– دەيدى سيقىرشى عابدىل-كامال قوڭقاراەۆ
بۇگىنگى تاڭدا تسيرك جانرلارىن دامىتىپ جۇرگەن جاندار جونىندە اڭگىمە قوزعاساق, كامال قوڭقاراەۆتى ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. قاراپ وتىرساق, ونى ءومىردىڭ ءوزى سيقىرشى قىلعان ەكەن. سيقىرشىلار مانيپۋلياتور جانە تريۋكتىك سيقىرشى بولىپ ەكىگە بولىنەدى. كەيىپكەرىمىز سونىڭ بىرىنشىسىنە جاتادى.
– كامال مىرزا, ءبىر سۇحباتىڭىزدا «نەگىزى, مەنىڭ ونەرىمدى تۋعان اۋىلىم وسى ۋاقىتقا دەيىن كورگەن ەمەس. سىرتتاي ءبىلەدى, «سيقىرشى» دەپ قانا ەستيدى. اللا بۇيىرتسا, اۋىلىما ونەرىمدى كورسەتىپ, كونتسەرتىمدى قويماقشىمىن» دەگەنسىز. بيىل سول ارمانىڭىز ورىندالعان سەكىلدى؟
– شىنى كەرەك, حالىق ءبىزدى جاقسى قارسى الدى. ءوزىم تاڭ قالدىم, ونداي بولادى دەپ ويلاعان جوقپىن. 300 ورىندى جاڭادان سالىنعان مادەنيەت ءۇيى لىق تولدى. ءتىپتى, ادامدار ىشىنە سىيماي قالعاندىقتان 50 ورىندىق قويىلعان. ارتىنان گاسترولدىك ساپارمەن 12 كۇن بويى ماڭايداعى كىشىگىرىم اۋىل-ايماقتىڭ ءبارىن ارالاپ, ونەرىمدى كورسەتتىم. جالپى, اۋىلعا كونتسەرت قويۋعا بارعاندا اقشا تابۋ ءۇشىن ەمەس, حالىقتى ريزا قىلۋدى ويلاۋ كەرەك. ءسويتىپ, مەن ونەرىمدى كورسەتىپ قانا قويماي, ەلدىڭ باتاسىن الىپ كەلدىم.
مەن قىتايدا تۋعانمەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋدانىندا ءوستىم. سول جەردە ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ازامات بولدىم. سوندىقتىن ەل-جۇرتىمنىڭ رازىلىعى ءۇشىن كونتسەرت بەرگىم كەلگەن. سول ارمانىم ورىندالدى. ءبىر جارىم ساعاتتىق باعدارلامادا قاتارداعى ەمەس بىرنەشە ءىرى سيقىردى كورسەتتىم. ماسەلەن, ساحناعا كورەرمەننىڭ اراسىنان ءبىر ادامدى شاقىرىپ, ۇستەلگە جاتقىزىپ, ءۇستىن ماتامەن جاۋىپ, كوككە كوتەرىپ, ۇشىرامىن. سول جەردەن ادامدى جوعالتىپ جىبەرىپ, كورەرمەننىڭ اراسىنان قايتا شىعارامىن.
– كونتسەرت كەزىندە ونەر جولىڭىز كوز الدىڭىزدا جۇگىرىپ وتكەن شىعار؟
– العاش رەت كورەرمەن الدىنا شىققانىم ەسىمە ءتۇستى. 3 مىڭ ادام لىق تولى ساحناعا شىققاندا نە ىستەرىمدى بىلمەي ابدىراپ, نە جاسايتىنىمدى ۇمىتىپ قالدىم. ايتەۋىر, ۇيرەنشىكتى ادەتىممەن بىردەڭەلەردى جاساپ, قارا تەرگە تۇسكەن ەدىم. نەگىزى, فوكۋستان فوكۋسقا كوشكەن كەزدە كىدىرىس بولماۋ كەرەك. ال مەنىڭ ساسقانىم ءتۇرىمنەن ءبىلىنىپ قوياتىن. بىراق مەيرامحانادا ىستەگەننىڭ ارقاسىندا جۇرتپەن بايلانىس ۇستاي الاتىن بولدىم. سوسىن ءار شىققان سايىن وزىمە ساراپتاما جاساپ وتىرامىن.
