پوتوماك وزەنىنىڭ جاعاسىندا كەڭىنەن كوسىلگەن امەريكا استاناسىنداعى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ءۇش كۇندىك ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى دە كەلەلى كەزدەسۋلەرمەن ورنەكتەلگەن قاۋىرت جۇمىستارعا تولى بولدى. ق.ساۋداباەۆ وتكىزگەن بۇل ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءماندىلىگى مەن ماڭىزى تۇرعىسىنان دا تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەندى.
ساپارىنىڭ ءۇشىنشى كۇنى قانات بەكمىرزا ۇلى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ارناۋلى كومەكشىسى, اق ءۇيدىڭ لاڭكەستىك جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى شەكتەۋ, قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى گ.سەيمۋرمەن وتكىزگەن ەكىجاقتى كەزدەسۋى بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ الەمدەگى يادرولىق قارۋ قاۋپىن تومەندەتۋ اياسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستارىنىڭ ءارتۇرلى قىرلارى تىلگە تيەك ەتىلدى. تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ۇيىعان ۇياسىنداي بەيبىتشىلىك-سۇيگىش قازاقستان ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى دا كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ بىرەگەيى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا تاراپتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن باسقا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوڭىردى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدىرۋ جونىندەگى تاجىريبەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. بۇل بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇرىلعان يادرولىق قارۋدان ادا بەس ايماقتىڭ ءبىرى – يادرولىق مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس جانە سولتۇستىك جارتى شاردا قۇرىلعان جالعىز دا بىرەگەي ايماق بولىپ وتىرعانى بەلگىلى.
لاڭكەستىك, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى شەكتەۋ جانە جالپى قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ماڭىزدى سالالاردى ۇيلەستىرەتىن اقش پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسىمەن بولعان ەكىجاقتى كەزدەسۋدە بۇرىنعى سەمەي پوليگونى ايماعىن زالالسىزداندىرۋ شارالارى شەڭبەرىندەگى امەريكالىق كومەك كورسەتۋ ءىس-شارالارى دا تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇل كەزدەسۋدە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تۇڭعىش جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل 20 جىل تولىپ وتىرعاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. امەريكالىق ارىپتەس قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل باتىل دا بالاماسىز قادامىنىڭ ادامزات بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن, پلانەتامىزدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان تازارتۋ ماقساتىنداعى تەڭدەسسىز باستاما ەكەندىگىن ەرەكشە قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە قانات ساۋداباەۆ وسى ءبىر ايتۋلى داتاعا بايلانىستى ەلىمىزدە بىرقاتار ماڭىزدى شارالار بەلگىلەنىپ وتىرعاندىعىن حابارلادى. بۇل اۋقىمدى شارالارعا امەريكالىق ساراپشىلار دا كەڭىنەن قاتىساتىن بولادى.
ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار اقتاۋ قالاسىنداعى بن-350 رەاكتورىنىڭ پايدالانۋدان شىعارىلۋى ويداعىداي ءىس جۇزىنە اسىرىلعاندىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. ۇزاق جىلدار بويى رەاكتورعا پايدالانىلعان يادرولىق وتىن اقش-تىڭ قاتىسۋىمەن ويداعىداي سىرتقا شىعارىلىپ, زالالسىزداندىرىلدى.
سودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ارناۋلى كومەكشىسى, اقش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ رەسەي ءجانە ەۋرازيا ىستەرى جونىندەگى اعا ديرەكتورى م.ماكفولمەن كەزدەسىپ, كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىندا قۇرىلعان ءجانە ولارعا جاقىن ورنالاسقان مەملەكەتتەردەگى بۇگىنگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال, وسى وڭىرلەردە قاۋىپسىزدىك جانە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەكىجاقتى جانە كوپ ءپىشىندى ىنتىماقتاستىق بايلانىستار ءسوز بولدى. سونىمەن بىرگە, تاراپتار بۇگىنگى تاڭدا وسى ايماقتا ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالارعا, ونىڭ ىشىندە اۋعانستان ماسەلەسىنە جان-جاقتى توقتالدى. اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەسۋ ماقساتىنداعى حالىقارالىق كۇشتىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن لاڭكەستىك قاۋىپتى تومەندەتۋگە دە ەلەۋلى ىقپال ەتكەندىگى ايتىلدى. بۇل وپەراتسيا باستالعانعا دەيىن حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ بولىمشەلەرى كەيبىر ورتالىقازيالىق مەملەكەتتەردىڭ استاناسىنا دەيىن تاقاپ, مەملەكەتتەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىردى. بۇگىندە بۇل لاڭكەستىك قيمىلداردىڭ قاۋپى سەيىلدى. سونىمەن قاتار, قازىر اۋعان پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا اسكەري ەمەس تاسىلدەردى قولدانۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, بيىلعى جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسى جانە بەلسەندى اتسالىسۋىمەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان وڭالتۋ ماسەلەسى بەلسەندى ءتۇردە قولعا الىنىپ وتىر. وسى رەتتە م. ماكفول ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ ءناتيجەلى دە ءتيىمدى توراعالىق ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
قانات ساۋداباەۆ سونداي-اق اقش كونگرەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, سەناتور ب.كاردين, كونگرەسسمەندەر كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعاسى ە.حاستينگس, سەناتور دج.ليبەرمان, كونگرەستىڭ وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ۇكىمەتتىك رەفورما جانە قاداعالاۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.ايسس جانە ونىڭ ارىپتەسى ە.فالەوماۆاەگامەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل كەزدەسۋلەر بارىسىندا ورتالىق ازياداعى دامۋ جانە تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى جانە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ دامۋ بولاشاعى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
ۆاشينگتونداعى قار توسقاۋىلىنان توسىلعان ۇشاعىمىز 10 ساعات ۇزىلىستەن كەيىن عانا بريۋسسەل قالاسىنا بەت الدى.
