الماتىدا 22-23 اقپان كۇندەرى قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا 2010-2011 جىلدارداعى توراعالىعى اياسىندا «قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جولىنداعى 10 جىل: شىۇ كەڭىستىگىندەگى قازىرگى زامانعى جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءساتتى تاجىريبەلەر» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
اتالعان ۇيىمنىڭ اتىن قوڭىر تىرشىلىك كەشكەن قاراپايىم ەلدىڭ قۇلاعى شالىپ قالسا دا, ونىڭ اتقارىپ جاتقان تىرلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى بىلە بەرمەسى انىق. اقيقاتىندا, شىۇ قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىققا تولىق قىزمەت ەتە الدى ما؟ ساياساتتان تىسقارى قاۋىم شىۇ سوڭعى 10 جىلدا نە ءبىتىردى؟ تۇراقتىلىعىمىزعا نە بەردى, تۇتاستىعىمىزعا ىقپال ەتتى مە, دەپ ساۋال تاستاسا, بىلاي دەپ ءتۇيىندى جاۋاپ بەرۋگە بولار ەدى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى 10 جىلدا تۇراقتىلىقپەن ءجانە قاۋىپسىزدىكپەن قامتۋدىڭ, جاھاندىق جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرىگىپ كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالدى. ۇيىمنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق بازاسى جاسالدى. جەكە ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىندا ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرى بەكىتىلىپ, «لاڭكەستىكپەن كۇرەس جونىندەگى» شانحاي كونۆەنتسياسى قابىلداندى. 10 جىلدا وسى باعىتتا 40-قا جۋىق قۇجات ازىرلەندى. الايدا, بۇگىنگى كۇنى دۇنيە ءالى مازاسىز كۇي كەشۋدە. اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناعان جوق. ەسىرتكى تاسىمالى مەن ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىس, لاڭكەستىك الەمگە قاۋىپ تۋعىزۋدا. ۇيىم وسى باعىتتاعى جۇمىسىن كۇشەيتە تۇسپەك. 7 جىل بۇرىن زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى كەلىسىم قابىلداندى. بيىل استانادا وتەتىن سامميتتە «ەسىرتكىمەن كۇرەس» ستراتەگيالىق جوباسى ازىرلەنبەك.
شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ, باقىلاۋشى مەملەكەتتەر مەن ءارىپتەستەردىڭ باسىن قوسقان حالىقارالىق جيىندى اشقان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىباي: «بۇل شارا شىۇ-نىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان. ەندىگى جەردە وسىدان 10 جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇيىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟ باستى پروبلەمالار ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر دەسەك, ولاردىڭ قالاي الدىن الۋعا بولادى؟ قالاي ەڭسەرەمىز؟ ەڭسەرۋ جولدارىندا ءبىز قالاي ءوزارا ىنتىماقتاسامىز؟ جاڭا ەكونوميكالىق-گۋمانيتارلىق سالادا ىقپالداسۋ قالاي بولماق؟» دەگەن ساۋالدار تاستاپ, ساراپشىلاردى وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ەكى كۇن وي ءبولىسىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋگە شاقىردى.
– ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدىڭ جولىن ىزدەۋدە ءوزارا ىقپالداسۋ, – دەدى قايرات سارىباي. وسىلايشا شىۇ-نىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىپتىق سەسسيالارىندا قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر جان-جاقتى قوزعالدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتىلعان ۇسىىنىس-ءپىكىرلەردىڭ اۋقىمدى بولىگى 15 ماۋسىمدا استانادا مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە وتەتىن كەزدەسۋدە تالقىلانباق.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كونفەرەنتسيا تاقىرىبى ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى 10 جىلدىق كەزەڭدەگى قىزمەتىنە شولۋ جاساۋعا ارنالعان. القالى جيىندا قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر «ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى شىۇ-نىڭ ءرولى مەن ماڭىزى», «شىۇ-نىڭ كەڭەيۋ كەلەشەگى مەن حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ», «شىۇ كەڭىستىگىندەگى ەسىرتكى قاۋپىنىڭ ءوسۋ فاكتورلارى», «شىۇ كەڭىستىگىندەگى جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر» اتتى 4 سەسسيادا كەڭىنەن ءسوز بولدى.
العاشقى سەسسيادا ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى احۋال مەن لاڭكەستىك, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ال 2-سەسسيادا جاڭا مۇشەلەر قابىلداۋ ارقىلى ۇيىمدى كەڭەيتۋدىڭ كەلەشەگى جايلى ءسوز قوزعالدى. ال 3-4-سەسسيالاردا ەسىرتكى قاۋپى, زاڭسىز كوشى-قون, ادام مەن قارۋ ساۋداسى, ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستارعا قارسى كۇرەس پەن تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتار, حالىقارالىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالدى.
ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون, شىۇ-نىڭ ايماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمى 2004-2010 جىلدارى 500 لاڭكەستىك وقيعانىڭ الدىن العان. بۇل تۋرالى شىۇ-نىڭ ايماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ مالىمدەدى. ول شىۇ-نىڭ قۇزىرلى ورىندارى لاڭكەستەردىڭ 360 بازاسىن انىقتاعانىن رەسمي ءتۇردە مالىمدەدى.
– لاڭكەستەردىڭ بازالارىنان 317 جارىلعىش قۇرىلعىلار, 1167 دانا اتىس قارۋلارى مەن 1400-دەن استام جارىلعىش زاتتار ءتاركىلەندى. 50-دەن استام ادامنىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويىلدى, – دەدى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلعى ماۋسىم ايىندا استانادا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە بىرقاتار قۇقىقتىق قۇجاتتارعا قول قويىلعان. سونىڭ ىشىندە 2011-2016 جىلدارعا ارنالعان شىۇ-نىڭ لاڭكەستىك ۇيىمدارعا قارسى ستراتەگياسى قابىلدانعان.
ەكى كۇنگە سوزىلعان جيىن بارىسىندا قازاقستاننىڭ شىۇ قىزمەتى بويىنشا ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى ءارى قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى شاحرات نۇرىشەۆ شىۇ-نىڭ استانادا وتەتىن سامميتىندە جاڭا ءمۇشەلەر قابىلداۋ قاراستىرىلمايتىنى تۋرالى جەتكىزدى. جانە ول استانادا وتەتىن شىۇ-نىڭ مەرەيتويلىق سامميتىندە ۇيىمعا مۇشە بولامىن دەپ نيەت ءبىلدىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋم بەكىتىلەتىنىن ايتتى.
– بىلتىر تاشكەنتتە وتكەن شىۇ سامميتىندە جاڭا مەملەكەتتەردى قابىلداۋ بويىنشا ەرەجە قابىلدادىق. وندا جاڭا ەلدەردىڭ قانداي تالاپتاردى ورىنداۋ قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. بيىل استانادا وتەتىن مەرەيتويلىق سامميتتە مۇشە بولامىن دەپ نيەت ءبىلدىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋم بەكىتىلەدى, – دەدى قازاقستاننىڭ شىۇ قىزمەتى بويىنشا ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى شاحرات نۇرىشەۆ. ەلىمىز سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسىنىڭ ايتۋىنشا, استاناداعى سامميتتە كىرۋگە نيەت بىلدىرگەن مەملەكەت ۇيىمعا قوسىلۋ ءۇشىن قانداي قارجىلىق, قۇقىقتىق مىندەتتەردى ورىنداۋى كەرەكتىگى عانا انىقتالادى. سوندىقتان وندا جاڭا مۇشەلەر قابىلداۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى. بۇعان دەيىن ايماقتىق بۇل ۇيىمعا كىرۋگە يران, پاكستان, ءۇندىستان قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. الايدا, بۇل ماسەلە, شاحرات نۇرىشەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, شىۇ-دا ءالى قاراستىرىلماعان.
سونداي-اق, كونفەرەنتسيانىڭ كەلەسى كۇنى شىۇ اياسىنداعى اۋعانستانمەن بايلانىس توبى ەكىجاقتى بايلانىستاردى ارى قاراي قالاي نىعايتۋ قاجەتتىگىن جانە قانداي تالاپتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن پىسىقتاپ جاتقانى بەلگىلى بولدى.
– قازاقستان تاراپى اۋعانستانعا 50 ميلليون دوللارمەن ەسەپتەلەتىن كولەمدە كومەك كورسەتتى. اۋعانستاننان ستۋدەنتتەر قابىلداپ جاتىر. شىۇ-عا مۇشە رەسەي, قىتاي سياقتى وزگە ەلدەر دە اۋعانستانمەن تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا. بىراق ونىڭ ءبارى ەكىجاقتى نەگىزدە جاسالۋدا, – دەدى شاحرات نۇرىشەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, شىۇ اياسىندا اۋعانستانمەن بايلانىس توبى ناتيجەلى جۇمىس جاساۋدا. سونىڭ نەگىزىندە قازىر ولار ەكىجاقتى بايلانىستاردى جانە ۇيىم مەن اۋعانستاننىڭ ورتاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارى قاراي قالاي نىعايتۋ كەرەك, قانداي تالاپتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن دايەكتەپ جاتىر. جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى احۋال قازىر بۇكىل الەمنىڭ تىنىشىن كەتىرىپ وتىرعاندا, شىۇ دا ودان بەيتاراپ قالا المايتىنى بەلگىلى.
