قازاق پەن نەمىستى توعىستىرعان قاسىرەتكە تولى تاريحي تاعدىر. سول ءبىر قاتىگەز, قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ وزىندە ەكى حالىق جاقىنداسىپ, رۋحاني ىنتىماقتاسا ءتۇستى. بيلىك: «بۇلارعا جىلى قاباق كورسەتۋگە بولمايدى – فاشيستەردىڭ جاردەمشىلەرى», – دەدى. قازاق سەنبەدى. ستاليندىك جالعان ۇگىت, ونىڭ راقىمسىز, جاۋىزدىق ءمانى قازاق حالقىنىڭ ادامگەرشىلىگىن, جۇرەك جىلۋىن تۇنشىقتىرا المادى. تىيىم سالىنۋىنا قاراماستان, قازاق ايەلدەرى وزدەرى ءىشىپ-جەمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كورىپ جۇرسە دە قارنى اشقان نەمىس بالالارىنا قولىنداعى بارىن – قۇرت, ىرىمشىك, باۋىرساق, جۇقا نان ۇسىندى.
قازاق تا سەرگەلدەڭدى كوپ كورگەن. تاتار-موڭعول, جوڭعار جاۋگەرشىلىگى, اق پاتشا, كەڭەس دۇربەلەڭى. كامپەسكە, قولدان جاسالعان ەكى دۇركىن اشارشىلىق. قىزىل تەررور. ەلىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قىر استى, تەنتىرەپ كەتتى. رەسپۋبليكاعا كونتسلاگەرلەردى قاپتاتىپ جاتقاندا, جەر اۋدارعان حالىقتاردى كوشىرگەندە, يادرولىق پوليگوندى سالعاندا, تىڭ يگەرۋدى كۇشتەپ مىندەتتەگەندە «سەندەرگە وسى كەرەك پە ەدى؟» دەپ بىزدەن ەشكىم سۇراعان جوق. ءسويتكەن قازاق بۇگىن تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ەندى ءوزى شەشپەك.
1941 جىلعى زورلىقپەن جەر اۋدارىلعاننىڭ ءجونسىز ەكەنى رەسمي ءتۇردە مويىندالدى, بىراق نەمىس حالقى تولىق اقتالا قويمادى. ولاردىڭ ەدىل جاعالاۋىنداعى بۇرىنعى نەمىس اۆتونومياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءجونىندەگى زاڭدى تالابى ورىندالمادى. ءىس ناسىرعا شاۋىپ, ۋشىعا باستاعاندا ماسكەۋ قازاق جەرىنەن نەمىس وبلىسىن اشپاق بولدى. بۇعان قازاقتار عانا ەمەس, نەمىستەردىڭ وزدەرى دە قارسى شىقتى. الايدا, شوۆينيستىك پيعىلداعى كەڭەس وداعى, كەيىن رەسەي باسشىلىعى بۇل ماسەلەنى شەشكەن جوق. نەمىستەر تاريحي وتانىنا جاپپاي كەتە باستادى.
قازاق پەن نەمىس تاعدىرى وسىلاي توعىسىپ جاتتى.
قۋعىن-سۇرگىن ۇيىمداستىرىپ, قۇقىقتارىن شەكتەپ, نەمىستەردى قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراتۋ اق پاتشا زامانىندا باستالعان. بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلمەستەن بۇرىن-اق ولاردى يتجەككەنگە جىبەرۋ جوباسى بولعان. دەمەك, كرەمل ەشقانداي جاڭالىق اشقان جوق, پاتشا زامانىنداعى پيعىلدى جالعاستىردى. ولاي بولسا, وقيعانىڭ بىرتىندەپ قالاي ورىستەگەنىنە نازار اۋدارعانىمىز ءجون. قازاقستان تالاي ۋاقىت رەسەي وتارشىلدىعىن باستان كەشىرگەنىن مويىنداساق, مۇنىڭ دا ورتاق تاريحىمىزعا قاتىسى بارلىعىن جوققا شىعارا المايمىز.
* * *
البەتتە, رەسەيلىك نەمىستەردىڭ تاريحىن گەرمانيا مەن باتىس ەۋروپا تۇرعىندارىن رەسەيدىڭ قۇلازىعان كەڭ دالاسىن يگەرۋگە شاقىرعان II ەكاتەرينا پاتشامەن بايلانىستىرادى. دەي تۇرساق تا, بۇل تۇجىرىممەن كەلىسە قويمايتىندار بار. بەلگىلى تاريحشى ن.م.كارامزيننىڭ پىكىرىنشە, نەمىستەردىڭ بۇل ەلگە قونىس تەبۋى وسى جىل ساناۋىمىزدىڭ العاشقى مىڭجىلدىعىنىڭ سوڭىندا باستالعان.
