوناتتار جيناقتالعان. پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى الەمگە تانىلعان 16 قاراشاعا ورايلاستىرىپ سالتاناتتى تۇردە اشىلعان باتىر-پانفيلوۆشىلار مۇراجايى 40 جىلدان بەرى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇراجايدىڭ جاستارعا تاريحي-پاتريوتتىق ءتاربيە بەرۋدە, ەكى ەل حالىقتارىنىڭ سوعىس جىلدارىندا شىڭدالعان دوستىعىن ودان ءارى دامىتۋدا ەرەكشە ورنى بار. 2007 جىلى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن باتىر-پانفيلوۆشىلار مۇراجايىنىڭ قۇرىلعانىنا 40 جىل تولۋى لايىقتى اتالىپ ءوتتى. 2005 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەكە تاپسىرماسى بويىنشا ۆولوكولامسك قالاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى يۆان پانفيلوۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مۇسىندەرى ورناتىلعان بولاتىن. ەلىمىزدىڭ باسشىسىنىڭ ۆولوكولامسك قالاسىندا قوس باتىردىڭ مۇسىندەرىن اشۋ ءراسىمىندە سويلەگەن سوزىندە ي.پانفيلوۆ پەن ب.مومىش ۇلىنىڭ قازاقستانعا دا, رەسەيگە دە بىردەي ورتاق, اسا قادىرلى ادامدار بولعانىنا نازار اۋدارىپ, بۇل ورناتىلعان ەسكەرتكىش-بەلگىلەر ماسكەۋ مەن ستالينگرادتىڭ, كۋرسك مەن بەرليننىڭ تۇبىندە قازا تاپقان بەلگىلى ءھام بەلگىسىز بارلىق جاۋىنگەرلەردىڭ دە رۋحىن بەينەلەيتىنىن اتاپ كورسەتكەنى كەيىنگى تالاي جيىنداردا قايتالانىپ, تىلگە تيەك بولىپ ءجۇر. قازاقستاندىقتاردىڭ ماسكەۋ ءتۇبىندەگى ەرەسەن ەرلىگىنىڭ وسى ەسكەرتكىشتەرى بۇگىندە قازاقستان ەلشىلىگى ديپلوماتتارىنىڭ, رەسەي قازاقتارىنىڭ تاعزىم ەتەتىن قاستەرلى ورنىنا اينالدى. 16 قاراشا كۇنى جانە ءداستۇرلى جەڭىس مەيرامىندا پانفيلوۆ ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىن ەسكە الىپ, 28 پانفيلوۆشىلارعا ارنالعان مەموريالعا, نەليدوۆو دەرەۆنياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا, ۆولوكولامسك قالاسىنداعى باتىرلار اللەياسىندا تۇرعان يۆان پانفيلوۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىش ءمۇسىندەرىنە گۇل شوقتارىن قويۋ, باتىر-پانفيلوۆشىلار مۇراجايىندا بولۋ – جىل سايىنعى بورىشتى ءىس بولىپ قالىپتاستى. رەسەي استاناسىنىڭ مەرەكەلى جىلى باۋكەڭ رۋحىنا ادالدىعىن ايقىنداعان قاسيەتتى ءىسىنىڭ ءبىرى ءماسكەۋدىڭ № 229 ورتا مەكتەبىنە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى ەدى. بۇل باتىرعا ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت دەپ قابىلداندى. بۇعان دەيىن ماسكەۋدەگى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى № 891 ورتا مەكتەپ اقتوبەلىكتەردىڭ, پسكوۆ وبلىسىنداعى مانشۇك ءمامەتوۆا اتىنداعى ورتا مەكتەپ باتىسقازاقستاندىقتاردىڭ قامقورلىعىندا بولىپ كەلە جاتسا, اۋليەاتا جۇرتى باۋىرجان اتىنداعى مەكتەپتى ءبىرىنشى كۇننەن قامقورلىق اياسىنا الدى. