داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ تۇعىرىنا اينالعان جىل

2010 جىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى وعان دالەل بولا الادى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەفورماتورلىق باستامالارىنىڭ ناتيجەسىندە جاھاندىق قارجى داعدارىسىنان قي­نالىسسىز شىققان قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامۋ باس­پالدا­ق­تارىنا قادام باستى. حالىقارالىق بەدەلدى رەيتينگتىك اگەنت­تىكتەردىڭ جانە دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى ۇتىمدى دا شەبەر جاسالىنعان باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىندە داعدارىستان تابىسپەن شىعىپ, ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن ومىرگە اكەلە باستادى. كارىم ءماسىموۆتىڭ ءتور­اعا­لىعىمەن وتكەن كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا ناق وسى ماسەلە ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ 2010 جىلعى ەكونو­ميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ قورىتىندىسى جانە 2010 جىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ۇكىمەت باس­شىسى كارىم ءماسىموۆ اتاپ كورسەتكەندەي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ بار­لىق سالاسىندا 2010 جىلعا بەلگىلەنگەن بارلىق كەشەندى باعدارلا­مالار جۇزەگە اسىرىلىپ, ۇكىمەت الدىنا ەلباسى قويعان مىندەتتەر تولىعىمەن ورىندالدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى جان-جاقتى تالقىلانعان وتىرىستا ەكونو­ميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, ۇلتتىق بانك ءتور­اعاسى گريگوري مارچەنكو, يندۋس­تريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ, «قاز­اگرو» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسشىسى اس­ىل­جان مامىتبەكوۆ جانە باسقالار كۇن ءتار­تىبىندەگى ماسەلەلەر بوي­ىنشا باياندامالار جا­, 2010سادى. جالپى ايت­قاندا, 2010 جى­لى ەلىمىزدىڭ ەكونومي­كا­سى­نىڭ بار­لىق سا­لاسىندا ءوسۋ دەڭگەيى تۇراقتى تۇردە ساق­تالعان. ەل ەكونوميكاسى ءوت­كەن جىلى داعدارىسقا دەيىنگى دامۋ دەڭگەيىن قا­ل­پىنا كەلتىرىپ قانا قوي­ماي, الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى تۇراقتى دامۋ تۇعىرىن قام­تاماسىز ەتتى. ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىنگى دەرەكتەر بويىنشا 2010 جىلعى مەملەكەتى­مىز­دىڭ ىشكى جال­پى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 7 پايىزعا ارتتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ورلەۋى كوڭىلدەگىدەي 2010 جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10 پايىزعا ءوستى. وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 18,4 پايىزدى قۇراپ, العاش رەت كەن ءوندىرۋ سالا­سىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنان (5,3 پايىز) 3 ەسە اسىپ ءتۇستى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بوي­ىن­شا ىشكى جالپى ونىمدەگى وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ ۇلە­سى 11,5 پايىزدى قۇراپ, 2009 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىس­تىر­عاندا 1,9 پاي­ىزعا ارتتى. وتكەن جىلى ماشينە جاساۋ سالاسى قارقىندى دا­مىپ, ونىڭ ءوندىرىس ءونىمىنىڭ كولەمى 1,6 ەسەگە, سۋ­سىندار ءوندىرىسى 1,3 ەسەگە, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى 1,1 پايىزعا ءوستى. حيميا ونەركاسىبى سالا­سىندا ءوندىرىس ءوسىمى 37,1 پايىزدى قۇرادى. كەن ءون­دىرۋ سالاسىندا تەمىر رۋداسىن شىعا­رۋ 10,9 پايىزعا, شيكى مۇناي ءوندىرۋ 5,6 پايىزعا, تابيعي گاز ءوندىرۋ 3,5 پايىزعا ارتتى. ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرى بويىنشا ونەر­كاسىپ ءوندىرىسى كولەمىن سارالايتىن بول­ساق, ءوندىرىس كولەمىنىڭ قارقىندى ءوسۋى اقمولا وبلىسىندا (31,6 پايىز), قوستاناي وبلىسىندا (15,6 پايىز), پاۆ­لودار (12,1 پايىز), وڭتۇستىك قا­زاقستان (13,3 پايىز), جامبىل (14 پايىز), اتىراۋ وبلىستارىندا (13,8 پايىز) جانە الماتى قالاسىندا (27 پايىز) بايقالدى. وڭىرلەردەگى ەڭ قار­قىندى دامىعان ءوندىرىس سالالارىنا ناقتى توقتالار بولساق, اتىراۋ وب­لى­سىندا شيكى مۇناي ءوندىرۋ 13,1 پاي­ىزعا ۇلعايدى. اقتوبە وبلىسىندا تەمىر رۋداسىن ءوندىرۋ 3,7 ەسەگە ارتتى. ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ اقمولا وبلىسىندا 25,4 پايىزعا, قوستاناي وب­لىسىندا 24,2 پايىزعا جانە الما­تى قالاسىندا 3,3 ەسەگە ۇلعايدى. پاۆلودار وبلىسىندا تاس كومىر جانە كوكس ءوندىرىسى 2,3 ەسەگە, ال فەرروقو­رىت­پالار شىعارۋ 21,8 پايىزعا ارتتى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى جوعارى ونەركاسىپ ءوندىرىسى سالاسىنىڭ تۇ­راقتى دامۋىنا نەگىزىنەن وتكەن جىلى باستالعان 2015 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ەرەكشە يگى ىقپالىن تيگىزدى. جالپى, بۇل باعدارلاما شەڭ­بەرىندە قۇنى 801,8 ميلليارد تەڭگە­دەن استام بولاتىن 152 يندۋستريالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. ناقتى ەسەپتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, وسى عاسىرلىق جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە 2,2 پايىز كولەمىندە ۇلەس قوسقان. ەلباسى العا قويعان ەكونومي­كا­مىز­دىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋ ماقساتىنداعى باستاما نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلا باستاعان 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسى تاريح تولقىنىنداعى ەرەكشە قۇبىلىس بولعاندىعى داۋسىز. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندەگى جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا وتكەن جىلى عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 921,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. وتكەن جىلى وسى باعدارلاما شەڭ­بەرىندە ەلىمىز ءۇشىن ينفراقۇرى­لىم­دىق جانە ستراتەگيالىق زور ماڭىزى بار بالقاش جەس, «شار-وسكەمەن», «قورعاس-جەتىگەن» جانە «وزەن-ءتۇر­كى­مەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» تەمىر جول توراپتارى, «بەينەۋ-شىم­كەنت» گاز تاراتۋ قۇبىرى جانە باسقا ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە ەلىمىزدىڭ شيكىزات قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار گەو­لو­گيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلى­مىزدىڭ التىن, قورعاسىن, تسينك, كومىر, ۋران, مۇناي جانە گاز كەنىشتەرىنىڭ جاڭا ورىندارى انىقتالدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭ­بە­رىندە 2010 جىلى ەلىمىزدە 23 مىڭ­نان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. وسى باعدارلامالار شەڭبەرىندە وزىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. تاجىريبەلىك-كونسترۋك­تور­لىق شەشىمدەردى, شەت ەلدەردە وتان­دىق عىلىمي جوبالاردى پاتەنتتەۋ بوي­ىنشا 1,697 ميلليارد تەڭگە سوما­سىنداعى 38 جوبا قولداۋ تاپتى. ءما­شينە جاساۋ, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, مۇ­ناي-گاز جابدىقتارىنىڭ جوبالارىن جاساۋ جونىندەگى كونسترۋكتورلىق بيۋرولار قۇرىلدى. جۇك ۆاگوندارىنىڭ حوپپەرلەرىن, پەرفوراتورلارىن شىعا­راتىن العاشقى وندىرىستەر ىسكە قو­سىلدى. سالاارالىق عىلىمي-تەحنيكا­لىق جوبالار قابىلدانىپ, وندا جاڭا وندىرىستەردى, تەحنولوگيالاردى يگەرۋ, وتاندىق عىلىمعا ناقتى باعىت-باعدار بەرەتىن زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ جونىندەگى تەحنولوگيالىق باعدارلا­ما­لار ايقىندالدى. قۇرىلىس سالاسىندا قارقىن بار ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن جاي, 2010 جىل ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسىن قا­ي­تا­دان قالپىنا كەلتىرگەن جىل بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستا­رى­نىڭ كولەمى 1 پايىزعا ءوسىپ, 1,9 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى كولەمى 6,4 ميلليون شارشى مەتردى قۇراپ, 2009 جىلعى دەڭگەيمەن تەڭەستى. نەگىزىنەن وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما تولىعىمەن اياق­تال­دى. وسى مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدە 19,6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, ونىڭ ىشىندە پايدا­لانۋعا بەرىلگەن 6,4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي 2010 جىلدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قۇرىلىس يندۋسترياسىندا جانە قۇ­رىلىس ماتەريالدارى وندىرىسىندە 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىم­دارىن شىعارۋ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ءوس­ىپ, جىل ىشىندە 70,8 ميلليارد تەڭ­گە­نىڭ جاڭا ونىمدەرى ءوندىرىلدى. وڭىرلەر بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسى سالاسىنىڭ داعدارىستان كەيىن تاعى دا قارقىن العان سيپاتىن باي­قاۋعا بولادى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىندا وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كو­لەمى 27,1 پايىزعا, الماتى وبلىسىن­دا 10,7 پايىزعا, ال استانا قالاسىندا 9,7 پايىزعا ۇلعايدى. قۇرىلىس-ءجون­دەۋ جۇمىستارى كولەمىنىڭ ءوسۋ قار­قىنى, ەڭ الدىمەن, تۇرعىن ءۇي رىنو­گىن­داعى جاڭا وبەكتىلەردىڭ پايدالا­نۋعا بەرىلۋى جانە تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى سالاسىن داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى شەڭبەرىندە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ ەسە­بىنەن بولعاندىعىن دالەلدەۋدىڭ قا­جەتى جوق. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ قۇ­رىلىس سالاسىن, ونىڭ ىشىندە, ۇلەس­كەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جات­قان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن پايدا­لا­نۋعا بەرۋ جونىندە مەملەكەت تاراپى­نان تەڭدەسسىز قولداۋ كورسەتىلدى. اقي­قاتىن ايتار بولساق, ءوز ەركىمەن قۇ­رىلىس سالۋشىعا اقشاسىن بەرگەن ۇلەسكەردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاجىريبەسى ەشقاشان بولىپ كورگەن ەمەس. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت الدانىپ قالعان ۇلەسكەرلەرىنىڭ ءمۇد­دە­سىن قورعاۋ ماقساتىندا مول قارجى­لىق قولداۋ كورسەتىپ, شىنايى جانا­شىر­لىق جاسادى. قۇرىلىس-جوندەۋ جۇ­مىستارىنىڭ كولەمىنىڭ ارتۋىنا, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە قولعا ال­ىنعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ونىڭ ىشىندە «باتىس ەۋ­روپا-باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىن سالۋ شارالارىنىڭ ايتار­لىقتاي ىقپال ەتكەندىگى داۋسىز. ينۆەستيتسيالار – ەل يگىلىگىنە الەمنىڭ ءىرى كومپانيالارى مەن بىلىكتى ساراپشىلارىنىڭ مالىمدەۋىن­شە, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قيىندىقتارىنا قارا­ماس­تان قازاقستان ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ساق­تاپ قالدى. 