– ەندى ونەرىڭىزدى جالعاستىراتىن شاكىرت بار ما؟
– ءوز ىنتاسى بار, جىگەرلى شاكىرت بولماي تۇر. قازىر ءبارى تەز تانىمال بولعىسى كەلەدى. بىراق ونەردە وندايعا جول جوق. مەنىڭ وزىمە تانىلىپ, العاشقى كونتسەرتىمدى وتكىزۋىمە 10 جىل كەرەك بولدى. سوندىقتان, حالىقتىڭ سۇرانىسىنا يە بولۋ ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, يگى ءىس جاساۋ قاجەت.
– جالپى, سيقىر دەگەنىمىز – گيپنوز. نەگىزى, ماماندار گيپنوزدى ءۇش تۇرگە بولەدى. ولار: تسيركتىك نەمەسە ساحنالىق, سىعانداردىڭ الداپ سوعۋى ءجانە ەمدىك گيپنوز. سوندا ءسىزدىڭ كورسەتىپ جۇرگەن سيقىرىڭىز قايسىسىنا جاتادى؟
– راس, كوز الدىندا ءبىر نارسەنى جوق قىلىپ جىبەرگەندى حالىق گيپنوز دەپ ويلايدى. بىراق ءبىزدىڭ سيقىردىڭ گيپنوزعا ەش قاتىسى جوق. مۇندا ساۋساقتاردىڭ ەپتىلىگى, جىلدامدىعى جانە ءتاجىريبە بولۋ كەرەك. ول جەردە فوكۋسشى-سيقىرشى بولۋ ءۇشىن ساۋساقتىڭ ۇزىن-قىسقالىعى, جۋان-جىڭىشكەلىگى ءرول وينامايدى. ميعا «مەن سيقىرشى بولامىن» دەگەن كوماندا بەرىپ, ىزدەنۋ قاجەت. نەگىزى, تۋعاندا ءار ادامنىڭ بويىندا گيپنوز بولادى. ەگەر ادام قاجەتتى كىتاپتاردى وقىپ, شۇعىلدانسا, سيقىرمەن اينالىسىپ كەتە الادى.
سيقىرشىلىق ماعان تۋا ءبىتكەن قاسيەت دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى, مەن ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ونەر زالىندا ىزدەنىپ, كادىمگىدەي كونسپەكتى جازىپ دايىندالعانمىن. ماسەلەن, قازاقستاندا ونداعان سيقىرشى بار. ولار جايلى اقپارات جيناپ, مەنەن ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن سالىستىرىپ, تارازىلايمىن. نەگىزى, مارقۇم ترانسفورماتسيالىق يلليۋزيونيست التىنايدان (بايتوقانوۆا – رەد.) باسقا ءبارىمىزدىڭ سيقىرىمىز بىردەي. سيقىرشىنىڭ الىپپەسى ساقينادان باستالادى. ال قىتايلار ونى 500 جىل بۇرىن ويلاپ شىعارعان. بىردە قىتاي فەستيۆالىنە ساقينا سيقىرىن اپاردىم. مەنىڭ ءنومىرىمدى ەشكىم كوزگە ءىلىپ قاراعان جوق. سويتسەم, قىتايدا بۇل سيقىردى كورسەتپەگەنىنە 25 جىل بولىپتى. ءتىپتى, ول سيقىردى ەكىنىڭ ءبىرى جاسايدى دەسە دە بولادى. ال بىزدە ول ءالى 25 جىل جۇرەدى.
– كامال, ءسىزدىڭ ماماندىعىڭىز سۋرەتشى. سۋرەتشى مەن سيقىرشىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي عوي...
