ءومىر سوقپاعىندا بىردە ىلديعا ءتۇسىپ, بىردە ورگە ءجۇزىپ جۇرسەڭ دە, قاپيادا قيماس جانىڭنان ايىرىلىپ قالعان قيلى تاعدىرلار جايى جانىڭدى جەپ, كوڭىل تۇكپىرىندە ءبىر قۇلازۋ كەتپەي تۇرىپ الاتىنى نەسى ەكەن؟ مۇنىڭ ءوزى, ءبىر جاعىنان, بارشا ادامزات بالاسىنا ءتان قاسيەتتى سەزىم, كيەلى مۇڭ شىعار-اۋ. رايا قۋانقىزى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شولاققورعان اۋىلىندا 1956 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وزات تۇلەگى بولىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىقتى. بىلىكتى مامان, ابىرويلى ۇستاز اتانىپ, از ۋاقىتتا مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاپ, شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن كەزىندە ناۋقاسقا ۇشىراپ, سونىڭ سالدارىنان قىرشىنىنان قيىلىپ, ارماندا دۇنيە سالدى... ول ءبىزدىڭ شاڭىراق ءۇشىن قاناتىمەن سۋ بۇرىككەن قارلىعاشتاي ەدى. وقۋ-ءبىلىم جاعىنان كەيىنگىلەرگە ءجون سىلتەپ, جول كورسەتكەن جەتەكشى بولاتىن.
ونىڭ دەنساۋلىعى بولماي, مازاسىزدانىپ جۇرگەن تۇستا مەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, وتان الدىنداعى مىندەتىمدى وتەۋگە اتتانىپ كەتىپ ەدىم. ەلگە قايتىپ ورالعان كەزىمدە اپكەمىزدىڭ دەرتى اسقىنا باستاعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, جاساتقان ەم-شارالاردىڭ ناتيجەسى ويداعىداي بولماعان. الدىندا اكەمىزدىڭ قايتىس بولىپ كەتكەنى دە جانىنا باتسا كەرەك. ولاي دەيتىنىم, ءبىز انامىزدىڭ باۋىرىندا قالىپ, كوپ نارسەنى اڭعارماعان ەكەنبىز. ول بولسا ەس ءبىلىپ, شەتكە, ەل ورتاسىنا شىعا باستاعان بويجەتكەن. ونداي سىندارلى كەزدە اكەدەن ايىرىلۋ قىز بالاعا وتە اۋىر تيەتىن جاعداي بولدى ما دەپ تە ويلايمىن. سوعان قاراماستان ول كۇش-جىگەرىن بويىنا جيناپ, شيراقتىق تانىتا ءبىلدى. قازا ۇستىندە جىلاپ-سىقتاپ قالعاندا, رايا اپكەم بارىمىزگە باسۋ ايتىپ, قايرات بەرىپ, ءوزىنىڭ كوز جاسى مەن قايعىسىن باسقالارىمىزعا بىلدىرمەي, ۇلكەن ادامعا ۇقساپ «ەندى جىلاي بەرگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى, دوس بار, دۇشپان بار, ءبىر-بىرىمىزگە تىرەك, انامىزعا سۇيەۋ بولايىق, اكەمىزدىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي, الداعى ءومىر ءۇشىن تىرشىلىك جاسايىق» دەگەن سياقتى ساليقالى سوزدەردى ايتىپ, بالا بولساق تا, قايعىمىزدى سەيىلتىپ, سانامىزدى سەرپىلتىپ, بويىمىزدى سەرگىتىپ جىبەردى. مۇنداي سوزدەردى جاناشىر جان, وجەت جۇرەك ايتپاعاندا, كىم ايتادى؟ اكەي قايتقان سوڭ, ومىرگە باسقاشا قاراۋ كەرەك بولدى. ۇلكەن اعالارىم ستۋدەنت بولاتىن. ءۇش قارىنداسىم مەكتەپتە وقيدى. ەشكىمنەن كومەك كۇتەتىندەي ەمەس, اعايىن-تۋعاننىڭ ءوز تىرشىلىگى بار. ول كەزدە جاسىم ون جەتىدە, سونىڭ الدىندا اكەمنىڭ ايتۋىمەن ناۋبايحاناعا جۇمىسقا كىرگەن بولاتىنمىن. انامىز زەينەتكەر. وسى ناپاقالار ءۇي ىشىمىزگە قاناعاتشىلىقپەن جەتىپ تە جاتتى. رايانىڭ ءوزى دە بارىمىزگە باس-كوز بولىپ, اسىمىزدى قامداپ, كيىمىمىزدى جۋىپ-تازالاپ, ءۇي ءىشىندە كەمشىلىككە جول بەرمەدى. ارينە, رايا جالعىز ەمەس, كوبىنەسە ۇلكەن اپكەمىز ورىنكۇل تاتەمەن اقىلداسىپ, سول كىسىمەن وي ءبولىسىپ, كومەك الىپ, ءىس قىلاتىن.