ۆيزانتيانىڭ ىقپالىن ازايتۋ ءۇشىن ورىستىڭ اتقامىنەرلەرى باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستى كۇشەيتە باستايدى. ماسەلەن, يگور كنيازىنىڭ جەسىرى ولگانىڭ حاتىنا جاۋاپ رەتىندە 961 جىلى كيەۆ رۋسىنە ءدىن قىزمەتشىسى البەرت باستاعان وكىلەتتى دەلەگاتسيا جىبەرىلگەن.
بۇدان كەيىنگى جىلدارى نەمىس-ورىس قاتىناسى ءدىني جولمەن جالعاسىپ, نىعايا تۇسەدى. كەيىن نەمىستەر ورىس جەرىندە تەك ساياحاتشى نەمەسە ەلشى بولىپ قانا كەلمەيدى. ولاردىڭ كوبى كيەۆتە جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى ماڭايدا قالىپ تۇراقتايدى. ورىس كنيازدەرىمەن قۇدا بولىپ, ورىستەرىن كەڭەيتەدى. ايتالىق, ياروسلاۆ كنيازدىڭ بالالارى نەمىس قىزدارىنا ۇيلەنگەن.
XII عاسىردىڭ اياعىندا ساۋدا-ساتتىق جاعدايىنىڭ كەڭىنەن ورىستەۋىنە بايلانىستى ءبىرازى ورىس قالالارىنا ورنالاسادى. وسىعان وراي نوۆگورودتىق جانە پسكوۆتىق كوپەستەردىڭ كوپتەگەن قۇجاتتارى – كەلىسىمشارتتارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىنا نازار اۋدارعان ءجون.
قازىرگى نەمىستەردىڭ ءبىراز بولىگى XII عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ بالتىق جاعالاۋىنا جەتكەن نەمىس رىتسارلارىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن تاريحي دەرەكتەر ايعاقتاپ وتىر. ال كەيبىرەۋلەرى سلاۆيان تەكتەس كنيازدەرىنىڭ شاقىرۋىمەن كەلدى. تاعى ءبىر بولىگى ورىس قالالارىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قالىپ قويعان الىستاعى اتا-بابالارىنىڭ تۇياقتارى. بۇلار نەگىزىنەن قولونەر كاسىبى مەن توقىما ءوندىرىسىن وركەندەتۋ ءۇشىن شاقىرىلعان قولونەر شەبەرلەرى, عالىمدار, اسكەري قىزمەتشىلەر. قازىرگىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەي پاتشالارىنىڭ جارلىعىمەن قونىس تەپكەن نەمىس قاۋىمداستىقتارىنىڭ ۇرپاعى.
نەمىستەردىڭ ەداۋىر بولىگى III يۆان (1462-1505), III ۆاسيلي (1505-1533) پاتشالىق قۇرعان كەزدە رەسەيگە جەتكەندەر. بۇلاردىڭ ءبىرتالايى اسكەري ونەر, قولونەر سىرلارىن جاقسى مەڭگەرگەندىكتەن تاتار-موڭعول باسقىنشىلىعىنان ازات ەتۋ كۇرەسى دەگەن ۋاقىتتا ورىس حالقىنا كوپ كومەك كورسەتكەندەر.
كارامزيننىڭ مالىمدەۋىنشە, ولاردىڭ كومەگىمەن اسكەري بەكىنىستەر, قامال-قورعاندار سالىنىپ, قوپارعىشتار مەن ميناشىلار دايىندالعان.
رەسەي مەملەكەتتىگىنىڭ ەكونوميكالىق, اسكەري جانە مادەني جاعىنان ءوسىپ وركەندەۋىنە نەمىس قاۋىمىنىڭ ەلەۋلى ۇلەس قوسقاندىعىن پاش ەتەتىن دەرەكتەر جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەنكي, پەچورا جاعالاۋىنداعى اسا ءىرى كۇمىس كەشەنىن كەزىندە وسىندا ارنايى شاقىرۋمەن كەلگەن ەكى كەن قازاتىن نەمىس 1491 جىلى اشقان كورىنەدى.
1517-1521 جىلدارى ورىس ءاسكەريلەرى نەمىس جەرىنەن بىرنەشە زەڭبىرەكشىلەردى جالداپ, رەسەيگە اكەلگەن. تاريحشى يۋ.مۋراۆەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ولار ماسكەۋ ىرگەسىندەگى مەكەن-جايعا ورنالاسىپتى. مۇنداي جالدامالى شەبەرلەردىڭ ءماسكەۋ مەن ريازانعا تاتار شابۋىلى (1521) كەزىندە كوپ پايداسى تيگەن.