– شىنى كەرەك, مەنى ءومىردىڭ ءوزى سيقىرشى قىلدى. 90-شى جىلدارى مەن ىستەمەگەن جۇمىس قالمادى. قاراۋىل, قۇرىلىسشى بولدىم, بوتەلكە دە وتكىزدىم. ءتىپتى, «كوك بازاردا» تۇرىپ «كاراۆان» گازەتىن ساتتىم, 1-الماتىنىڭ بازارىندا ەت ساتتىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساتپاعان نارسەم قالمادى. بىراق ومىردە سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ەشتەڭە بولمايدى ەكەن. مەن بىردە پوليتسياعا ءتۇسىپ قالدىم. ۋچاسكەدە جاتىپ, ءوز-وزىمنەن نامىستانىپ, جامان قورلاندىم, ويىما ءبىراز نارسە ءتۇيدىم. باسى ءبۇتىن بەل بۋىپ, سيقىرشى بولۋىما سول ساتتەگى جانىمدى شوقتاي قارىعان كۇيزەلىس اسەر ەتكەن سياقتى.
– ال پوليتسياعا قالاي ءتۇسىپ ءجۇرسىز؟
– بىردە تىرلىكتەن شارشاپ, كوڭىل-كۇيىم بولماي, بازاردىڭ ايالداماسىندا وتىرعانمىن. سودان جانىما ءبىر ورىس شال كەلدى, نەگە مۇڭايىپ وتىرعانىمدى سۇرادى. وعان قالاعا كەلگەننەن بەرى نە ىستەگەنىمدى ايتىپ, نالىدىم. سوندا شال: «مەن ساعان ءبىر اقىل ايتايىن, سەن شەمىشكە سات. ول الدەقايدا پايدالى, ازبايدى, شىرىمەيدى. كەزىندە مەن شەمىشكە ساتىپ, اپتاسىنا 50 دوللار تاباتىنمىن», دەدى دە اۆتوبۋسقا وتىرىپ كەتىپ قالدى. شالدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار سياقتى, ويلانىپ قالدىم. ءبىر جاعى الا دوربا ارقالاپ جۇرۋگە نامىسىم دا جىبەرمەيدى. اقىرى, ەكى-ءۇش كۇندەي ءوزىمدى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىنداپ, اباي مەن پراۆدا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى بازارعا شەمىشكە ساتۋعا شىقتىم. راسىندا دا, ەشقانداي ۇتىلمايدى ەكەنسىڭ. كۇنىنە 300 تەڭگە تاۋىپ, اۋىلداعى وتباسىما ايىنا 3 مىڭ تەڭگە جىبەرەتىنمىن.
ءبىر جامانى, زاڭسىز بولعان سوڭ پوليتسيالار ساتقىزبايدى. سوندىقتان سونادايدان پوليتسيانى كورە قالساق, الدىمىزداعى شەمىشكەمىزدى, كارتون قوراپتارىمىزدى تىپ-تيپىل جوق قىلىپ جىبەرەمىز. كەيبىرى سەنى قۋالايدى, قىرىقتان اسقان جاسىڭ بار, تارباڭداپ قاشاسىڭ. ءسويتىپ, بىردە مەنى جاپ-جاس جىگىت ۇستاپ الدى. ءاي, ءوزى مەنەن 20 جاس كىشى شىعار. قولىمداعى 5 كەلى شەمىشكەمدى ارىققا توگىپ تاستادى. ءوزىمنىڭ قولىمدى قايىرىپ, سۇيرەلەپ اكەلىپ, ۋچاسكەگە قاماپ قويدى. سوندا ومىرگە دە, قۇدايعا دا, وزىمە دە, پوليتسياعا دا قاتتى ىزا بولدىم. قاتتى قورلانعانىم سونشالىق, ىشىمنەن «ەندى بازارعا بارماسپىن, ءبۇيتىپ پايدا تاپقانىم قۇرىسىن! ءبۇيتىپ كىم كورىنگەنگە كوزتۇرتكى بولىپ, قاقتىعىپ-سوقتىعىپ جۇرە بەرمەي, ءوزىمنىڭ قولىمنان كەلەتىن ءبىر نارسە جاساۋىم كەرەك, دۇرىس ءبىر شارۋامەن شۇعىلدانۋىم كەرەك» دەپ ويلادىم. ويىما قازاقستاندا سيقىر جاعى دامىماعانى ءتۇستى. سودان ءبارىن تاستاپ, «سونىڭ ءبىر جاعىنا شىعامىن» دەگەن شەشىمگە كەلدىم.
