ءوزىمىزدىڭ وزىعىمىز تۇرعاندا, وزگەنىڭ توزىعىن قايتەمىز؟

قولىما قالام ۇستاتىپ, وسى ماقالانى جازۋعا سەبەپ بول­عان جايت مىناۋ ەدى. جۋىردا كو­شەدە كىشكەنتاي بالا جەتەكتەگەن, تىرسيعان تار شالبارىنىڭ قوس تىزەسىن قايشىمەن ويىپ العان­داي ۇلكەن تەسىگى بار, ونىڭ اينا­لاسىنداعى جىپتەر تارام-تارام بولىپ سالبىراپ كوزگە بارىنشا وعاش كورىنەتىن جاس كەلىنشەككە: «اينالايىن, ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىز جىرتىق كيىم كيۋدى ابەس ساناعان, ءسىزدىڭ كوشەدە, قوعامدىق ورىندا جىرتىق شالبار كيگەنىڭىز ۇيات ەمەس پە؟» – دەپ سىپايى ەسكەرتۋ جاسادىم. ول ماعان: «اعا, بۇل مودا عوي», – دەدى دە بالاسىن جەتەكتەپ كەتە باردى. راس, ءار زاماننىڭ وزىندىك ءسان ۇلگىسى بولادى. كەزىندە ءبىز دە دجينسي شالبار ءسان بولعان كەزدە ونى كيگەنبىز. بىراق ول ءبۇتىن شالبار بولاتىن. ال قازىر بىزدە ءبارى بار: ەكونوميكامىز ءوسىپ جاتىر, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جامان ەمەس, جۇرت جاقسى ومىرگە بوي ۇيرەتىپ تە قالدى. الايدا, استانا مەن الماتى عانا ەمەس, وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنا بارا قالساڭىز, كىلەڭ جىرتىق شالبار كيگەن جاس­تاردى كورەسىز. ءتىپتى, الىستاعى اۋىل جاستارى دا سولاي كيىنەتىن بولىپتى. بۇل نە سوندا؟ ءسان بە؟ ەلىكتەۋ مە؟ كورسەقىزارلىق پا؟ اتا-بابامىز قانشا جەردەن قيىن جاعدايعا تاپ بولسا دا, ۇستىندەگى كيىمى توزىپ, ەسكىرگەن كۇننىڭ وزىندە جىرتىق كيىم كيمەگەن. جاس كۇنىمىزدە ۇلكەن كىسىلەردىڭ ۇستىندەگى كيىمدەرىنەن تەك جاماۋدى عانا كورەتىن ەدىك. وندا دا بۇل سيرەك كەزدەسەتىن. ابدەن جوقشىلىق پەن تاپشىلىققا كيلىككەن, تۇرمىسى تومەن جاندار عانا كيىمدى جاماپ كيەتىن. سەڭسەڭ بوركى باسىندا, ۇستىندە تۇيەجۇن شەكپەنى بار, اراگىدىك كۇن سۋىقتا ماقتالى سىرمالى شالبار كيگەن قارتتار مەن باسىندا كيمەشەگى بار, كونەتوز بولسا دا كويلەكتەرى ءبۇپ-ءبۇتىن اپا-اجەلەردى كورەتىنبىز. ءتىپتى, ەلدىڭ تۇرمىس جاعدايى تومەندەۋ دەگەن 50-60-جىلداردىڭ وزىندە كوشەدە جىرتىق كيىم كيىپ جۇرگەن ادامداردى كەزدەستىرمەيتىن ەدىك. قازىر جاستارىمىزدىڭ ۇستىندەگى كيىمدەرىنە قاراڭىز: ءبارى يت تالاعانداي, جىرتىق-تەسىك. ءجاي جىرتىق بولسا, ءبىر ءجون, تۋرا تىزەدەن يا جوعارى, نەمەسە ءسال تومەن جەردەن جىرتىلعان, كەيبىرىندە جىرتىق جىپتەر جالبىراپ جۇرەدى, قاراۋعا دا ۇيات. كيىم – ادامنىڭ مادەني دەڭگەيىن كورسەتەدى. «كيىمىنە قاراپ قارسى ال, اقىلىنا قاراپ شىعارىپ سال» دەيدى ءبىزدىڭ قازاق. مۇنى نەگە ايتىپ تۇر؟ ويتكەنى, سىرت كيىم ادامنىڭ وزگە جاندارمەن قارىم-قاتىناسىندا سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ ۇلگىسىنە باستاۋ جاسايدى. ءبىر جەرگە مەيمان بولىپ بارعاندا اتا-بابالارىمىز قالاي بولسا, سولاي كيىنە سالماعان. نەگە؟ ولاي ەتكەن سەبەبى, «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن, بارعان ەلىندە نە جەرىندە «ە, مىنا كىسى ابدەن ازىپ-توزىپ كەتىپتى عوي» دەگەن مۇسىركەۋشىلىك سوزدەن قاشقان. ەكىنشى جاعىنان, بارعان ەلىندەگى ادامداردى سىيلاپ, قۇرمەتتەگەندىك بەلگىسى. وسىنداي كەرەمەت ونەگەسى, ۇلگىسى بار ەلدىڭ بالاسى ەدىك. قالايشا از ۋاقىتتا «بىرەۋدىڭ قاڭسىعى – تاڭسىق بولىپ», وسىنداي ەرمە, كورسەقىزار كۇيگە تۇستىك؟ جارايدى, بۇل جاستار عوي, ەلىكتەر, سولىقتار, سوسىن باسىلار, جونگە كەلەر, دەپ قويا سالۋعا دا بولار ەدى. ۇل-قىزىنا «قالاۋى وسى عوي» دەپ جىرتىق شالبار ساتىپ اپەرىپ وتىرعان اتا-انالار نەگە ويلانبايدى؟ ۇرپاعىنىڭ جىرتىق كيىم كيىپ جۇرگەنىنە نەگە نامىس­تانبايدى؟ ءبىز – تاربيەنى بارىنەن جوعارى ورىنعا قويعان ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. ۇلتتىق تاربيە ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان, كيىم كيىسىنەن, ءسوز سويلەۋ مادەنيەتىنەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. اۋىل-اۋىلدا «ءاي, مىناۋىڭ نە؟ جىرتىق كيىم كيگەنىڭ ۇيات ەمەس پە؟» دەيتىن اق باتالى اقساقالدار جوق پا؟ قاپتاعان ارداگەرلەر كەڭەسى «ەلدەن ۇيات بولادى» دەگەن باسالقالى ءسوزىن نەگە ايتپايدى؟ بولماسا, قالاداعى اق ساقالدى, سارى ءتىستى ۇلكەندەرىمىز باستاپ, ءاربىر قازاق وتباسى قوستاپ, «جىرتىق كيىمدى امەريكا مەن ەۋروپانىڭ جەلكىلدەگەن جاستارى كيە بەرسىن, سەندەر دۇرىستاپ كيىنىڭدەر» دەگەن اقىل ءسوزىن نەگە ايتپايدى؟ وزىمىزبەن ءبىر جاعى كورشىلەس جانە ەنشىلەس وزبەكستان مەن قىرعىزستان, مىناۋ تۇرىكمەنستان جاستارى قالاي بولسا سولاي – اشىق-شاشىق, جىرتىق شالبار كيىنىپ جۇرگەن جوق. سول جىرتىق شالبار كيگەن جاستارعا «سونشا كەدەيمىسىڭ؟» دەپ كورىڭىزشى, جاعاڭىزدان الا كەتۋدەن تايىنبايدى. بار اڭگىمە – نامىس­تا! ۇلتتىق سانادا! سوندىقتان, قا­زاق جاستارى وزگەنىڭ موداسىنا ىلەسەمىز دەپ, ءوزى­مىزدىڭ ابىرويىمىزدان ايىرىلىپ قالماۋ جاعىن قاراستىرعانى ابزال. «ۇيات بولادى»  دەگەن ۇعىمدى قايتارۋعا كوپ بولىپ اتسالىسايىق, اعايىن! مۇرات باقتيار ۇلى, سەناتور