ماسكەۋ قابىرعاسىن قورعاۋدا شپايەر دەگەن جەردەن كەلگەن نيكولاي ەسىمدى زەڭبىرەكشى ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن. ال ريازان ماڭايىنداعى مايدان شەبىندە يوگانن يويردان جاۋعا وق اتقاندا ءدال تيگىزىپ, ايرىقشا مەرگەندىگىمەن تانىلا بىلگەن. سونىڭ ايعاعى بولار, باسقا قورعاۋشىلارمەن بىرگە ونىڭ ەسىمى ريازاندىق كرەملدىڭ ستەلاسىنا ويىلىپ جازىلىپتى.
نەمىستەردىڭ ورىس قالالارىنا كەيدە ءوز ەركىنسىز كەلگەن كەزدەرى دە بولدى. ليۆون سوعىسى كەزىندە (XVI عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا) ورىس ءاسكەرلەرى دەرپت, نارۆا, فەللين جانە باسقا قالالاردى العان ەدى. جەڭىلىسكە ۇشىراعان قورعانداردىڭ تۇرعىندارى, ونىڭ ىشىندە نەمىستەر دە, ۆلاديمير, كوستروما, تومەنگى نوۆگورود, تۋلا, ۋگليچ, قازان قالالارىنا ورنالاستىرىلادى. كەيىن شلەزۆيگتىك گەرتسوگ ماگنۋس ماسكەۋدە بولعان ساپارىندا IV يۆانمەن وداق قۇرۋىنا وراي رەسەيدەگى نەمىستەردىڭ جاعدايى كۇرت وزگەردى. 1570 جىلى ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ءماسكەۋدىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىنا جيناپ, ياۋزا وزەنىنىڭ جاعاسىندا نەمىس سلوبوداسى (قالا شەتىندەگى باسىبايلى ەمەس تۇرعىندار مەكەنى – ا.ك.) ۇيىمداستىرىلدى. ال IV يۆاننىڭ قولداۋىمەن 1576 جىلدىڭ قازان ايىندا ليۋتەران شىركەۋى سالىندى.
سولاي بولا تۇرعانىمەن نەمىستەرگە بوتەن جەردە ءومىر ءسۇرۋ وڭايعا تۇسە قويمادى. بىردە قاھارىنا ءمىنىپ, جىنى ۇستاعان IV يۆان سلوبودانى ورتەپ, كوپتەگەن نەمىستەردى تاتارلارمەن بىرگە ءتۇرمەگە قاماعان. سوندا تۇتقىنعا تۇسكەن تاتار مىرزاسىنىڭ بىرەۋى: «و, نەمىستەر, سەندەرگە سول كەرەك! سەندەر ورىستارعا قارۋ-جاراق بەردىڭدەر, ونىمەن ءبىزدى ۇردى, سوقتى. ال بۇگىن سول قامشىمەن سەندەردى توقپاقتاپ جاتىر», دەگەن ەكەن.
جاتجۇرتتىق يوگانن پرينتسكە قىزىن ۇزاتقان بوريس گودۋنوۆ پاتشا تۇسىندا نەمىس اعايىنداردىڭ رەسەيگە كەلۋى جيىلەي ءتۇستى.
ورىستىڭ قاراما-قايشى تاريحى نەمىس قاۋىمىنىڭ تاعدىرىنا دا اسەر ەتكەنى ءسوزسىز. پاتشانىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن ەزىپ-جانشۋىن نەمىستەر ورىستارمەن بىردەي كوردى. I لجەدميتري قورعادى, II لجەدميتري – قۋعىندادى.
نەمىستەردىڭ رەسەيگە قونىستانۋ تاريحىندا I پەتردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونى «نەمىس سلوبوداسىنىڭ شاكىرتى» دەپ بەكەر اتاماعان. سول كەزدە بۇل ءوڭىر قالا ىرگەسىندەگى قۇلپىرىپ گۇلدەنگەن جۇماققا اينالدى. پاتشانىڭ 1702 جىلعى مانيفەسىنە وراي نەمىستەر ۇيىمداسقان تۇردە ورىس ەلىنە كەلۋىن جالعاستىرا ءتۇستى. مىڭداعان اسكەري قىزمەتشىلەر, عالىمدار, مۇعالىمدەر, سۋرەتشىلەر, ءساۋلەتشىلەر ءۇن قوسىپ, وعان «ەۋروپا تەرەزەسىن اشۋعا» جانە رەسەي ەلىنىڭ جاڭا استاناسىن سالۋعا كومەكتەستى.
I پەتردىڭ قىزى – ەليزاۆەتا پەتروۆنانىڭ تاقتا وتىرعان كەزىندە وكا, جوعارعى جانە ورتا ەدىل وزەندەرى باسسەينىندەگى كەڭ بايتاق القاپتى وتارلاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان. ءناتيجەسىندە ورىس ۇكىمەتى وسى قۇنارلى جەردى يگەرىپ, شارۋاشىلىق اينالىمىنا ەنگىزۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى.