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى مەيرامبەك ءتولەپبەرگەننىڭ باسشىلىعىمەن, جامبىلدىق ىسكەر ازاماتتاردىڭ قولداۋ-كومەگىمەن باۋكەڭ مەكتەبى تۇبەگەيلى جاڭارىپ, جاڭادان جابدىقتالىپ, جاراقتانىپ, مۇراجايى اشىلىپ, اۋلاسىنا ءمۇسىنى ورناتىلدى. ءبۇگىندە ءىشى-سىرتىنىڭ اسپەتتەلىپ, اسەمدەلۋى, جالپى جابدىقتالۋى جاعىنان ءاليا مەكتەبى مەن باۋىرجان مەكتەبىنە تەڭدەسە الاتىن ءبىلىم ۇياسىن بۇكىل ءماسكەۋدەن تابۋ وڭاي ەمەس. مۇنى ءماسكەۋلىكتەردىڭ وزدەرى دە مويىنداپ وتىر. اقتوبەلىكتەردىڭ ءاليا مەكتەبىن, جامبىلدىقتاردىڭ باۋىرجان مەكتەبىن قازىرگى زامانعى وقۋ-تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارىمەن جاراقتاندىرۋعا جۇمساعان قارجىلاي كومەگىنىڭ جالپى سوماسى ءبىر ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ماسكەۋ جۇرتشىلىعى جۋىردا ادەبيەتشىلەردىڭ ورتالىق ۇيىندە باۋىرجان مومىش ۇلىن ەسكە الۋعا ارنالعان سالتاناتتى كەشكە جينالدى. ەلشىلىكتىڭ قولداپ, كومەكتەسۋىمەن, كەشتىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا رەسەي جازۋشىلار وداعى, ادەبيەتشىلەردىڭ ورتالىق ءۇيى, ءماسكەۋدەگى «مۇراگەر» جانە «قازاق ءتىلى» قوعامدارى, ماسكەۋلىك ستۋدەنت-جاستاردىڭ «جاس قانات» ۇيىمى ۇيىتقى بولدى. ...كەنەت كەڭ زالدى لەۆيتاننىڭ ايگىلى داۋىسى كەرنەدى: «تىڭداڭىزدار! تىڭداڭىزدار! ماسكەۋدەن ءسويلەپ تۇرمىز!..». ىلە-شالا «قاسيەتتى سوعىس» ءانى قالىقتادى. ءان قاناتىنا ىلەسىپ, كەشتى ءجۇرگىزۋشى – قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, بەلگىلى ونەرپاز ابىلايحان وسپانوۆ «...بۇدان جەتپىس جىل بۇرىن ماسكەۋ تۇبىندە قانتوگىس شايقاستار بولىپ جاتتى... سول قان مايداننىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ قايسار ۇلى باۋىرجان ءجۇردى...» دەپ تەبىرەنتە ءسوز باستادى. بۇعان اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «باتىر ءىنىم باۋىرجانعا» ولەڭىنىڭ: يا منوگو پروشەل ي تروپينوك, ي تراسس, نەمالو ۋۆيدەل ستران, ي ۆمەستو پريۆەتستۆيا سلىشال نە راز: موسكۆا, كازاحستان, باۋردجان! توگدا, ۆوسحيششەنە چيتايا ۆ گلازاح گاۆانتسەۆ, پراجان, پاريجان, بىل گورد, چتو گەروي ەتوت سلاۆنىي – كازاح, زەملياك موي – ستالنوي باۋردجان, – دەگەن ءورشىل جولدارى جالعاستى. ساحنا تورىندە – باتىر بەينەسى. ەكراننان «زا نامي موسكۆا» ءفيلمىنىڭ فراگمەنتتەرى وتۋدە. كينو كورىنىستەرى اياسىندا الماتىدا قۇرىلعان پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ تاريحى باياندالىپ, جاۋىنگەرلەردى جورىققا اتتاندىرعان جامبىل اقىننىڭ جىر جولدارى تاسقىنداي ءتوگىلدى. ول بىرتە-بىرتە ايگىلى «جەڭىس كۇنى» ءانىنىڭ اۋەنىنە ۇلاستى. وسى كەشتىڭ ءسۇيىنشى ءھام ءسۇيىنىشتى جاڭالىعى – «ەردىڭ ەرى – باۋىرجان» دەپ اتالاتىن جاڭا ءاننىڭ تۇساۋى كەسىلگەنى. ءاننىڭ ءسوزى مەن سازىنىڭ اۆتورى – حالىقارالىق ا.