2009 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ازداعان تومەندەۋگە قاراماستان (0,5 پايىزعا), 2010 جىل­دىڭ سوڭىندا نەگىزگى كاپيتالعا سا­لىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمىندە ءوسۋ ءۇردىسى بايقالدى. جىل قورىتىن­دىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 4,7 تريلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. بۇل جەردە اتاپ وتەتىن ءبىر ءجايت, ينۆەستيتسيالار قۇرىلىمىنداعى كاسىپورىن­دار مەن حالىقتىڭ قاراجاتى 2009 جىلى 32,6 پايىز بولسا, ەسەپتى كە­زەڭ­دە 45,9 پايىزعا ءوستى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا شي­­كىزاتتىق ەمەس سەكتورعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 1,7 ميلليارد دوللار بولسا, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عاندا 25 پايىزعا ارتىق. قازاق­ستان­نىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مي­نيسترلىگى 28 ماڭىزدى ءىس-شارا ءوت­كىزدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ءارتۇرلى شەت ەل كومپانيالارىمەن 150-گە جۋ­ىق ىن­تى­ماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمدەر اياسىندا 9,6 ميلليارد اقش دول­لارى شاماسىنداعى ينۆەس­تيتسيا­لار­عا نەگىز قالاندى. وڭىرلەر بوي­ىن­شا دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, نەگىزگى كاپي­تالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولە­مىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى قىزىل­وردا وبلىسىندا (40,6 پايىز), اقتوبە وب­لىسىندا (12,1 پايىز) جانە ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىندا (11,4 پايىز) باي­قا­لىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىندا الىنعان اسۋلار ايتارلىقتاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىرماسىمەن الەمدىك داعدارىس جاع­دايىندا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىن قارجىلىق قولداۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ءوت­كەن جىلى عانا اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان 3,9 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. مىنە, وسىنداي يگى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىل­عى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قا­راماستان ەلىمىزدە بىتىك ەگىن ءوسىرىلىپ, مەملەكەتتىڭ ىشكى قاجەتىنە جانە سىرت­قى ەكسپورتىنا جەتەتىن مول كولەمدەگى استىق مەملەكەتتىك قامباعا قۇيىلدى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقسا­تى­­ندا دا تۇراقتىلىق ساقتالدى. جال­پى العاندا, بارلىق مال باسى ورتا ەسەپپەن 2-3 پايىزعا ءوستى. سونىمەن بىرگە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ءون­دىرىسى دە ءبىرشاما دامىدى. مال شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سا­لا­سىندا 13 پايىز وسىمگە قول جەتكىزىلدى. وتكەن جىلى 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ اۋىلدىق اي­ماق­تا­رىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما نەگىزىنەن اياقتالدى. جوعارى الەۋەتتى دامۋ مۇمكىندىگى بار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر سانى 1548 بىرلىككە دەيىن ءوستى. وسى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىق سانى 22 پاي­ىز­دان 52 پايىزعا دەيىن ارتتى. 2002 جى­لى قابىلدانعان «اۋىز سۋ» باعدار­لاماسى اياقتالدى. وسى باعدارلاما اياسىندا 3417 اۋىلدىق ەلدى مەكەن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەتىن اۋىل تۇر­عىندارى وسى مەرزىم ىشىندە 445 مىڭ ادامنان 83 مىڭ ادامعا دەيىن ازاي­تىلدى. 2010 جىلى 22 گيدروتەحني­كا­لىق قوندىرعىلار قايتا جابدىق­تا­لىپ, قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەي باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, اپات­تى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ شارالارى قامتاماسىز ەتىلدى. «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋ حول­دين­گى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس­شى­سى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ اي­تۋ­ىنشا, وتكەن جىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋعا ۇلتتىق حولدينگ تا­را­پى­نان 151,5 ميلليارد تەڭگە كولە­مىندە قاراجات بولىنگەن. ونىڭ 103 ميلليارد تەڭگەسى اگروبيزنەس سۋبەك­تىلەرىن نەسيەلەۋگە جۇمسالعان. 