شتەتتيندە تۋعان, پرۋسسيالىق ءاسكەردىڭ گەنەرال-مايورى گەرتسوگ انگالت-تسەربست-بەرنبۋرگسكيدىڭ قىزى سوفيا-فرەدەريكا-اۆگۋستا دەگەن پرينتسەسسا پراۆوسلاۆيە دىنىنە ءوتىپ, بۇكىلرەسەيلىك يمپەراتور تاعىنا ورنىققانى بەلگىلى. تاريحقا II ەكاتەرينا الەكسەەۆنا ۆەليكايا دەپ ەنگەن بۇل جوعارى مارتەبەلى حانىمنىڭ 1762-1763 جىلدارى قول قويعان ەكى مانيفەسى شەتجۇرتتىقتاردى رەسەيدىڭ بوس جاتقان جەرلەرىنە ورنالاسۋعا شاقىرعان ەدى. قۇجات قىر استىنداعى اعايىندار اراسىندا ەرەكشە قولداۋ تاپتى. ويتكەنى, ايەل پاتشا سوناۋ ەۋروپادان باقىت ىزدەگەندەرگە ادام قىزىعارلىقتاي جاعداي جاسايمىن دەگەن ۋادەنى ايامادى, ءۇيىپ-توكتى. قونىس اۋدارۋشىلار ءومىر بويى ءاسكەري مىندەتتەن, ال 5 پەن 30 جاسقا دەيىنگىلەر سالىق تولەۋدەن بوساتىلادى, ولارعا ىڭعايلى ەگىستىك جەر مەن جايىلىم بەرىلەدى, ءدىني سالت-ءداستۇردى ساقتاۋعا كەڭشىلىك جاسالادى, جەرلەستىك سەرىكتەستىكتەرىن وزدەرى باسقارادى دەلىندى.
الىس جولعا شىققانداردىڭ ماقسات-مۇددەلەرى تۋرالى ءبىرلى-جارىم زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوزى ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. بىرەۋلەردىڭ ويىنشا, گەرمان مەملەكەتتەرىندەگى جەتىجىلدىق سوعىستان ەل كۇيزەلىپ, تالان-تاراجعا تۇسكەندىكتەن ولاردى بۇلدىر بولاشاق كۇتىپ تۇرعاندىعىن سەزگەن پىسىق, جىگەرلى جاندار جاڭا ايماقتى يگەرۋگە اتتانعان. سالىقتان قاشقان, دۇنيە-مۇلكىنەن ايىرىلىپ كەدەيلەنگەن شارۋالار, قولونەرشىلەر, ءبىر ءتىلىم نانعا جارىماعان سولداتتار دەپ ەسەپتەيدى باسقالار. قالاي دەسەك تە, ولار گەسسەننەن, بادەننەن, رەين وبلىسىنان, ۆيۋرتەمبەرگتەن بالتىق تەڭىزىنە, سوسىن ليۋبەك ارقىلى پەتەربۋرگكە, ارمەن قاراي ساتىلاپ, ەدىل جاعالاپ دەگەندەي, ساراتوۆ ماڭايىنا كەلىپ, قونىس تەپكەن.
ەۋروپاداعى تولىپ جاتقان سوعىستىڭ وت-جالىنىنان ىعىسقان ادام لەگى كوپ ءتىلدى ەدى. گوللاندتار, شۆەدتەر, فرانتسۋزدار, شۆەيتسارلار, بولگارلار, گرەكتەر... ءسوز جوق, نەمىستەر باسىم بولاتىن. بۇلار بەيتانىس جەردىڭ كەڭ جازىعىنان ءوز ەلىندەگى قاتىگەزدىك پەن قانجوسا الاۋىزدىق جايلاعان كوپتەگەن گەرمان كنيازدىكتەرىنەن كورگەن جانتۇرشىگەرلىك كۇيدەن پانا ىزدەدى. سوندىقتان دا نەمىس قونىستانۋشىلارىنىڭ اربالى كەرۋەنىنەن تازا اقسۇيەك تۇقىمىنان تاراعاندار كوپ بولا قويدى دەۋ قيىن شىعار. بۇلار نەگىزىنەن قولونەر شەبەرلەرى مەن شارۋالار بولاتىن.
كەلىمسەكتەر ەشكىمدى سىعىلىستىرىپ, ىعىستىرعان جوق – پاتشا جارلىعىنا ساي نەگىزىنەن ەدىل بويىنىڭ بوس جەرلەرىنە ورنالاستى. تەك العاشقى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 23 مىڭنان استام, ال ءجۇز جىلعا جەتەر-جەتپەستە ەكى ءجۇز مىڭعا جۋىق شاڭىراق كوتەردى. بۇل جەرلەردە جۇزگە جۋىق دەرەۆنيا-كولونيالار پايدا بولدى. ولاردىڭ ورىس كورشىلەرى سلاۆيان ماقامىنا سالىپ وسىناۋ مەكەنجايلاردى ايتۋعا جەڭىل بولسىن دەگەندەي كولونكالار دەپ اتادى.
ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1764-1768 جىلدار اراسىندا گەرمانيادان ەدىل جاعالاۋىنا مىڭداعان نەمىس وتباسى نەمەسە 30 مىڭ ادام كوشىپ, ولار 104 جەرلەستىك سەرىكتەستىگىن (كولونيا) قۇرعان. XVIII عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا رەسەيگە قونىس اۋدارۋشى نەمىستەردىڭ ەكىنشى تولقىنى – پرۋسسيالىق مەننونيتتەر كەلدى. بۇل دىنگە قۇلشىلىق جاساعاندار قولىنا قارۋ-جاراق الىپ, ياعني اسكەري قىزمەت اتقارۋىنا تىيىم سالىنادى دەپ ەسەپتەيدى – رەسەيگە قاشقان سەبەبى دە سول. شەت ەلدەن كەلگەندەر توبى XIX عاسىردا دا جالعاسىن تاپتى.
كەيىننەن نەمىس كولونيستەرىنە ەرتەرەك تۇراق بولعان ەدىل جاعالاۋىنا عانا ەمەس ۋكراينا, كاۆكاز, قىرىم, بەسسارابياعا دا قونىستانا باستادى. XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ءىرىلى-ۇساقتى رەسەيلىك قالالاردىڭ قايسىسىنان بولسىن نەمىس قاۋىمداستىعىن تابۋعا بولار ەدى. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى سانكت-پەتەربۋرگ (51 مىڭ), ال ءسال كىشىلەرى ماسكەۋ, حاركوۆ, كيەۆ, ودەسسا, قازان قالالارىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى. سەرىكتەستەر مەكتەپ, كىتاپحانا سالىپ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتتى, كەدەيلەرگە قامقورلىق جاسادى. ىنتىماقشىل, ۇقىپتى, تاپسىرمانى بۇلجىتپاي ورىندايتىن پەدانت نەمىس اعايىندار از ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاعدايىن تەز تۇزەپ الدى.
پاتشا ۇكىمەتى الىس اۋدانداردا يەسىز جاتقان بوس ءوڭىردى تەزىرەك يگەرۋ ءۇشىن سول ايماققا بارعىسى كەلگەن ادامداردىڭ بارىنە دەرلىك, سونىڭ ىشىندە نەمىستەرگە دە, جەكە مەنشىككە جەر ۇلەستىرۋ سياقتى قادام جاسادى. مۇنىڭ ءوزى شەت وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, رەسەيگە سول كەزدەگى وزىق دەگەن ەۋروپالىق عىلىم مەن ءبىلىمدى جەتكىزۋگە جول اشتى.
II ەكاتەرينانىڭ 1763 جىلعى ەكىنشى جارلىعىنا سايكەس تۇراقتى جەر الۋ, زاۋىت-فابريكالار اشىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدىڭ قالاي ءجۇرگىزىلەتىندىگى تۋرالى ەرەجەلەر ءپرينتسيپتى تۇردە كۇنى بۇرىن انىقتالىپ قويعاندىقتان قونىس اۋدارۋشىلارعا جاڭا جەردە بۇرىنعى ۇيرەنشىكتى ءومىر سالتىن ساقتاۋعا ءتيىستى جاعدايلار جاسالعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. سول قۇجاتتىڭ ومىرگە كەلگەنىنە ءجۇز جىل وتكەن سوڭ رەسەيدەگى كولونيا 505-كە, ال, نەمىس ازاماتتارىنىڭ سانى 2 ملن. 70 مىڭعا جەتتى. گەرمانيادان كەلگەندەردىڭ ءوندىرىستى كاپيتاليستىك ءادىسپەن ۇيىمداستىرۋىنىڭ ارقاسىندا رەسەيدە ءىرى شارۋاشىلىقتار پايدا بولدى. ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى ەكونوميكا سالاسى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. رەسەيدىڭ سىرتقا ساتاتىن بيدايىنىڭ 42 %-ىن يمپەريا حالقىنىڭ 0,5 %-ىنا جەتپەيتىن نوۆوروسسيا مەن تاۆريانىڭ نەمىس كولونيالارى ءوندىردى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا توقىما ونەركاسىبىنىڭ 50%-ىن, مەتاللۋرگيالىق جانە مەتالل وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ – 50%, ال ەلەكتروتەحنيكالىق ءوندىرىستىڭ 90 %-ىن, رەسەيدىڭ بارلىق حيميا زاۋىتتارىن نەمىستەر يەلەندى.