– قازىر تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى احۋال بويىنشا الەمدە ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىلۋدە. شىۇ اياسىندا ازىرگە مۇنداي شارالار جاسالعان جوق. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنى شىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستان الداعى ۋاقىتتا سىرتقى ساياسي ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن ءتۇرلى مەكەمەلەر اراسىندا رەسمي نەمەسە بەيرەسمي جاعدايلاردا تالقىلاۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى شىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يماناليەۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل پىكىرتالاسقا قاتىساتىن بارلىق تالاپتار ءوز ۇيعارىمدارىن ورتاعا سالماق. ول استاناداعى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى كەزىندە دە تالقىلاناتىن بولادى.
حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا, سونداي-اق لاڭكەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا قاتىستى بۇۇ شەشىمى شىۇ اياسىندا دا قولداۋ تابۋى كەرەكتىگى ءسوز بولدى.
– شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر لاڭكەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ بارىنە بىردەي تىيىم سالىپ وتىرعان جوق. بۇۇ-نىڭ شەشىمى بولسا دا سولاي بولىپ وتىر. ءماسەلەن, «ءال-كايدا» ۇيىمىنا شىۇ-داعى 5 ەلدە تىيىم سالىنعان. قىتايلىق ارىپتەستەرىمىز «ءال-كايدا» قىزمەتىن سەزىنبەگەندىكتەن, وعان قارسى ەشقانداي شارالار قولدانعان جوق. سول سياقتى شىعىس تۇركىستان يسلام قوزعالىسى ۇيىمىنا دا 5 ەلدە عانا تىيىم سالىنعان, – دەدى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ.
ج.جۇمانبەكوۆتىڭ پىكىرى مىناداي. بۇۇ لاڭكەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا قاتىستى ارنايى شەشىم قابىلداعاننان كەيىن شىۇ دا بىرىڭعاي ورتاق ۇيعارىمعا كەلۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا شىۇ ايماعىنداعى 58 ۇيىمنىڭ بەس-التاۋى بويىنشا عانا مۇشە ەلدەردە ورتاق شەشىم قابىلدانعان. ونى ساراپشىلار توبى انىقتاپ ءبىر شەشىم جاساۋى كەرەك. قازىر قازاقستان شىۇ اۋماعىنداعى 58 لاڭكەستىك-ەكترەميستىك ۇيىمداردىڭ 20-دان استامىنا عانا تىيىم سالعان. سوندىقتان شىۇ-داعى قايتا قۇرىلىمداۋ حاتشىلىقتى عانا ەمەس, ونداعى بارلىق قۇرىلىمداردى دا قامتۋى كەرەك. ءويتكەنى, كەيبىر قۇرىلىمداردا دەربەس جۇمىس جاسايتىن ەكى مەكەمە بار. ولار ءبىر-بىرىنە باعىنبايدى. بۇل – دۇرىس ەمەس.
شىۇ اياسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ تاعى ءبىر پايدالى قىرى – وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلۋى. بۇل تۋرالى قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات جاراسوۆ ايتا كەلە:
– شىۇ ايماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمىنىڭ مالىمەتتەرى قورعالعان مامانداندىرىلعان بانكى قۇرىلۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلىپ, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋدە. مۇنىڭ ايقىن مىسالى – شىۇ اسكەري ۆەدومستۆولارىنىڭ «بەيبىتشىلىك ميسسياسى-2010» اتتى لاڭكەستىككە قارسى جاتتىعۋلارى. جانە قىسقى ازيا ويىندارى كەزىندە كۇشىمىزدى بىرىكتىرە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الدىق, – دەدى.
سونىمەن, بيىل شىۇ-نىڭ استانادا وتەتىن مەرەيتويلىق سامميتى الدىنداعى كەلەلى جيىن دا اياقتالدى. كونفەرەنتسياعا جينالعان مۇشە مەملەكەتتەر – قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, باقىلاۋشى ەلدەر – ءۇندىستان, يران, موڭعوليا, پاكستان, ارىپتەس ەلدەر – بەلورۋسسيا مەن شري-لانكا, سونداي-اق اۋعانستان مەن تۇركىمەنستاننان كەلگەن قوناقتار الماتىدا كوتەرىلگەن كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ استانادا شەشىمى تابىلاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ايناش ەسالي, الماتى.