2010 جىلى «قازاگرو» اكتسيونەرلىك قوعا­مىنا ءبو­لىنگەن بيۋدجەتتىك قارا­جات­تىڭ ءۇستىمىز­دەگى جىلعى 1 قاڭتارداعى دەرەك بوي­ىنشا 34,4 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە جوسپاردىڭ 97,1 پايىزى يگەرىلگەن. وتكەن جىلى حولدينگ جالپى قۇنى 94,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 86 ينۆەستي­تسيالىق جوباسىن قارجىلان­دىرعان. 2010 جىلدىڭ قورىتىندى­سىن­دا جال­پى قۇنى 43,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ 46 ءىرى جوباسى ىسكە قوسىلعان. قازاق­ستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كار­­تاسى شەڭبەرىندە حولدينگ ءوز قار­جىسى ەسەبىنەن جالپى قۇنى 23,3 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 9 ءىرى جوبانى قارجىلاندىرعان. يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2000 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, شاعىن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 6,8 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ليزينگ جانە نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىنشا اۋ­ىل­شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە 26,3 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە نەسيە ءبولىنىپ, وعان 1264 جاڭا اۋىلشارۋا­شى­لىق تەحنيكالارى ساتىپ الىنعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ جونىندە بەرگەن تاپ­سىرمالارى نەگىزىندە «قازاگرو» حول­دينگىنىڭ تاراپىنان جالپى قۇنى 5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 4 جوبا جۇزە­گە اسىرىلعان. ۇن, نان جانە ماكارون بۇيىمدارىنىڭ باعاسىن تۇراق­تان­دىرۋ ماقساتىندا نەگىزىنەن ەگىن ەگۋمەن اينالىساتىن وڭىرلەردەن قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ءوڭىر­لەرىنە مەملەكەتتىك قور ەسەبىنەن اس­تىق جونەلتۋ تاجىريبەسى تۇراقتاندى. ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپورا­تسيا­سى ىشكى رى­نوك­تاعى مەملەكەتتىك قور استىعىن قوسقاندا وتكەن جىلى 1,8 ميلليون توننا كولەمىندە استىق سا­تىپ الدى. وڭىرلەردى ازىق-ت ۇلىكتىك بيدايىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە وبلىس اكىم­دىكتەرىمەن مەموراندۋمدار جاسالدى. قازىردىڭ وزىندە وسى قور ەسەبىنەن ۇن جانە نان باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە 556 مىڭ توننا ساپالى بيداي جونەلتىلدى. ۇكىمەت تاپسىرماسى نەگىزىندە وتكەن جىلعى قۇرعاقشىلىقتان كوپ زارداپ شەككەن اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە قوس­تاناي وبلىستارىنا جالپى كولەمى 4,5 ميلليارد تەڭگە كومەك كورسەتىلدى. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىل­دىعىندا ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ الەۋە­تىن دامىتۋ شارالارى شەڭبەرىندە شا­عىن جانە ورتا فەرمەرلىك شارۋا­شىلىق­تاردى نەسيەلەۋ, اسىل تۇ­قىم­دى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى كوبەيتۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىمەن بىرگە حولدينگ تاراپىنان 2011 جىلعى كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن وتكىزۋ ءۇشىن 78 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەتتىك قارجى بولىنگەن. كولىك جانە ساۋدا سالاسىنداعى تابىستار نازار اۋدارتادى وتكەن جىلى كولىكتىڭ بارلىق ءتۇ­رىمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 15,5 پاي­ىزعا ۇلعايدى. ال بايلانىس قىز­مەتىنىڭ كولەمى 5 پايىزعا ارتتى. 2009 جىلى 3,9 پايىزعا تومەندەگەن ساۋدا كولەمى 2010 جىلى 12,3 پايىزعا دەيىن ءوستى. ساۋدا كولەمىنىڭ ءوسىمى بارلىق وڭىرلەردە بايقالىپ وتىر. اتاپ ايت­قاندا, اقتوبە وبلىسىندا ساۋدا ءوسىمى 19,6 پايىزدى, قاراعاندى وبلىسىندا 18,1 پايىزدى جانە قىزىلوردا وبلىسىندا 17,9 پايىزدى قۇرادى. سىرتقى ساۋدانىڭ دامۋى قانداي؟ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن­داعى ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىنى جانە رىنوكتاعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جوعارى بولۋى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 24,3 پايىزعا ارتۋىنا جاعداي جاسادى. 2010 جىلى جالپى تاۋار ەكسپورتى 2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 37,1 پايىزعا ءوسىپ, 59,2 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى.  ەكس­پورت قۇرىلىمىنداعى ەڭ جوعارى ءۇل­ەسكە, ياعني 71,7 پايىزعا ارتقان وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تاۋارلا­رى, 12,6 پايىزعا ارتقان مەتالل جانە مەتالل ونىمدەرى يە بولىپ وتىر. وسى مەرزىمدە مۇناي جانە گاز كوندەنسا­تىنىڭ ەكسپورتى 67,5 ميلليون تون­نانى قۇراپ, جالپى ەكسپورتتىق ءتۇسىم­دەردىڭ 64 پايىزدان استامىن قامت­ا­ماسىز ەتتى. يمپورت كولەمى 29,7 ميلليارد دول­لاردى قۇراپ, 4,8 پايىزعا ارتتى. يمپورت قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتقاندى­عى بايقالادى. ماسەلەن, ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 16 پايىزعا, قانت يمپورتىنىڭ كولەمى 13,6 پاي­ىزعا ارتتى. كەرىسىنشە, ماشينە مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ يمپورتى 14 پايىزعا ازايىپ, جالپى يمپورت كولە­مىندەگى ۇلەسى 43,2 پايىزدى قۇرادى. ساۋدا بالانسىنىڭ سالدوسى 29,5 ميلليارد دوللارعا تەڭ بولدى. سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى كورسەت­كىش­تەردىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە قا­زاق­ستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا 2010 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاعان كەدەن وداعى ەرەكشە يگى ىقپال ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. كەدەن ودا­عىنىڭ العاشقى قورىتىندىلارى كور­سەتىپ وتىرعانىنداي, 2010 جىلى رەسەيگە شىعارىلعان قازاقستاندىق تاۋ­ار­لاردىڭ ەكسپورتى 35,9 پايىزعا, بەلارۋسكە شىعارىلعان ونىمدەر 1,6 ەسەگە ارتقان. رەسەيدەن اكەلىنگەن يمپورت كولەمى 23,7 پايىز, ال بەلارۋس يمپورتىنىڭ كولەمى 24,5 پايىزعا ارتتى. كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەرمەن تاۋار اينالىمىنىڭ كولە­مى 2010 جىلى 16,5 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ, 28,1 پايىزعا ءوستى. كەدەن وداعى مەملەكەتتەرىمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى قازاقستاننىڭ جال­پى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 18,5 پايىزىنا تەڭ بولدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءوز دەڭگەيىندە 2010 جىلى كاسىپورىندار قۇرۋ ءرا­سىمىن جەڭىلدەتۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان رۇقسات بەرۋ قۇجات­تا­رىن الۋ مەن اكىمشىلىك قىسىمدى ازاي­تۋ سياقتى زاڭناماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى بيزنەستى جۇرگىزۋگە ايتارلىقتاي جەڭىلدىكتەر جاسالدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك وكىلى اككايا حانىمنىڭ اتاپ كورسەتكە­نىن­دەي, 2010 جىلى قازاقستاننىڭ «Do­ing Business» رەيتينگىندەگى دارەجەسى 15 تارماققا جاقساردى. قازاقستان قازىر بۇل رەيتينگ بويىنشا دۇنيە ءجۇ­زىندە 59-شى ورىندى يەلەنىپ وتىر. سونىمەن بىرگە بۇگىندە قازاقستان بيز­نەس احۋالدى جاقسارتۋ ماقسا­تىن­داعى ءساتتى رەفورمالاردى جۇزەگە اس­ىر­عان ەڭ وزىق 10 مەملەكەتتىڭ تىزىمىنە ەنىپ وتىرعانىن ەرەكشە قاناعات­تان­عاندىق سەزىممەن اتاپ وتكەن ءجون. كاسىپكەرلىكتى, ونىڭ ىشىندە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقسا­تىن­دا, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى باستالدى. باعدارلاما كاسىپكەرلىك سالاسىن ساۋىقتىرۋعا, ات­اپ ايتقاندا, الىنعان كرەديتتەر بوي­ىنشا پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسي­ديالاۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدار­لا­ما شەڭبە­رىندە كرەديتتەرىنىڭ جالپى كولەمى 101,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇراي­تىن 225 جوبا قابىلداندى. كاسىپ­كەرلىكتى قول­داۋ شارالارى شاعىن ءجا­نە ورتا بيزنەس شىعاراتىن ونىمدەر­دىڭ 1,9 پاي­ىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىن­دىك بەردى. كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ كور­سەت­كىشىنىڭ ەلەۋلى جاقسارۋى ءونىم ءوندىرىسى 4,8 پايىزعا وسكەن الماتى قالاسىندا جانە ءونىم ءوندىرىسى 4,7 پايىزعا وسكەن اقتوبە وبلىسىندا بايقالۋدا. ەل قۋاتى الەۋمەتتىك الەۋەتتەن كورىنەدى قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن بارىنشا قولداۋ­دان دا كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. جاھان­دىق داعدارىستان كەيىن رەتسەسسياعا ۇش­ىراعان دامۋشى ەلدەردىڭ ءوزى الە­ۋ­مەتتىك باعدارلامالارىن كەيىنگە قال­دىرىپ جاتقاندا, مەملەكەتىمىز ەلبا­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن بەلگىلەنگەن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءبىر دە بىرىنە نۇقسان كەلتىرگەن جوق. وتكەن جىلى حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىن ارت­تىرۋ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى مىندەتتەمەلەرىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى شارالار تولىق ءجۇ­زەگە اسىرىلدى. جۇمىسسىزدىق دەڭگە­يى وتكەن جىلى 5,5 پايىزدى قۇراپ, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى كورسەتكىشتەن 1,1 پايىزعا تومەندەدى. 2010 جىلى حالقىمىزدىڭ ناقتى اق­شا­لاي تابىستارى 6,3 پايىزعا ارتتى. اتاپ ايتقاندا, قاراستىرىلىپ وتىر­عان كەزەڭدە تۇرعىنداردىڭ الاتىن ناق­تى ەڭبەكاقىسىنىڭ كولەمى 7 پاي­ىز­عا ءوسىپ وتىر. ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ماسە­لە, 2010 جىلى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى مىندەتتەمە­لەرى­نىڭ ءبارى ورىندالدى. بيۋدجەت تۇر­عى­سىنان كەلەتىن بولساق, وتكەن جىلعى بيۋدجەتتى الەۋمەتتىك سيپاتتاعى بيۋد­جەت دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا بولىنگەن قارجى سوڭعى 5 جىل ىشىندە ەكى ەسە ءوسىپ وتىر. 2010 جىلى ونىڭ كولەمى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ 10,4 پايىزىن قۇرادى. بارىمىزگە بەلگىلى, 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ نەگىزگى زەينەتاقى تولەمدەرى 30 پايىزعا ارتتى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقى جانە ارنايى مەملەكەتتىك كومەكتەر 9 پايىزعا ارتتىرىلدى. سو­نىمەن بىرگە بالا كۇتىمىنە ارنالعان اي سايىنعى جاردەماقى, ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالا تۋعاندارعا بەرىلەتىن ءبىر جولعى جاردەماقى كولەمى 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ءوستى. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا تولەنەتىن جاردەماقى ءمول­شەرى ايلىق تومەنگى جالاقى (14952 تەڭگە) كولەمىنە دەيىن تە­ڭەستىرىلدى. ۇلى وتان سو­عىسىنداعى جەڭىسكە 65 جىل تولۋىنا بايلانىستى بار­لىق ماي­دانگەرلەرگە ءبىر مەز­گىلدىك ماتە­ري­ال­دىق كو­مەك كورسەتىلىپ, بارلىق ارداگەرلەر مەن سوعىس ءمۇ­گە­دەكتەرى جە­ڭىلدەتىلگەن جو­لا­قى مۇمكىندىكتەرىمەن قامتا­ماسىز ەتىلدى. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4,2 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى. شالعاي ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىقتى مەدي­تسي­نالىق كومەكپەن قام­تاما­سىز ەتۋ ماق­ساتىندا تەلەمەديتسينا ءادىسى ومىرگە ەنگىزىلىپ, الىس قا­شىق­تىقتان جوعارى دەڭگەيدەگى مەديتسينا­لىق كومەك كور­سەتىلدى. زاماناۋي مە­ديتسينالىق تەحنيكالارمەن جابدىق­تال­عان جىلجى­مالى ەمحانا كەشەندەرى ساتىپ الى­نىپ, جۇمىس ىستەي باس­تادى. ەلبا­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ءجۇ­زەگە اسىرى­لىپ جاتقان «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە 50 دەن­ساۋلىق مەكەمەسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ىشىندە, جالپى قۇ­نى 79 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 33 مەديتسينالىق مەكەمە 2010 جىلى ىسكە قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ەسەپتى كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس بارىسىندا 90 مىڭ ءبۇل­دىرشىنگە ارنالعان بالاباقشالار پاي­دالانۋعا بەرىلدى. «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلىمىز بويىنشا جالپى قۇنى 104,3 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 103 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلسە, ونىڭ ىشىندە, جالپى قۇنى 6,4 ميلليارد تەڭگە تۇ­راتىن 24 مەكتەپ 2010 جىلى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوشباس­شى­سى بولاتىن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» جۇمىس ىستەي باستادى. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوشباس­شى­سى بولاتىن بۇل ۋنيۆەرسيتەت ءبۇ­گىنگى ءبىلىم جۇيەسىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتى دامىتۋعا 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16,1 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى. 2010 جىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى كۇتكەندەگىدەي اتالعان مەرزىمدە مەملەكەتتىك بيۋد­جەتكە 4 388,8 ميلليارد تەڭگە, ياعني 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 878,5 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق قارجى ءتۇستى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تابىسى وسى مەرزىمدە 4 299,1 ميلليارد تەڭگە بولدى. ونىڭ ىشىندە, سالىق ءتۇسىمى 2 934,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. 2010 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تىڭ شىعىندارى 2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 913,1 ميلليارد تەڭگەگە كو­بەيىپ, 4 916,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرا­دى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 2010 جى­لى 4 284 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە جوس­پاردىڭ 99,1 پايىزىنا اتقارىل­دى. وتكەن جىلدىڭ بيۋدجەتى شىن ما­عىناسىندا الەۋمەتتىك سالاعا با­عىتتالعان بيۋدجەت بولدى. ۇلتتىق بانك  توراعاسى گريگوري مار­چەنكونىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىز­دىڭ جيىنتىق حالىقارالىق التىن-ۆاليۋتا قورى بۇگىنگى كۇنى 64 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ وتىر. ال بۇل كورسەتكىش 2010 جىلدىڭ سو­ڭىندا 59 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان بولا­تىن. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ال­تىن-ۆاليۋتا قورى 64 ميلليارد بولسا, ون­ىڭ ىشىندە ۇلتتىق بانكتىڭ ال­تىن-ۆا­ليۋتا قورى 32 ميلليارد اقش دوللا­رىن, ۇلتتىق قورداعى ۆا­ليۋتا 32 ميلليارد اقش دوللا­رىن قۇراپ وتىر. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ اتاپ كورسەتكەندەي, ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كاسى ءۇشىن 2010 جىل داعدارىستان كەيىنگى دامۋ كەزەڭىنىڭ تۇعىرلى جى­لى­نا اينالدى. ەلىمىز الدا تۇرعان اس­قارالى دامۋ اسۋلارىن الۋ ءۇشىن 2010 جىلى تىرەك بولاتىن بارلىق تەتىكتەردى جا­سادى. قازاقستاندىق دامۋ ءۇردىسى تاعى دا جوعارى قارقىن الدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.