– ساحناداعى ءومىرىڭىز قالاي باستالدى؟
– ەڭ ءبىرىنشى جىپپەن جاسايتىن سيقىردى ءۇش ايدا ۇيرەنىپ الدىم. كىتاپحانادان شىققاننان كەيىن جاياۋلاتىپ جولدا كەزدەسكەن مەيرامحانالارعا كىرەمىن. فوكۋستارىمدى كورسەتىپ, ۇسىنىس جاسايمىن. كەيبىرى قىزىعىپ كەلىسەدى, ەندى ءبىرى كەلىسپەيدى, دەگەنمەن, تاپسىرىس كوپ بولدى. سوندا كۇنىنە 10 دوللار تاباتىنمىن. كەيدە «تاكسيدىڭ اقشاسىن تولەسەڭ, بولادى» دەپ كەلىسەمىن. ول اقشانى جيناپ, باراتىن جەرىمە جاياۋ بارامىن. سول فوكۋستارىم باعدارلامامدا ءالى كۇنگە دەيىن بار.
– ورتا جاسقا كەلگەندە ءۇي-جايىن, ۇيرەنگەن جەرىن تاستاپ, ءجۇرەكسىنبەي اۋىلدان ۇلكەن قالاعا كەلۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. الماتىعا الىپ كەلگەن دە وسى تاعدىرىڭىز بولار؟
– نەگىزى, اۋىلدا ءۇيىم دە, جۇمىسىم دا بار, جاعدايىم جاقسى ەدى. ءبىر جىلدارى جالاقى دۇرىس بەرىلمەي, جۇمىس تا بولماي قالدى عوي. سودان الماتىعا كەلىپ جۇمىس ىستەۋدى ۇيعاردىم. بىردەن وتباسىممەن ەمەس, الدىمەن ءوزىم كەلدىم. قالتامدا 5 مىڭ تەڭگە بولدى, ونى دا جۇرتتان جيناپ, قارىزعا الدىم. سەنەسىز بە, اۋىلداعى ءار ادامنان ءجۇز تەڭگەدەن جينادىم. ارتىنان جاسالعان ءتىزىم بويىنشا اقشالارىن قايتارىپ بەردىم. قالاعا كەلەردە كۋرستاستارىم, جەرلەستەرىم, تۋىستارىمنىڭ ءتىزىمىن جاسادىم. قارىنداشپەن جازىلعان 35 ادامنىڭ ءتىزىمى ءالى ەسىمدە. الماتىعا كۇزدە كەلدىم, بىردەن جۇمىس بولماي, نە ىستەرىمدى بىلمەي قالدىم. بىراق تۋىس, دوستارىمنىڭ ارقاسىندا پاتەر جالداماي قىستان شىققانىم بار. سوندا تىزىمدەگى ءار ادامنىڭ ۇيىنە ءبىر كۇننەن قونىپ شىعامىن. تاڭەرتەڭ سول ۇيدەن قۇمىراعا قارا ءشاي قۇيدىرىپ, نانعا ماي جاقتىرىپ الىپ, كىتاپحاناعا باراتىنمىن. ونىڭ اسحاناسىندا كوفە – 35 تەڭگە, توقاش 30 تەڭگە ەدى. سونىمەن جۇرەك جالعايمىن. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋزىڭنان كەتپەيدى» دەگەن, سول ادامداردىڭ جاقسىلىعىن ەش ۇمىتپايمىن, ولارعا اللا رازى بولسىن!