بەلگيا استاناسى بريۋسسەلدە قانات ساۋداباەۆ ەۋروپالىق كوميسسيا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتونمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ ءوتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا قالىپتاسقان ناتيجەلى دە اۋقىمدى ەكىجاقتى بايلانىستارعا جوعارى باعا بەردى. پىكىر الىسۋ 2010 جىلعى ارىپتەستىك بايلانىستار قورىتىندىسىن سارالاۋدان باستالىپ, قازاقستان جانە ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ءارىپتەستىك بايلانىستىڭ كەڭ كولەمدى بولاشاعىنا ويىستى. كەترين ەشتون قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن اسا جوعارى باعالاپ, استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارىنا ەرەكشە قاناعاتتانعاندىق سەزىمىن جەتكىزدى.
سونىمەن بىرگە, تاراپتار ەكونوميكا سالاسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەۋرووداق ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى ورتالىق ازيانىڭ ءتورت مەملەكەتىن جانە ءازىربايجان, گرۋزيا, ارمەنيانى قوسا العانداعىدان اسىپ كەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. تاراپتار بولاشاقتاعى بايلانىستار شەڭبەرىندەگى كەلىسىمدەر ءماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. سەبەبى, ارىپتەستىك تۋرالى بۇرىنعى جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ مەرزىمى ءبىتتى. سوندىقتان جەدەل مەرزىمدە جاڭا تولىققاندى كەلىسىمدەر جاساسۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. بۇل رەتتە تاراپتاردىڭ قازاقستاندىق اۋە كومپانيالارىن ەۋرووداقتىڭ «قارا تىزىمىنەن» شىعارۋ ماسەلەسى ەرەكشە ءسوز بولدى. وتكەن جىلى ءوزارا ءتۇسىنىستىك كەلىسىمدەر بارىسىندا قازاقستاننىڭ 9 اۋە كومپانياسى بۇل «قارا تىزىمنەن» شىعارىلعان بولاتىن. ەندى وسى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتاردىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى قالعان وتاندىق اۋە كومپانيالارىن وسى تىزىمنەن شىعارۋ ماقساتىندا شۇعىل جۇمىستار جۇرگىزەتىندىگى كەلىسىلدى.
ەكىجاقتى كەزدەسۋدەگى اڭگىمە وزەگىنە اينالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە قازاقستان باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن اۋعانستان مەملەكەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وڭالتۋ جاعدايى بولدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ورىن العان بەلگىلى وقيعالارعا بايلانىستى ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ساياسات ءجونىندەگى جوعارى وكىلى قازاقستان تاراپىنان جاسالىنعان ءتيىمدى شارالارعا جوعارى باعا بەردى. ءوز كەزەگىندە قانات ساۋداباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قازاقستان تاراپىنان ءالى دە اۋقىمدى كومەكتەر جاسالاتىندىعىن جەتكىزدى. جەكە كوزقاراستارىن ناقتىلاي وتىرىپ, تاراپتار يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى پروبلەمانى رەتتەۋ سالاسىنداعى ءوز ۇستانىمدارىن بەلگىلەدى.
ك.ەشتونمەن بولعان كەزدەسۋ بارىسىندا ەقىۇ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ماڭىزدى ماسەلە دە نازاردان تىس قالمادى. ۇيىمنىڭ بۇرىنعى توراعاسى رەتىندە قازاقستان ەقىۇ ۇشتىگىندەگى قىزمەتىن جالعاستىرادى. وسىعان وراي ق.ساۋداباەۆ رەسمي استانانىڭ قالىپتاسقان ءوزارا تىعىز ارىپتەستىكتى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. تاراپتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قالىپتاسقان وسى جوعارى ناتيجەلى ارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دا بارىنشا داميتىندىعىنا تولىق سەنىم ءبىلدىردى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.