فادەەۆ اتىنداعى جانە «الاش» ادەبي سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى اقىن ءارى سازگەر تۇرسىناي ورازباەۆا. ءماتىندى ورىسشا اۋدارعان – اقىن ليۋدميلا ششيپاحينا. جاڭا ءاندى ءبىرىنشى رەت ءماسكەۋدەگى ستۋدەنت جاستاردىڭ «جاس قانات» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى ورىندادى. ءيا, باۋىرجان باتىردىڭ بىلتىر ماسكەۋدە باستالعان تويى كەڭ بايتاق اتامەكەنىمىزدى ارالاپ كەلىپ, قايتادان ءماسكەۋدە توعىستى. ول جوعارىداعى كەش ەدى. باۋكەڭ تۋرالى كەز كەلگەن كەلەلى كەڭەس, كەڭ تولعاۋ ءارقاشان اڭىزدى ەمەس ايعاقتى, اقيقاتتى, شىندىقتى العا تارتادى. ءماسكەۋلىكتەر باۋىرجان مومىش ۇلى جايلى ساليقالى سوزگە قۇشتار, ونىڭ زاماننان زامانعا ءوتكەن ءور تۇلعاسىن, ەسكىرمەگەن ەرلىگىن قادىرلەيدى, قۇرمەت تۇتادى. مىنە, باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان بۇل كەش قاھارمانىن قاستەرلەيتىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرە بىلەتىن قازاقى قاسيەتىمىزدى تاعى دا تانىتتى. كۇنى كەشە ارامىزدان كەتكەن كورنەكتى قالامگەر ءازىلحان نۇرشايىقوۆ جازعان اتاقتى «اقيقات پەن اڭىز» رومانىندا مىناداي ءبىر ءسات بار: باۋىرجان مومىش ۇلى مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتاناتىن كەزدە اكەسى باتا بەرەدى. سول باتانى باۋكەڭ ۇمىتپاي, ەسىندە ساقتاپ جۇرەدى ەكەن. ءيسى قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن التىن ايدار ۇلىنا مومىش بابا باتاسىمەن ءسوز اياعىن تۇيەلىك: اق جۇرەك بولىپ جولداسىڭ, ادالدىق سەنى قولداسىن. جاقسىلىق ءۇشىن تىرەسسەڭ, جانىڭدى ارىڭ قورعاسىن. ارىندى بولسىن شابىسىڭ, الىمدى بولسىن تابىسىڭ, نايزاداي بولسىن نامىسىڭ, ەر جىگىتكە ءبارى سىن. قيىندىق كورسەڭ مۇقالما, اۋىرلىق كورسەڭ جۇقارما, قامقورشى بولىپ كىشىگە, ۇلكەندى ۇلگى تۇت العا! سەرىكقالي بايمەنشە , «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن..
اۆتور تۋرالى انىقتاما
سەرىكقالي بايمەنشە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءماسكەۋ قالاسىنداعى وكىل ءتىلشىسى قىزمەتىنە كىرىستى. ءبىز بۇگىن ءارىپتەسىمىزدىڭ العاشقى ماقالاسىن بەرىپ وتىرمىز. ول 1956 جىلى تۋعان. 1977 جىلى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ اقتوبە وبلىستىق «كوممۋنيزم جولى», رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىندە ەڭبەك ەتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, پارلامەنتتە جاۋاپتى جۇمىستا بولدى. قازىر قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.