ن. بىچكوۆ دەگەن زەرتتەۋشىنىڭ 1890 جىلى جازعان دەرەگىنە سەنسەك, سامار ۋەزىندەگى تۇرعىنداردىڭ سول كەزدەگى ورتاشا ساۋاتتىلىق مولشەرى 6,8 % بولسا, قونىس اۋدارعان نەمىستەر اراسىندا 74 %-عا جەتكەن. تاۆريا گۋبەرنياسىندا ورتاشا كورسەتكىش 11,8 % ەكەن, ال كولونيستەردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 63 % بولعان.
نەمىس قاۋىمى وزدەرىنىڭ بەرەكەلى ەڭبەگىمەن, ونەگەلى ءىس-ارەكەتىمەن, ۇلگىلى تارتىپتىلىگىمەن ءاردايىم بيىك دەڭگەيدەن كورىنە بىلسە دە ورىس يمپەرياسى ولاردى اقىرىن-اقىرىن ىعىستىرىپ, قۇقىقتارىن بىرتە-بىرتە شەكتەپ, بۇرىنعى «بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان ورناتامىز, جارىلقايمىز, كوگەرتەمىز» دەگەن كول-كوسىر ۋادەلەرىن «ۇمىتا» باستادى.
XIX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە, اسىرەسە, 1871 جىلعى جارلىقتان – قونىس اۋدارۋشىلاردى ورنالاستىرۋ ەرەجەسى – كەيىن نەمىس كولونيالارىنىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعى بىرتىندەپ شەكتەلە باستادى. 1875 جىلى اسكەري مىندەتتىلىك تۋرالى قۇجات شىقتى. ول نەمىستەردى سول كەزدىڭ وزىندە رەسەيدەن شەت ەلگە كەتۋگە يتەرمەلەدى. كەيىن قايتۋ پروتسەسىن, ياعني العاشقى ەميگراتسيانىڭ نەلىكتەن تۋىنداعاندىعىنىڭ نەگىزىگى سەبەبىن ە.توتلەبەن دەگەن گراف «كولونيالار جۋىردا ورىستاندىرىلاتىن بولىپتى; بارلىق مەكتەپتەردە ساباق ورىس تىلىنە كوشىرىلمەك; ورىستار مەن نەمىس سەلولارى ءبىر بولىسقا بىرىكتىرىلەدى ەكەن» دەگەن سياقتى قىزمەتشىلەر مەن جەكە ادامدار تاراتقان الىپ-قاشتى لاقاپ ءسوزدەرمەن بايلانىستىرادى. الايدا, بۇل وسەك-اياڭ ەمەس ەدى. ويتكەنى, بۇل كەزدە 1871 جىلعى جارلىق تولىق كۇشىنە ەنىپ, ورىندالىپ جاتقان. ول ۋاقىتتا كولونيالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى دەربەستىلىك دەگەنىڭىز نەمىستەر ءۇشىن ەندى ءبىرجولا كەلمەسكە كەتكەن بولاتىن.
وسى سەبەپتى بولار, 1870-1880 جىلدار ىشىندە رەسەيدەن نەگىزىنەن امەريكاعا كوشكەندەردىڭ سانى 150 مىڭعا جەتتى. ال ودان كەيىنگى ونجىلدىقتا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا تاعى دا ءجۇز مىنان استام ادام قونىس اۋداردى. تاپ سول ۋاقىتتا كوپتەگەن نەمىس سەرىكتەستەرى العاشقى انالىق كولونيالارىن تاستاپ رەسەيدىڭ شىعىس ايماعىنا, سول كەزدە تۇركىستان دەپ اتالاتىن وڭىرگە كەتە باستادى. وسىنداي تاريحي جاعدايلارعا وراي قازاقستاندىق نەمىستەردىڭ ءتۇپقازىعى رەسەيدەن شىققاندىقتان كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن گەرمانيانىڭ ءوزىندە رەسەيلىك نەمىستەرمىز دەۋگە نەگىز بولىپ وتىر.
I دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىسىمەن گەرمان بانكىسىنىڭ اقشاسىنا جەر الىپتى, گەرمان ءوندىرىسشىلەرىمەن جانە ساياساتكەرلەرىمەن استىرتىن بايلانىس جاساپتى, تىڭشىلىقپەن اينالىسادى ەكەن دەگەن سياقتى جاي ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن پالەقورلىقتىڭ ءبارى نەمىستەرگە جابىلا باستادى. مەملەكەتتىك دۋمانىڭ قارا ءجۇزدى كوميسسياسى «نەمىستەردىڭ وزبىرلىعىمەن» («نەمەتسكوە زاسيلە») كۇرەس ءجۇرگىزدى. مۇنىڭ ءوزى ورىس پومەششيكتەرى مەن شەت ايماقتاعى بۋرجۋازيانىڭ ارام پيعىلىنا ساي كەلدى دە ولار استىق رىنوگى مەن ونەركاسىپتەگى باسەكەلەستەرىن قۇرتىپ, سازايىن تارتتىرۋعا تولىق مۇمكىندىك الدى.