– جالپى, قازاق حالقى ءانشىلىكتى, ارتىستىكتى, سيقىر ونەرىن «جىن-شايتاننىڭ نارسەسى» دەپ قارايتىن. ءۇي-ءىشىڭىز سيقىرمەن اينالىسقانىڭىزدى قۇپ كورە مە؟
– شىنىمدى ايتايىن, وتباسىما فوكۋس ۇنامايدى. بىراق ايەلىم وسى ونەرىم ارقىلى تاپقان اقشانى جاقسى كورەدى. كەيدە ورىسشا وقىعانىن ءبىلدىرىپ, «تى ۆىپەندريۆاەشسيا» دەپ قويادى. بىراق مەنىڭ وندايىم جوق. مەن سيقىردى اسىقپاي كورسەتكەندى ۇناتامىن. ويتكەنى, ادام مەنىڭ ءار كورسەتكەن سيقىرىمنان ءلاززات الا ءبىلۋى كەرەك دەپ تۇسىنەمىن. ەگەر مەنىڭ ۇستازىم نەمەسە رەجيسسەرىم بولعاندا قازىرگى كورسەتىپ جۇرگەن سيقىرلاردى ودان دا جاقسى جاسار ەدىم. قازىر تەك ءوز كۇشىممەن, ءوز وقىعان-توقىعانىمنىڭ ارقاسىندا عانا كەلە جاتىرمىن.
– حالىق ءسىزدى سيقىرشى رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە كوپ بىلە بەرمەيدى. بولمىس-ءبىتىمىڭىز ءالى اشىلماعان قۇپيا جان سەكىلدىسىز. نەگىزى, ءوزىڭىز قانداي ادامسىز؟
– مەن – وتە تالاپشىل اداممىن. ەگەر بىرەۋگە ءبىر نارسەنى جاساۋدى تاپسىرسام, ارتىنان مىندەتتى تۇردە تەكسەرەمىن. جانە مەندە بىرەۋدەن ءبىر نارسە سۇراۋ دەگەن قاسيەت جوق. قانشا قينالسام دا ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇرامايمىن. بىرەۋگە الاقان جايعاننان گورى, ءوزىم ەڭبەكتەنىپ تاپقاندى ءجون كورەمىن. جانە مەن جوقتان ماسەلە جاسامايمىن. قانداي جاعداي بولماسىن شەشۋگە, قانداي قيىندىق بولماسىن جەڭۋگە تىرىسامىن. «ەلىمىزدە مۇنداي ونەر جوق. اكىمشىلىك ارقىلى اتاق, وردەن, پاتەر الىپ المايسىز با؟» دەگەندەر دە بولدى. بىراق مەن «ماعان ونىڭ كەرەگى جوق» دەپ باس تارتتىم. ەلباسىمىز «كىم نە ىستەي الادى, سونى ىستەسىن. اركىم قولىنان كەلەتىن ىسپەن شۇعىلدانىپ, اقشا تاپسىن» دەدى. مەن دە سونى قۇپ كورەمىن. ەلباسىنىڭ الدىنا جەتە الماي جۇرگەن ونەر ادامى قانشاما؟! ال مەن ول كىسىمەن بەس رەت جۇزدەستىم.
– جالپى, ەلباسى تۋرالى كوپ وقىپ تا جۇرگەن بولارسىز. بىراق ءسىز كوزبەن كورگەن ەلباسى قانداي ادام ەكەن؟
– مەن ەكى رەت ول كىسىنىڭ جانىنا بارىپ, قولىن الدىم. سودان قولىمدى ءبىر اپتا جۋماي جۇرگەن كەزىم دە بولدى. ايەلىم سونى كورىپ كۇلگەن ەدى. ەڭ العاش كورگەنىمدە ول وتە كوڭىلدى وتىردى. پاۆلوداردان ۇلكەن ءبىر كىسى بايان الىپ كەلگەن ەكەن. ەلباسى سول بايانمەن ءۇش ءان ايتتى. تاعى بىردە جابىق كەشتە بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتتىم. نەگىزى, پرەزيدەنتكە رۇقساتسىز 5 مەترگە دەيىن جاقىنداۋعا بولمايدى. بىراق ءوزى شاقىرىپ, تىزەسىندە وتىرعان نەمەرەسىن كورسەتىپ, «مىناۋ – مەنىڭ نەمەرەم. سەن وسىمەن بىرگە ونەر كورسەتە الاسىڭ با؟» دەدى. ءسويتىپ, نەمەرەسى ۆەنەرامەن فوكۋس كورسەتكەنىم بار. بۇل – ۇلكەن سىن, ءارى ماعان ۇلكەن رۋح بەرىپ, ودان ءارى ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسىمدى ارتتىردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, كامال.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى