اۋەلى قولىما قاراعان. سودان سوڭ اياعىما. انتەك جىميىپ كۇلدى. كۇلكىسى ۋىلجىپ تۇر ەكەن. سەبەپسىزدەن سەبەپسىز كۇلە سالعان جاس ءسابيدىڭ بەيكۇنا كۇلكىسىنە ۇقسايدى. ەكى قولىن قايدا سىيعىزارىن بىلمەگەن كىسىشە وڭ جاق قاپتالىندا تۇرعان, قۇرال-سايماندارى سالىنعان اعاش جاشىكتىڭ ءىشىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ الدەنەنى ىزدەستىرە باستادى. مەن دە قولىمداعى تىلدەي بلوكنوتىم مەن قالامىمدى ىڭعايلاي بەردىم. شىنىن ايتقاندا, باستاپ كەتۋ قيىن ەدى. وتە قيىن بولاتىن. تابيعي كەمىستىگىن ەسكە سالىپ, ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناۋ قايدان وڭاي بولسىن. تولقىپ تۇرسام دا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بويىمدى جيناپ الىپ, اق قاعازدىڭ بەتىنە «سالەمەتسىز بە؟» دەپ جازدىم. امانداسۋ پارىز. ول دا جازدى. بىراق, ورىس تىلىندە. بالكىم, سولاي ىڭعايلى شىعار. ورىس تىلىندە وقۋى. قازبالاپ سۇراۋ ىڭعايسىز ەدى. ونسىز دا سۇحباتقا كەلىسىمىن ازەر العانمىن. كەلەسى سۇراعىمدى ساباقتادىم.
سويتسەم, اياق كيىم شەبەرى نۇرلان عاليەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ امانگەلدى اۋىلىندا 1963 جىلى تۋعان ەكەن. جالعىز اياق كيىم عانا ەمەس, اعاش شەبەرى دە. قۇرىلىسقا قاتىستى قىرۋار ماماندىقتى تۇگەلگە جۋىق يگەرگەن. اۋەلى ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسىندا جۇمىس ىستەپتى. كەيىن اعاش تىلگەن. اعاش تسەحىندا ءارتۇرلى بۇيىمدار جاساعان. قۇرىلىسشى بولىپ تا ىستەگەن. كۇنكورىسكە جارايتىن كاسىپتىڭ كەز كەلگەنىنەن بويىن تارتىپ كورگەن ەمەس. قولىمنان كەلمەيدى دەپ تە ايتپاعان. «باسقا تۇسسە باسپاقشىل» دەمەكشى, بار سەنگەنى ەكى قولى بولعان سوڭ قارا جۇمىستىڭ قاي-قايسىن دا كاتەپتى قارا نارداي ارقالاپ جۇرە بەرگەن عوي.
ەندى نەگىزگى ساۋال. تىلدەن ايىرىلعانى حاقىندا. اتام قازاقتا «جازمىشتان وزمىش جوق» دەمەي مە؟ ءبىرىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە قان قىسىمى كوتەرىلىپ, سول اۋرۋدىڭ سالدارىنان تىلدەن ايىرىلعان ەكەن. ال جازۋى جىپكە تىزگەن مونشاقتاي تاپ-تازا. كۇندە قالام ۇستاپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ءوزىمىز ءدال وسىلاي جازا الماۋشى ەدىك. اق قاعازدىڭ بەتىندە الما-كەزەك ءبىرىمىز سۇراق قويىپ, ەكىنشىمىز جازىپ جاۋاپ بەرىپ تۇرىپ, تۇڭعىش رەت جازۋىمنىڭ اتامنىڭ قاراۋسىز قالعان شارباعى سياقتى قيسايىپ, ارىپتەرىمنىڭ ءبىر-بىرىنە مىڭگەسە جىعىلىپ, قۇلاي ءسۇرىنىپ ءتۇسىپ جاتقانىنا قىنجىلدىم.
ەتىك تىگۋدى, جىرتىلعان جەرىن جاماپ-جاسقاۋدى ءوز بەتىنشە ءۇيرەنگەن. قولمەن اتقارىلاتىن شارۋانىڭ قاي-قايسىن بولماسىن ءبىر كورىپ السام ءوز بەتىممەن ىستەي بەرەمىن دەپ قويادى. ەكىنشى ءبىر سويلەمى مۇنىڭ نە قيىندىعى بار دەۋمەن شەكتەلدى. جانە ۇستەمەلەپ وقۋى جوق قوي دەپ قويادى. وقۋى نەگە بولماسىن, بار. تەك سونى وقۋعا, وقىعان سوڭ كادەگە اسىرۋعا كەجەگەمىز كەرى تارتىپ ءجۇر عوي.
تاپقان تابىسى تاماعىنا عانا جەتەدى ەكەن. شەبەردىڭ جازۋىنا قاراعاندا, جاز ايلارىندا كليەنت از. قۇداي قالاسا, كۇزگە قاراي كوبەيمەك. «اۋىلدان ستۋدەنتتەر كەلەدى عوي» دەگەن جازۋ ءتۇستى اق قاعازدىڭ بەتىنە. ءيا, ستۋدەنتتەردىڭ جالاڭ اياق جەر باسىپ جۇرگەنى دە راس. ءوزى دە ەكى بالاسىن وقىتىپ, جەتىلدىرۋدە. ۇلكەنى قىز بالا. زايىرى قانعا تارتقان قاسيەت بولۋى مۇمكىن, قولى ەپسەكتى. ءار نارسەگە يكەمى بار. ەڭ باستىسى دا سول. وعان قوسا نيەت-ىنتا بولسا جەتىپ جاتىر. ال ۇلى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە وقيدى. پاتەرى بار. زايىبى ۇيىندە بالا تاربيەسىمەن وتىر ەكەن.
بۇل جەرگە بايلار باس سۇعا بەرمەيدى. ج ۇلىعى جىرتىلعان, اۋزى اشىلعان, وكشەسى قيسايعان اياق كيىم قاراپايىم ادامداردىكى. تىرشىلىكتىڭ تاۋقىمەتىنەن جۇيكەسى جۇقارىپ جۇرسە دە بىردە-ءبىرى نۇرلاننىڭ ىستەگەن ىسىنە رازى بولماي قاباق شىتىپ كورمەپتى. ەڭبەگىنە دە تىم كوپ تولەم سۇرامايدى ەكەن. ءوزىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ادامداردى اياۋ كەرەك دەپ قويادى. بارعا قاناعات. جەتپەي جاتقان ەشتەڭە جوق. باسىندا باسپاناسى بار. كوز قۋانىشى ۇلى مەن قىزى جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتىر. اق قاعازدىڭ بەتىنە جانە ءبىر جازۋ ءتۇستى. قازاق تىلىنە تۇسپالداپ اۋدارعاندا «قاناعات» دەگەن ۇعىمدى بەرسە كەرەك. ياپىراي, كوبىمىزگە جەتپەي جۇرگەن وسى قاناعات, ىنساپ ەمەس پە؟ سول قاسيەتتى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, جاپ-جارىق كىشكەنتاي بولمەدەن تاۋىپ قۋاندىق. ءدال وسى جەردە الدەقايدان بولاشاققا دەگەن سەنىم مەن ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇرعانداي.
سۇحباتتى بۇدان ءارى سوزۋدىڭ رەتى كەلمەدى. ەڭ باستىسى, ەڭبەگىمەن ەل اۋزىنا ىلىككەن شەبەرمەن جۇزدەستىك. ءومىربايانىن, تاعدىر جولىن وقىپ بىلدىك. ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن دا.
بلوكنوتىمدى ەندى جيناي بەرگەنىمدە قولىندا تاياعى بار اقساقال كىرىپ كەلدى. نۇرلاندى بۇرىننان بىلەتىن بولار, قولىنداعى وكشەسى سوگىلىپ كەتكەن اياق كيىمىن شەبەردىڭ الدىنا تاستاي سالدى. ىمداسقان دا, قاعازعا جازعان دا جوق. شەبەر قولىنا الدى دا, سوگىلىپ كەتكەن وكشە تۇسىن اينالدىرا ءبىر قارادى. سودان سوڭ اقساقالعا. ەكى ساۋساعىن كوتەردى.
– ەكى ساعاتتان سوڭ كەل دەپ تۇر, – دەدى اقساقال. – وركەنىڭ ءوسسىن, نۇرلان. قۇداي دەنىڭە ساۋلىق بەرسىن.
ماعان قاراپ اقتالعانداي بولدى.
– قىتايدىكى. نەمەرەلەر جاماپ-جاسقاعاندى كيمەيدى. ال ءبىز كيە بەرەمىز. ءبىز نە كيمەگەنبىز. بۇدان جامانىن دا كيىپ تويعا باردىق قوي. كىسىگە ىنساپ كەرەك.
– وقاسى جوق, اقساقال, – دەدىم مەن. – ءالى-اق ءوزىمىز دە شىرەي تارتساڭ شەتىنە سىزات تۇسپەيتىن اياق كيىم تىگەمىز.
– ارينە, – دەدى اقساقال بولاشاققا دەگەن نىق سەنىممەن.
ەكەۋمىز قاباتتاسا بوساعاسىنا ىرىس بايلانعان كىشكەنتاي ءبولمەدەن شىقتىق. ەسىكتىڭ الدى جاعالاي قونعان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلاسى. انە ءبىر جەردە قوقىس سالاتىن جاشىكتىڭ جانىندا جاپ-جاس ەكى جىگىت جانجالداسىپ جاتىر ەكەن. ادام سياعى جوق. كوزدەرى كوگەرىپ كەتكەن. ءۇستى-باستارى يت تارتقانداي. شاماسى, ماسكۇنەمدىككە سالىنعان بىرەۋلەر. ءبىر-بىرىنە كىجىڭ-كىجىڭ ەتەدى. ءالى جەتسە ءبىرىن ءبىرى ايايتىن تۇرلەرى جوق.
جاڭا عانا ونەرگە عاشىق, ومىرگە عاشىق نۇرلاننىڭ نۇر ۇيالاعان بولمەسىنەن بىزبەن بىرگە شىققان ادەمى سەزىمنىڭ ايداي اپپاق جۇزىنە ءسال عانا كىرەۋكە تۇسكەندەي. قاپ, مىنا ەكەۋىن-اي...
بايقال ءبايادىلوۆ