شىنى كەرەك, بۇگىندە ءبىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاناتىن سان الۋان وكىمدەر مەن زاڭدارعا كوپ ءمان بەرمەي جاتامىز. الايدا, سول رەسمي قۇجاتتاردىڭ استارىندا كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى بار. ماسەلەن, «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, بانكتەر كەز كەلگەن تولەم كوميسسياسىنىڭ كولەمىن كليەنتكە الدىن الا ايتۋى ءتيىس. سونداي-اق, كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن كوميسسيانى بانك وزدىگىمەن كوتەرە المايدى. ال زەينەتكەر, مۇگەدەك جانە تاعى باسقا الەۋمەتتىك كومەك الاتىن ازاماتتار نەسيە تولەۋدى كەشىكتىرىپ جاتسا, ولاردىڭ اقشاسىن بۇعاتتاۋعا رۇقسات جوق. وسى زاڭنىڭ اسا وزەكتى ءارى ماڭىزدى ءبىر تۇسى, الداعى ۋاقىتتا شەتەلدەن اقشا الاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ول قارجىنى اشىق كورسەتىپ, ءتيىستى ەسەبىن تاپسىرۋى قاجەت. بىلايشا ايتقاندا, شەتەلدىك قارجىعا قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋ جوسپارلانعان. سەبەبى, بارلىق مالىمەتتەر اشىق تۇردە جاريالانادى.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ باسشىسى داۋلەت ەرعوجيننىڭ سوزىنە قاراعاندا, شەتەلدىك قارجى بويىنشا باقىلاۋعا جاتاتىن ءۇش باعىت بار. ولار – زاڭدى كومەك كورسەتۋ, ساۋالناما مەن مونيتورينگ جاساۋ, سونداي-اق ءتيىستى اقپاراتتى تالداۋ ءۇشىن جيناۋ. مىنە, وسىنداي جۇمىسپەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار دەكلاراتسيانى ەلەكتروندى تۇردە, يا بولماسا قاعاز جۇزىندە تاپسىرۋى ءتيىس. ونى اتالعان ءۇش قىزمەتتىڭ بىرەۋى بويىنشا كەلىسىمشارت جاساسقان ساتتەن باستاپ ون كۇننىڭ ىشىندە تاپسىرۋ قاجەت.
«سوسىن 45 كۇننەن كەيىن ول اقشا قايدا جانە قالاي جۇمسالعانى تۋرالى كەڭەيتىلگەن ەسەپ تاپسىرىلۋى شارت. ءبىز ول اقپاراتتى اشىق تۇردە ءوز سايتىمىزعا جاريالايتىن بولامىز. قازاقستان ازاماتتارى, جالپى قوعام ونداي اقشانىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن ءبىلۋى كەرەك. وسى ورايدا ايتا كەتەر نەگىزگى ماسەلە, جاڭا زاڭنىڭ كەرى كۇشى جوق, ياعني بۇعان دەيىن شەتەلدەن كەلەتىن اقشانىڭ قالاي جۇمسالعانىن ەشكىم تەكسەرمەيدى. ماسەلەن, زاڭ قازاننىڭ 11-ىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. دەمەك, سول ۋاقىتتان باستاپ جاڭا شارتتار ورىندالا باستايدى», دەيدى د.ەرعوجين.
دەگەنمەن, ەسكى كەلىسىمشارتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن بولسا, جاڭا زاڭنىڭ تالاپتارى سول قۇجاتتارعا دا تارالادى. ياعني, بۇرىنعى كەلىسىمدەر بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ ءتۇرىن, يا بولماسا قۇجاتتىڭ ماقساتىن وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن ەل تىنىشتىعى ءۇشىن ونداي تالاپتىڭ بولعانى دۇرىس. دەگەنمەن, بۇل قازاقستاننىڭ ءوز بەتىنشە قولعا الىپ جاتقان باستاماسى ەمەس, ول – حالىقارالىق شارتتاردىڭ تالابى. ستراسبۋرگ كونۆەنتسياسىنا سايكەس, قازاقستان قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ اقپارات الماسۋىنا اتسالىسۋعا مىندەتتى. بۇل دەگەنىمىز, شەتەلدىك مەكەمەلەر سۇراۋ سالىپ, بەلگىلى ءبىر قارجىنىڭ اۋدارىلعانىن, يا اۋدارىلماعانىن ناقتىلاسا, ءبىز ول تۋرالى اقپاراتتى بىردەن بەرۋىمىز كەرەك.
«نەگىزى, اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, قىتاي, يزرايل سياقتى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى زاڭناماسى ونشا قاتال ەمەس. بىزدە باقىلاۋدان گورى زاڭنامانىڭ الەۋمەتتىك جاعى, بىلايشا ايتقاندا, ادامنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنە باسىمدىق بەرىلەدى. ماسەلەن, باسقا ەلدە ادىلەت ورگاندارىندا تىركەلۋ كەرەك, ەسەپ بەرۋ كەرەك. ونى ىستەمەسە, قىلمىستىق جازاعا تارتادى. ال قازاقستاندا اكىمشىلىك جازا قاراستىرىلعان. باسقا ەشقانداي شارا جوق», دەيدى كوميتەت باسشىسى.
ءيا, الەمدىك تاجىريبەنى الىپ قاراساق, شەتەلدەردە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ارقىلى وزگە مەملەكەتتەردەن كەلەتىن قارجىنى قاتاڭ باقىلاپ وتىرادى. ماسەلەن, اقش-تا قوعامدىق ۇيىم تىركەۋگە تۇرماي جاتىپ, شەتەلدىك قارجىنى السا, وعان 10 مىڭ دوللار كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى, يا بولماسا 5 جىلعا تۇرمەگە جاۋىپ تاستايدى. امەريكادا وسى زاڭ قابىلدانعانىنا 78 جىل بولىپتى. كورشى رەسەي دە وسى ماسەلەگە قاتاڭ قارايدى. ول جەردە ايىپپۇلدىڭ كولەمى 27 مىڭ دوللاردى قۇراپ وتىر. ال كەيبىر مەملەكەتتەردە قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى شەتەلدىك قارجىنى تارتۋعا ءمۇلدەم تىيىم سالىنعان. بىزدە بولسا, قىلمىستىق جازا جوق, تەك اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قانا قاراستىرىلعان.
جاڭا زاڭ ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق. الداعى ءبىر-ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە شەتەلدىك قارجى بويىنشا ەسەپ بەرۋ مەحانيزمى ازىرلەنىپ, «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. وسىلايشا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالار شەتەلدىك قارجى تۋرالى دەكلاراتسيانى ۇيدەن شىقپاي-اق ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرا الادى.
قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار زاڭنىڭ وسى تالابىن ورىنداۋعا قارسى ەمەس. دەگەنمەن, مەملەكەت تاراپىنان بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى دەر كەزىندە ورىنداپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بويىنشا كونكۋرستاردى ۋاقىتىندا وتكىزۋدى سۇراپ وتىر. «سوندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قارجىلىق جاعدايى ويداعىداي بولادى», دەيدى ولار.
ارمان اسقار,
جۋرناليست