امال نە, اياۋلى اپكەمىزدەن ايىرىلىپ قالاتىن قيىن ءسات تۋدى... ءالى ەسىمدە, سول ءبىر قايعىلى كۇنى, ءبىزدىڭ ءۇي ءىشىمىز عانا ەمەس, جاناشىر جاندار دا ىشتەي ءمۇجىلىپ, مارقۇمنىڭ ازاسىن تارتتى. ءتىپتى, تابيعاتتىڭ ءوزى دە اياق استىنان وزگەرىپ سالا بەرىپ, الاي-دۇلەي داۋىل بولىپ, قاباعى قاتۋلانىپ, قارا جامىلىپ تۇرعانداي بولدى. ءبىزدىڭ دە جانىمىز استاڭ-كەستەڭ, كوزدە – جاس, كوڭىلدە – مۇڭ. انامىز دا اڭىراپ قالا بەردى... «اللاعا دا جاقسى ادام كەرەك» دەگەندەي, اينالاسىنا ىزگىلىكتىڭ, ءبىلىمنىڭ نۇرىن شاشىپ جۇرگەن اياۋلى جان, جاس جۇرەك ءومىردىڭ قىزىعىن كورە الماي قاپيادا باقيعا اتتانىپ كەتە باردى.
رايا اپكەم مەنىڭ العاشقى ۇستازىم سەكىلدى, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايتىن تۇستا تۇڭعىش رەت دىبىستاردى وقۋدى, ارىپتەردى جازۋدى ۇيرەتكەن ەدى. 1970 جىلى 1-سىنىپقا بارعان كەزىم. قىس باستالىپ, بوران سوقسا ەسىكتىڭ الدى قارعا تولادى. ونى تازالاپ, جول اشامىز. سول ءبىر كۇندەرى ويىلعان قاردىڭ قاپتالىنا مەن اپكەمنىڭ اتىن جازا بەرىپپىن. ويما تاڭبالارىم بىرەسە رايا, بىرەسە «نايا» بولىپ كەتە بەرىپتى. مۇنى كورگەن ول, بەردىبەك, سەنىڭ «ر-عا» ءتىلىڭ كەلمەي مە, مەنىڭ اتىم «رايا» ەمەس پە, نە جازساڭ دا ساۋاتتى, دۇرىس جازا ءبىلۋ كەرەك قوي دەپ, قاتەمدى بەتىمە باسسىن. اۋلادا العاشقى قار جاۋعان كەزدەردە سول وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ, ءالى كۇنگە ك ۇلىپ الامىن, اپكەمنىڭ اقجارقىن بەينەسى دە قار بەتىندە قىلاڭداپ, كوز الدىمدا ەلەستەپ, ساعىنىشپەن ەسكە تۇسەدى.
مەن ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇسىپ, اۋداندىق بانكتە قاتارداعى قىزمەتكە ىلىگىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە اپكەم ۇيدە مازاسى بولماي اۋىرىڭقىراپ ءجۇردى. اپاما قولعابىس جاسايدى, كىتاپ وقيدى, قۇربىلارىنا بارىپ قايتادى. جابىرقاپ قالماسىن دەپ, ويىنا العان كەرەك-جاراعى بولسا, قولما-قول الىپ بەرەمىن. وندايدا كوڭىلى كوتەرىلىپ, ءبىر ءماز-مەيرام بولىپ قالاتىن. قايران اپكەم-اي, سەنىڭ ءبىر ءسات تە بولسىن قۋانىپ, شات كۇلگەن شاقتارىڭا نە جەتسىن! ارسىز كۇلكىلەر دە, الدامشى جاندار دا سەنىڭ سونداي رياسىز كۇلكىڭنەن, پاك كوڭىلىڭنەن ساداعا كەتسىن!.. ءوزىڭ باستاپ بەرگەن ءومىرشەڭ جولعا ءتۇسىپ, توبىمىز تولىسىپ, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن وسى كەزەڭ بولسا, شىركىن-اي, ءوزىڭدى توبەمىزگە كوتەرىپ-اق وتەر ەدىك قوي. اللانىڭ ىسىنە امال نە؟ رۋحىڭ شات بولسىن!..
«ءوزىڭ باستاپ بەرگەن جول» دەپ ايتۋىمىزدىڭ دا رەتى بار. بۇگىنگى كۇنى توقساننىڭ تورىنە شىققان انامىز بالاجان قاجىنىڭ ءوزى «سۋىمنىڭ تۇنىعى», بولەكشە تۋعان قاراعىم دەپ, ءوزىڭدى ءالى كۇنگە دۇعاسىنان دا, اۋزىنان دا تاستامايدى. «بالالارىمنىڭ ءىشىندە ەرەكشە تۋعان پەرزەنتىم ەدى. ورىنكۇلدى دە ەس تۇتىپ, وزىمە دە ءاردايىم اقىل قوسىپ وتىرۋشى ەدى. وعان جان جەتەر مە» دەپ ۋھىلەيدى كەيۋانا-جۇرەك.
سەنىڭ بىلىمگە قۇمارلىعىڭ, ەسەپ-قيساپقا جۇيرىكتىگىڭ, ماتەماتيك-ۇستاز بولىپ شىعۋىڭ, سوڭىڭنان ەرگەن بارشا باۋىرىڭا دا جاقسى اسەر ەتتى. وزىڭنەن كەيىنگى ءبىر ءىنىڭ, مەنىڭ اعام – بەرىك تە سول جولمەن ءجۇرىپ, ءوزىڭ ۇشقان ۇيادا وقىپ, بىلىكتى مامان بولىپ شىقتى. سەرىك اعام دا قىزمەتىن ۇقساتىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتتى. سىڭلىلەرىڭ دە ءوسىپ-ءوندى. قالدىگۇل بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى. راۋشان قارجى سالاسىنىڭ مامانى. رايحان كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. شۇكىر, ءبارىنىڭ دە تۇرمىس-تىرشىلىگى جامان ەمەس. ءبىز, باۋىرلارىڭ باسىمىز قوسىلعان سايىن ءوزىڭنىڭ ءتالىم-تاربيەڭدى, ۇستازدىق ونەگەڭدى ءاردايىم ءاڭگىمە قىلىپ, اينالا جۇرتقا دا ايتىپ جۇرەمىز. مەن دە ءوزىڭنىڭ ءىزگىلىكتى ىزىڭمەن ءجۇرىپ, ازامات اتاندىم. سول يگىلىكتى ىستەردىڭ بارىندە سەنىڭ تيتتەي دە بولسا ءتالىمىڭ, وشپەس ونەگەڭ بار ەكەنى دە اقيقات. تالاي رەت نامىسىمدى قايراپ, سىنعا دا سالا ءبىلدىڭ. ال ەندى تيتتەي جاقسىلىعىمدى, جاقسى جاعىمدى كورە قالساڭ, قولپاشتاپ, ءسۇيسىنىپ, مۇنىڭ بويىندا تالابى مەن تالعامى كوپ, قارىم-قابىلەتى مول, شىنداپ كىرىسسە كوپ نارسە قولىنان كەلەدى دەپ, اق كوڭىلىڭدى اقتارىپ سالۋشى ەدىڭ. ءيا, ءبىزدىڭ قولىمىز جەتكەن جەتىستىكتەرگە سەنىڭ دە قوسقان ۇلەسىڭ ولشەۋسىز زور. ىنىلەرىم مەن سىڭلىلەرىمدى وقىتىپ, داڭعىل جولعا سالسام دەگەن ىزگى پەيىلىڭ, ىقىلاس-نيەتىڭ, كۇش-جىگەرىڭ زايا كەتكەن جوق. «مەن جەتە الماعان ارمانعا وسى باۋىرلارىم جەتسىن» دەگەن اق تىلەۋىڭ بىزدەرگە ۇلكەن دەمەۋ بولدى, نامىسىمىزدى قامشىلادى, ورگە جەتەلەدى...
اياۋلى اپكەم-اي, سەن بۇگىن ءتىرى بولعاندا 60 جاسقا تولار ەدىڭ-اۋ؟! زىمىراپ وتكەن قايران ۋاقىت-اي... اياۋلىڭنان ايىرىپ, قاناتىڭنان قايىرىپ كەتەتىن تاعدىرعا نە دەرسىڭ؟.. اتتەڭ دۇنيە-اي, امال جوق... ايتپەسە, سەنىڭ ءاز رۋحىڭ ابزال انامىزدىڭ بۇكىل بولمىسىمەن, باۋىرلارىڭنىڭ جان-جۇرەگىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى. جايعان داستارقانىمىزدا, جايىلعان كوڭىلىمىزدە اسىل رۋحىڭ بىرگە جۇرگەندەي بولادى...
ءيا, سەن باقيعا اتتانىپ كەتكەنىڭمەن, كەزىندە ەلگە جاساعان جاقسىلىعىڭ, يگى ىستەرىڭ مەن ىزگى نيەتتەرىڭ جوعالىپ كەتكەن جوق, ول ىزگى قاسيەتتەر ءوزىڭدى بىلەتىن ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جاناشىر باۋىر, جاسامپاز جان كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن كەتپەيدى عوي. وعان بىرگە تۋعان ءبىزدىڭ ارمان-اڭسارىمىز عانا ەمەس, وزىڭە ۇستاز بولعان ۇلكەن تالىمگەرلەردىڭ دە, قاتار وسكەن قۇربى-قۇرداستارىڭنىڭ دا, شاپاعاتىڭ تيگەن شاكىرتتەرىڭنىڭ دە ەستەلىك سوزدەرى كۋا. انا ءبىر جىلى ءوزىڭنىڭ رۋحىڭا ارناپ ءىس-شارا وتكىزگەن ەدىك. سوندا ولار وزىڭە ارنالعان جۇرەك سىرلارىن اقتارىپ, ساعان دەگەن قادىر-قۇرمەتتەرىن رياسىز بىلدىرگەن ەدى. بىرگە وقىعان سىنىپتاستارىڭ دا, ينستيتۋتتى قاتار بىتىرگەن قۇربىلارىڭ دا, ۇستازدىقتى بىرگە باستاعان ارىپتەستەرىڭ دە ءارتۇرلى بايىپتى قىلىقتارىڭدى ەسكە الىپ, اڭگىمە تيەگىن اعىتادى. ولار سەنىڭ ەرتەلى-كەش ساباق وقىپ, وقۋ زالى مەن كىتاپحانادان شىقپايتىنىڭدى ساباق دەسە, ىشكەن اسىڭدى جەرگە قويىپ, مۇقيات دايارلاناتىنىڭدى, ادىستەمەلىك تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ, وتكەندى قايتالاپ, اينانىڭ الدىندا وتىرىپ الىپ, كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا ءوزىڭدى-ءوزىڭ ۇستاۋ مانەرىڭە, كيىم كيىسىڭە, داۋىس ىرعاعىڭا دەيىن ىڭعايلاپ, دامىل تاپپايتىنىڭدى جىر عىپ ايتادى. دوس-جارانعا جاناشىرلىعىڭدى, دوستىق كومەگىڭدى, اقىل-كەڭەسىڭدى ايامايتىنىڭدى تىلگە تيەك ەتەدى. ءوزىڭ قاتتى سىرقاتتانىپ جۇرسەڭ دە, اۋىرىپ قالعان قۇربى-قۇرداسىڭدى كورسەڭ, دەرەۋ ءجاردەمدەسىپ, دارىگەرگە جەتەلەپ, ەمدەلۋ جولدارىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپايتىنىڭدى ءسوز ەتەدى. ەلگە بارعان سايىن ءسىزدىڭ سول سىنىپتاستارىڭىزدى, سىيلاس دوستارىڭىزدى كورگەندە, جاقىن سويلەسىپ قالعاندا مەنىڭ دە جانىم تولقىپ تۇرادى. سولاردىڭ اراسىندا ءوزىڭ دە بىرگە جۇرگەندەي سەزىمدە بولامىن. سۋحانبەردى, تايجان, بالتاش اعالار, ايمان, ساۋلە, عايني تاتەلەرىم جانە باسقالارى كوزىمە وتتاي باسىلىپ, اراسىندا ءوزىڭدى ەسكە الىپ, ءبىر-بىرىمىزگە اماندىق تىلەسىپ قوشتاسامىز.
كەيدە ەل ىشىندە ءوزىڭدى ۇلگى تۇتقانداردىڭ «قۋان اتا مەن بالاجان اجەنىڭ قىزى راياداي تالاپتى دا العىر, ونەگەلى دە وجەت بولعانعا نە جەتسىن» دەگەن ءتالىمدى سوزدەرى دە اۋىزدان-اۋىزعا جەتىپ, ايتىلىپ جاتادى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى حالقىمىز ءجيى ايتاتىن «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەيتىن اتالى ءسوزدىڭ وزىڭە دە ارنالاتىنىن سەزدىرەتىندەي. سوندىقتان دا ءبىز سەنى ءجيى ەسكە الىپ, دۇعامىزدى ارنايمىز, جاڭاعىداي مۇباراك وي-نيەتتەردى كوڭىلگە مەدەۋ تۇتامىز, سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىز.
بەردىبەك مەيىربەكوۆ