جەر ساتىپ الۋعا دەگەن توسقاۋىل كۇشەيە ءتۇستى. كەي جاعدايدا ءىس ناسىرعا شاۋىپ, ويران, قىرعىن-ب ۇلىككە ۇلاسىپ جاتتى. مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار مەملەكەتتىڭ ءىرى مەگاپوليستەرىنىڭ ءبىرى ماسكەۋ قالاسىنىڭ وزىندە بىرنەشە رەت قايتالانعان.
ماسەلەن, 1914 جىلدىڭ 10 قازانىندا كوپەستىك باسقارمادا كەلەسى 1915 جىلعا كاسىپتىك كۋالىك بەرۋ ءجونىندەگى ءماجىلىس اياقتالىسىمەن-اق كوپشىلىكتىڭ ويىنشا, قالا ەكونوميكاسىندا تىم بەلسەندىلىك كورسەتىپ كەتتى-اۋ دەگەن جەلەۋمەن نەمىستەر مەن اۆستريالىقتارعا قارسى ويلاماعان جەردەن ءدال ورتالىقتا (ستيحيالىق ءتۇردە) كوتەرىلىس شىعادى. نەمىستەردىڭ بىرنەشە ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى مەن دۇڭگىرشىكتەرى, ونىڭ ىشىندە يلين قاقپاسىنىڭ جانىنداعى جوعارعى ساۋدا قاتارىنداعى قالا جۇرتشىلىعىنا بەلگىلى ەينەمنىڭ كونديتەر دۇكەندەرى بۇزىلىپ, تالان-تاراجعا تۇسەدى. بۇل جولى پوليتسيا شيراقتىق بايقاتىپ, ب ۇلىكشىلەردى (21 ادام) ۇستاپ, جازاسىن بەرەدى.
ماسكەۋدەگى تارتىپسىزدىك 1915 جىلدىڭ ساۋىرىندە تاعى دا قايتالانادى. جۇيكەنى قۇرتۋ كۇشەيتىلىپ جاتقان قوعامدى قورقىنىش, ۇرەي, جۇرەكسىنۋ, سەسكەنۋ سەزىمدەرى بيلەيدى. بارلىق پالە-جالا شەتجۇرتتىقتارعا, ەڭ الدىمەن نەمىستەرگە, باعىتتالادى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق وسەك-اياڭ مولايا بەرەدى.
«نەمىس وزبىرلىعىن» ءسوز ەتكەن گازەت حابارلارى ماسكەۋلىكتەردىڭ اشۋ-ىزاسىن كۇشەيتە ءتۇستى. مۇنداي حال-احۋالدىڭ ورشۋىنە ەڭ الدىمەن قالالىق اكىمشىلىكتىڭ نەمىستەرگە قارسى رەسمي تۇردە اشىقتان اشىق جۇرگىزگەن ءىس-شارالارى (مەنشىكتەگى جەرىن, مۇلكىن تاركىلەۋ, تۇرعان جەرىنەن قۋ, مەكتەپتەرى مەن باسىلىمدارىن جابۋ, قىزمەتتەن شەتتەتۋ ت. ب.) سەبەپ بولعانى شىندىق.
نەمىستەرگە جاسالعان ۇلكەن قاستاندىق, ءسوز جوق, 1915 جىلعى مامىردىڭ 26-29-ى ارالىعىندا ماسكەۋدە بولعان قىرعىن. ءۇش-ءتورت كۇنگە سوزىلعان بۇل بەيباستاقتىقتا ورىن العان بۇزاقىلىق پەن سوتقارلىق ءورشي كەلە بىرنەشە ادامنىڭ ءولىم-جىتىمىنە ۇلاستى. وسى قانجوسا وقيعادا 475 ساۋدا ورىندارى, 207 پاتەر مەن ءۇي, 113 گەرماندىق جانە اۆستريالىق ازاماتتار جانە 489 ورىس (فاميليالارى شەتەلدىكتەرگە ۇقساس) زارداپ شەكتى. كوپتەگەن رەسەي, فرانتسۋز جانە اعىلشىن فيرمالارى, ءدۇكەندەرى, شەتەلدىك كونسۋلدىقتار مەن ءتىپتى ءاسكەري تاپسىرمانى ورىندايتىن كاسىپورىنداردىڭ ءوزى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. ونىڭ جالپى قۇنى 50 ملن. رۋبلگە جەتكەن (ن.حارلاموۆ كوميسسياسىنىڭ دەرەگى).
رەسمي بيلىك قىرعىندى ۇيىمداستىرۋشىلاردى انىقتاي المادى. ب ۇلىككە قاتىستى-اۋ دەگەن ءبىراز ادامعا ءىس قوزعالىپ, اباقتىعا قامالدى. بىراق كوپ ۇزاماي «قىلمىسى دالەلدەنبەدى» دە بوستاندىققا شىعارىلدى. ال شاھارداعى تارتىپكە جاۋاپتى دەگەن يۋسۋپوۆ كنياز توڭىرەگىندە كوپ شۋ بولا قويعان جوق, قىزمەتتەن كەتۋمەن عانا شەكتەلدى.
1915 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنداعى جارلىققا سايكەس ماسكەۋ كاسىپورىندارىنىڭ بارىنەن نەمىستەردى جۇمىستان شىعارىپ, نەمىس فيرمالارى جاپپاي جابىلدى. كوبى قالادان كەتە باستادى.
1915 جىلدىڭ 26-29 مامىرىنداعى نەمىستەرگە قارسى جاسالعان ويراندى بيلىك رەسمي تۇردە «مايسكيە بەسپوريادكي» دەگەن ب ۇلىڭعىر, تۇماندى انىقتاۋىشپەن تاسالادى. مىڭداعان ادام قاتىسقان دەمونستراتسيالار سوعىس باستالىسىمەن-اق سانكت-پەتەربۋرگتە ءوتىپ, 1914 جىلدىڭ 4 تامىزىندا گەرمانيا ەلشىلىگىنە شابۋىل جاسالسا, ال گەرمانوفوبيانىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدەگى ءماسكەۋدەگى «تارتىپسىزدىك» «قاپ, اتتەگەن-اي» دەگەن كەزدەيسوق وقيعا ەمەس-ءتى. رەسەيدەگى انتينەمىستىك ىنتا-ىقىلاستىڭ شىڭىراۋ تەرەڭدەگى قىزۋى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك سيپاتتىڭ جيىنتىعىنان باستاۋ الاتىن. سوعىس بۇرىنعى قاراما-قايشىلىقتى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە سول كەزدە قوعام ىشىندە تۋىنداپ جاتقان جاڭاشا سەزىمنىڭ الۋان ءتۇرىن (وكپە-ناز, قورلىققا تۇسكەن يمپەريالىق ار-نامىس) كوبەيتىپ جىبەردى.
ەدىل جاعالاۋىنداعى نەمىستەردى سىبىرگە جەر اۋدارۋ كەرەك دەگەن يدەيا جازۋشى گ.بەلگەر ايتقانداي, 1915 جىلى پاتريوتتىق سەزىممەن تۇنشىققان جانە شەتەلدىكتەرگە دەگەن ءوشپەندىلىگى كۇشەيە تۇسكەن قاراجۇزدى اقىلگويلەردىڭ باسىنان شىققان. ءجون-جوسىقسىز يمپەرياداعى ىرىڭ-جىرىڭ مەن شىم-شىتىرىقتان جانە مايدان شەبىندەگى جەڭىلىستەردەن ەسىنەن تانعان II نيكولاي, اقىر سوڭىندا, مۇنى ۇيىمداستىرۋدى 1917 جىلدىڭ باسىنا جوسپارلاعان. ارامزا پيعىل ورىندالمادى. اقپان رەۆوليۋتسياسى, اۋمالى-توكپەلى زامان بولدى دەگەندەي. سولاي بولسا دا دەپورتاتسيا يدەياسى ولگەن جوق, كەزەگىن كۇتىپ جاتتى.
مۇنى 1941 جىلى ستالين جۇزەگە اسىردى.
اۆتور تۋرالى انىقتاما
امانتاي عازيز ۇلى كاكەن 1941 جىلعى اقپانىندا اقمولا وبلىسىندا تۋعان. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك, قازمۋ-ءدى, رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ اكادەمياسىن بىتىرگەن.
كەن ورىندارىندا, وبلىستىق «ارقا اجارى», حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتتەرىندە ىستەدى. قاۋىپسىزدىك سالاسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقاردى. بىرنەشە مەدالدارمەن, توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. «جالىن» جۋرنالىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. «ساكەن شىندىعىن دىتتەگەندە», «تۇركىستان لەگيونى», «پوزنانيە سەبيا» (م.وماروۆپەن بىرگە), «قازاقتىڭ ساكەنى», «نەپوكورەننىي سىن ستەپي» كىتاپتارىن جازعان. گازەتىمىزدىڭ جاناشىرى ءارى بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى امانتاي كاكەندى 70 جىلدىق تورقالى تويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ونىڭ تومەنگى ماتەريالىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
امانتاي كاكەن, جۋرناليست. استانا.