ءسابيت ورازباەۆ: ورەلى ونەر ءوزىڭدى دە وسىرەدى

ءومىر ورىمدەرى

– ارداقتى سابە! گازەتىمىزدە «ءومىر ءورىم­دەرى» اتتى ايدار اشىپ, حالقىمىزدىڭ يگى جاق­سىلارىمەن كولەمدى سۇحباتتار جاريالاپ ءجۇرمىز. بۇعان دەيىن گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا­مەن, داريعا تنالينامەن, بيبىگۇل تولەگەنوۆا­مەن, تورەگەلدى شارمانوۆپەن ەمىن-ەركىن اڭگى­مە-دۇكەن قۇرعانبىز.  ءدال وسى كۇندەردە 75 دەگەن جاستىڭ تابالدىرىعىندا تۇرسىز. اڭگىمەنى ءداستۇرلى ىڭعايدا باستاي بەرەيىك. بولاشاق بالا شاقتان باستالادى. كوپ ءنار­سە ادامنىڭ وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى. اۋىل­داعى ورتا, مەكتەپتەگى ورتا, كەيىنگى وقۋ­دا­­عى ورتا, قىزمەت ەتكەن ورتا... سونىڭ ىشىندەگى اۋىل, مەكتەپتەگى ورتادا ءسىز قۇرەكەڭدى, ارداقتى قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى ءجيى اۋىزعا الىپ جۇرەسىز. اعا تۇتقان, ۇلگى تۇتقان ادا­مىڭىز عوي. وزىڭىزگە اسەر ەتكەن تاعى قانداي ادامدار بولدى؟ – ادام الدىمەن تابيعاتتىڭ پەرزەنتى. مەن بارىنەن بۇرىن ءوزىم وسكەن جەردىڭ تابيعاتىنا قا­رىزدارمىن با دەيمىن. تۋعان جەرىم – عاجايىپ سۇلۋ جەر. وڭتۇستىگى – الاتاۋ, سولتۇستىگى – قارا­تاۋ, كۇن باتىسى – قازىعۇرت. وسى ءۇش تاۋدىڭ ورتا­سىندا تۇرعان, ارىس پەن اقسۋدىڭ قۇيىلعان جەرى. سول عاجايىپ تابيعات قيالىما قانات ءبىتىرىپ, سەزىمىمدى سۇلۋلاندىرعان شىعار. ال ەندى ادامدارعا كەلسەك, اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى ۇستازىم بولدى ما دەپ تە ويلايمىن. جاس كەزىمىزدە اۋىلداعى جيىن-توي­دىڭ ءبارى كەرەمەت قىزىقشىلىقپەن وتەتىن. جۇرت شەتىنەن ءانشى, شەتىنەن ايتىسكەر ەدى. ءاي­تەۋىر ما­عان سولاي كورىنەتىن. بىرىمەن ءبىرى سوزبەن قاقتىعى­سىپ, قىران كۇلكى بولىپ جاتاتىن. بىرەۋلەر جەڭەدى, بىرەۋلەر جەڭىلەدى, سول ەكى ورتادا كۇت­پەگەن جەردەن وزىنشە ادىلقازىلار شىعا كەلىپ, ءوزىن­شە «پريز» بەرەدى, ونىسى كىشكەنتاي ورامال, قۇرت-ماي سياقتى نارسەلەر. سونىڭ وزىنە جۇرت ءماز-ءمايرام. وسىنىڭ ءبارى ماعان اسەر ەتتى-اۋ دەپ ويلايمىن. تولەگەن مولدا دەگەن جىراۋ بابامىز بولدى. ءيا, كادىمگىدەي جىراۋ. ىلعي ايتاتىنى «زارقۇم», «قامبار باتىر», «الپامىس» سياقتى جىرلار. ونىڭ ەشقايسىسى ءبىر-ەكى ساعاتتا بىتە قويمايدى. قازىر ويلاپ قاراسام, سول تولەگەن اتام ءبىر جاعى­نان اكتەر ەكەن. اتتىڭ شابىسى كەزىندە, قىزىل­باس­تارمەن سوعىسقاندا دومبىرانى جايىنا قال­دى­­رىپ, ەكى قولىن كوتەرگەن كۇيدە ايقايلاپ, وتىر­عان كۇيىندە جورتاقتاي جونەلەتىن. كەيىن سون­داي ورىن­داۋ مانەرىن مەن قىرعىزداردان, ماناس­شىلاردان كوردىم. قىستىڭ ۇزاق تۇندەرىندە ءوزىم قۇرالپى با­لالاردىڭ ءبارى جىر  تىڭداپ وتىرىپ, ۇيىقتاپ كەتەتىن دە, جالعىز مەن سول داستان بىتكەنشە تىڭداي­تىنمىن. ءوزىمنىڭ انام اپاقاي دا ونەرلى كىسى ەدى. جەرگىلىكتى جۇلدە العىش, ايتقىش, ايتىسقا مىقتى ەدى. سونان كەيىن توپاش دەگەن ناعاشىم بولدى. ونەردى جاقسى كورەتىن.  كوپ جىل اۋىل-ايماقتى باسقارعان كىسى. – ناعاشىلار جاعىنان دا بولىپ تۇر عوي؟ – سوزۋارلىق سول جاعىنان سياقتى. ول كىسىنىڭ وتىرعان جەرى توي-دۋمان بولاتىن. «تولەن جانىس­تار­دىڭ ماڭدايى جارقىراپ تۇرادى», دەپ شاشىن اۋىق-اۋىق قايىرىپ قوياتىن جارىقتىق انام قاي­تىس بولعاندا توپەكەڭ جەتتى اپاتايلاپ. «مەنى وقىت­قان دا سەن ەدىڭ, ادام قىلعان دا سەن ەدىڭ», دەپ كە­لىپ, مەنى قۇشاقتاپ تۇرىپ: «ءسابيتجان-اي, ءجون­دەپ كۇتكەنىڭدە ءجۇز جاسقا دا كەلەتىن ەكەن عوي», دەيدى. «ناعاشى-اۋ, وسى توقساننىڭ سەگىزىنە زورعا جەت­كىزدىم, سوندا دا كوڭىلدەرىڭ تولماي ما؟» دەپ جا­تىرمىن. قايعىنى دا ازىلمەن جەڭىلدەتىپ تۇرعانى عوي. توپاش ناعاشىم مەكتەپ بىتىرەرىمدە ىلعي ايتاتىن, «قۇرەكەڭە بار, كومەكتەسەدى» دەيتىن. ول كىسىنىڭ ءابيبا دەگەن اپكەسىمەن مەنىڭ شەشەم قاتار وسكەن قۇربى. «الدىمەن ابيباعا بارۋ كەرەك, ءابيبا ارقىلى قۇرەكەڭە بارۋ كەرەك», دەپ ماعان جولىن ايتتى. بىراق مۇنىڭ ءبارى بولماي قالدى. مەن مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا بارۋعا ۇيعا­رىلدىم. – نەگە؟ «ۇيعارىلعانى» قالاي؟ – سولاي. مەكتەپ بىتىرىسىمەن مەرگەنباي, ءابدى­قادىر, امىرسەيىت دەگەن  اعايىندارىمىز جينال­دى دا... – ...بىزگە زووتەحنيك كەرەك دەپ شەشتى مە؟ ء–دال ءسويتىپ شەشتى. ەلگە قايتىپ كەلەسىڭ دەدى. مىنا جالعىز شەشەڭە ءبىز قارايلاسامىز, سەن مال دارىگەرى بولىپ اۋىلعا ورال, مۇنداعى جاعدايدى كورىپ ءجۇرسىڭ عوي, مامان جوق دەدى. سول جەردە ابدىقادىر كوكەم ءشولباي دەگەن كىسى تۋرالى ءبىر اڭگىمە ايتتى. «ول ءوزى مالدىڭ ءتاۋىبى ەدى», دەپ سويلەيدى, مال دارىگەرى, ۆەتۆراچ دەمەيدى. جاڭاعى ءشولباي قانداي مال اۋىرسا دا, قانداي اۋرۋمەن اۋىرسا دا ءبىر-اق دياگنوز قويادى ەكەن, دياگنوزى – «بۇل ەندى وڭالمايدى, بۇنى سويۋ كەرەك». ءسويتىپ, كەز كەلگەن مال  اۋىرسا بولدى سويىلا بەرەدى ەكەن. سەن وقىپ كەلىپ, سونداي «مالدىڭ تاۋىبىنەن» قۇت­قار ءبىزدى دەيدى عوي كوكەلەرىم. ول كەزدە ۇلكەندەر ايتتى – ءبىتتى. ايتقاندارى – زاڭ. ءسويتىپ, مال­دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا كەلدىم. قۇجاتتارىمدى وتكىزدىم, ەمتيحاندارىمدى تاپسىردىم. ول كەزدە ابيتۋريەنت از, كونكۋرس دەگەن جوق, قۇلاپ قالما­ساڭ بولدى ستۋدەنت اتاناسىڭ. انە-مىنە وقۋعا تۇسكەلى تۇرسام دا كوڭىلىم كۇپتى. وعان الماتىعا جەتەر جولداعى ءبىر وقيعا دا سەبەپكەر ەدى. قاي جەر ەكەنى ەسىمدە جوق, ءبىر ستانسادان قالىڭ قاستى, ەڭسەگەي بويلى, ورتا جاستاعى كىسى وتىردى ءبىزدىڭ ۆاگونعا. ءبىرىمىز ءان ايتىپ, ءبىرىمىز كۇي تارتىپ, ۋلاپ-شۋلاپ كەلە جاتقانبىز. ءبىر كەزدە جاڭاعى كىسى دومبىرانى قولعا الىپ, كۇي تارتتى. «سارى­جاي­لاۋدى». ول كەزدە شەرتپە كۇيلەر, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, از تار­تى­لاتىن. جۇرت سىلتىدەي تىنىپ تىڭدادى. كۇيىن تارتىپ بولدى دا, ورنىنا بارىپ وتىردى. «جول­دارىڭ بولسىن, بالالارىم. ونەرلى بولىڭدار!», دەدى. كىمسىز, نە ىستەيسىز دەپ تانىساتىن دارمەن جوق بىزدە. اۋىل بالاسىمىز عوي. سودان ول كىسى الما­تىعا جاقىنداعان تۇستا ءبىر ستانسادان ءتۇسىپ قالدى. «ونەرلى بولىڭدار!» دەگەن ءسوزى قۇلاعىمدا قالىپ قويدى. ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ونەرلى ادام وسىنداي بولادى ەكەن عوي دەگەندەي قاتتى اسەر ەتتى. جان دۇنيەمنىڭ ءبارى ءبىرتۇرلى بولىپ كەتتى.

–  سىزگە ايان بەرگەندەي بولعان ەكەن عوي. – دۇرىس ايتاسىڭ. سودان ازۆي-ءدىڭ جاتاقحانا­سىندا جاتتىم. جاتاقحانا دەگەنى كادىمگى ۇلكەن سپورت زالى. كۇندە كەشكە توبەلەس. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ۇرلىق. سول ورتانى جاتسىنىپ ءجۇردىم. ەندى «ارتىستەر دايىندايتىن ينستيتۋت» ىزدەي باستا­دىم. ول كونسەرۆاتوريا دەپ اتالادى ەكەن. عيما­راتى قالانىڭ ءدال ورتاسىندا. بارسام – باسقا ءبىر الەم. ءۇش قاباتىنان دا قۇيقىلجىپ مۋزىكا توگى­لىپ جاتىر. بىرەۋ ءان ايتىپ, بىرەۋ سكريپكا تارتىپ, بىرەۋ فور­تەپيانوعا قوسىلىپ شىرقاپ جاتىر. اڭ­قيدىم دا قالدىم. ءسويتىپ تۇرعانىمدا, جانىما ءبىر قازاق كىسى كەلدى. «ءاي, بالا, نەعىپ تۇرسىڭ اۋزىڭ اشىلىپ؟», دەيدى. «وي, اعا, مىنا ءبىر كەرەمەت جەر ەكەن عوي», دەيمىن. «ونەرىڭ بولسا كەل­مەيسىڭ بە؟», دەدى دە ول كىسى كەتىپ قالدى. بۇل ءسوز دە ماعان قوسىمشا قوزعاۋ سالدى. قويشى, سونى­مەن, زووۆەتكە ءتۇسىپ تۇرعان جەرىمنەن قۇجات­تا­رىم­دى زورعا دەگەندە قايتارىپ الىپ, كونسەر­ۆا­تورياعا تاپسىر­دىم. كونسەرۆاتوريا ەمتي­حان­­دار­دى وزگە وقۋ ورىندارىنان كەشتەۋ قا­بىلدايدى ەكەن. – ءسويتىپ, توقپانوۆتىڭ توقپاعىنا ءتۇستىڭىز عوي؟ – جوق. ول كەيىن. الدىمەن ءان فاكۋلتەتىنە, بەكەن جىلىسباەۆتىڭ كلاسىنا ءتۇستىم. كۋرگانسكي دەگەن كەرەمەت ۇستازىمىز بولدى. ەرمەك سەركە­باەۆ­تى دايىنداعان سول كىسى. ول ءوزى دە تاماشا ءانشى. سوعان داۋسىمدى تىڭداتتى. «ءالى جاس بالا. بىراق تەمبرى جاقسى. تەك دياپازونىن كەڭەيتۋ كەرەك», دەدى. ءبىر جىل بويى مەنىڭ داۋ­سىم­نىڭ ديا­پازونىن كەڭەيتۋمەن اينالىستى. كەلەسى جىلى تەاتر فاكۋلتەتى اشىلدى. ەندى اڭسارىم سوعان اۋدى. دەگەنمەن, ءبىر جىل بولسا دا انشىلىككە وقىعانىم­نىڭ پايداسىن كوپ كوردىم. اسىرەسە, كەيىپكەرى ءان ورىندايتىن سپەكتاكلدەرگە كەلگەندە اۋزىمنىڭ سالىمى بولۋشى ەدى. تەاتر فاكۋلتەتىنە كىلەڭ ءبىر ىعاي مەن سىعاي كەلگەندەي اسەر ەتەدى. شاشتارى دۋدىراپ ءاسانالى مەن رايىمبەك ءجۇر, نۇكەتاي ءجۇر, ماتان ءجۇر, كۇلاي حامزينا ءجۇر. فاريدا كەيىن ەكىنشى كۋرستان سوڭ كەلدى  قىتايدان. سودان ويىم ابدەن بۇزىلىپ, اسقار توقپانوۆتىڭ الدىنا باردىم. بىردەن باسىمنان باستادى. «باسىڭدى قاي­دام, شاشىڭ مىقتى ەكەن, ءوزى بۇيرا ما الدە بۇي­رالاتىپ الدىڭ با؟ انا اشيموۆ پەن سەيتمەتوۆ شاشتارىن وزدەرى بۇيرالاتىپ الىپتى عوي. كەشە ەكەۋىنە دە ۇرسىپ-ۇرسىپ جىبەردىم», دەدى. سويتسەم, ءاسانالى مەن رايىمبەك شىنىندا دا سولاي جاساعان ەكەن. اسانالىگە كەيىن سونى ايتسام كۇ­لەدى: «وي, قويشى, قاي-قايداعىنى, ءوزىم ۇمىتىپ كەتكەن نارسەنى سەن ۇمىتپايدى ەكەنسىڭ» دەپ. اسقار توقپانوۆ مەنى ءاب­دەن سۇراقتىڭ استىنا الدى. دراماتۋرگتاردان كىمدەردى بىلەتىنىمدى, قانداي سپەكتاكلدەر كورگە­نىمدى, قانداي كىتاپتار وقىعانىمدى تاپتىشتەدى. بۇل جاعى­نان مەنىڭ ساۋاتىم باسقالاردان ارتىق­تاۋ بولدى. ءبارى اۋىلدان جاڭا كەلگەندەر عوي. رايىمبەك تەك ءۇندى فيلمدەرىنىڭ اندە­رىن ايتادى, ءوزى ءشىلتيىپ قالعان. «رەجيسسەرلاردان كىمدەردى بىلەسىڭ؟» دەدى اسە­كەڭ. «قازاقتىڭ العاشقى پرو­فەس­سيو­نالنىي رەجيسسەرى اسقار توقپانوۆ­تى بىلەمىن. اللانىڭ ايتۋىمەن الدىڭىزعا كەلىپ تۇرمىن», دەپ سارت ەتكىزدىم. «دۇر-ە-ە-س», دەدى ول كىسى... دەگەنمەن, مەنىڭ انشىلىككە وقىعانىمدى دا, بەكەن جىلىسباەۆتىڭ كلاسىندا وقىعانىمدى دا ونشا ۇناتا قويعان جوق. – ايتقانداي, ءسىز قالاي بەكەن جى­لىسباەۆتىڭ كلاسىندا وقىپ ءجۇرسىز؟ ول كىسى كلاسسيكالىق مانەردەگى ءان­شىلەردى دايىن­دايدى عوي؟ – مەن كلاسسيكالىق مانەردەگى ءانشى­لىككە وقىدىم عوي. فورتەپيانونىڭ سۇيە­مەلدەۋىمەن ايتاتىنمىن. قازاق­تىڭ حالىق اندەرىن بىلاي قويعاندا, گلينكا­نىڭ «سەۆەرنايا زۆەزدا» دەگەن رومانسى سياقتى كۇردەلى شىعار­ما­لاردى دا ورىندايتىنمىن. سۇيە­مەل­دەۋمەن ايتۋ دەمەكشى, سوعان بايلا­نىستى ءبىر قىزىق جاعداي بولدى. ەمتي­حانعا باردىق. پرورەكتور لەبەدەۆتەن باستاپ, اتاعىنان ات ۇركەتىن تالاي ادام وتىر. «عاينيدى» ايتاتىن بولدىم. سۇيەمەلدەۋشى ءتونالنوستى ءدال تاپتى دا ءاندى باستاپ جىبەردىك. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, جۇرت اۋىق-اۋىق كۇلە بەرەدى. جانە ەڭ جوعارى نوتاسىنا كوتەرىپ, «عايني-ي-ي-وۋ» دەگەن جەرىنە كەلگەندە كۇلەدى. نوتانى تومەن تۇسىرگەندە كۇلكى تىيىلادى. ءان ءوزى ءۇش كۋپلەت قوي, سول ءۇش كۋپلەت قايىرماسىمەن ايتىلىپ بىتكەنشە جۇرت ءۇش رەت كۇلدى. سويتسەم, ماسەلە مىنادا ەكەن. جا­داۋ-جۇدەۋ كەزىمىز عوي, بازاردان شاما كەلگەن ارزان بىردەڭەلەردى الىپ كيىپ جۇرەمىز. اياعىمداعى تەرى تۋف­لي ەمەس, برەزەنتتەن تىگىلگەن باشپاي بولاتىن. اۋ­زى سوگىلگەن ەكەن. «عايني-ي-ي-وۋ» دەپ قايىر­ما­نى سو­زىپ, كۇشكە سالعان كەزدە بويىمدى كوتەرەمىن عوي, سون­دا بويىممەن بىرگە باشپايىمنىڭ اۋزى دا كوتەرى­لەتىن, تومەندەگەندە قايتادان جابىلاتىن كورىنەدى... – سودان وقۋعا ءتۇستىڭىز. توقپانوۆ­تىڭ توق­پاعى باستالدى. – جوق. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وقۋعا تۇسكەن 24 بالانى ەكىگە ءبولدى. 12 ستۋدەنتتى توقپانوۆ الدى دا, قالعان 12 ستۋدەنتتى مويسەي يسااكوۆيچ گولد­بلات وقىتاتىن بولدى. ول كىسى بىردەن تەاتر­دىڭ وزىنەن باستامادى. الدىمەن كادىمگى ءجۇرىپ-تۇرۋدان, وتىرۋدان, امانداسۋدان, ەسىكتى قاعۋ, اشۋدان باستادى. ءبىز ءوزىمىز كوڭىل بولمەيمىز, ەسىكتى تارس ەتكىزىپ اشادى ەكەنبىز, تارس ەتكىزىپ جابادى ەكەنبىز. ءجۇرىسىمىز دە تارس-تۇرس. اۋىلدىڭ بالا­لارى ەرنىن تىلىمەن جالاي بەرەدى دەگەن سياقتى. سونىڭ ءبارىن انا كىسى بايقايدى ەكەن. اقىر اياعى وتىرعاندا شالباردىڭ بالاعىن ءسال تارتىڭقىراپ بارىپ وتىرسا, تىزەسى قالتالانبايتىنىنا, قىرى ادەمى تۇراتىنىنا دەيىن ۇيرەتتى عوي ول كىسى. وسىدان كەيىن بارىپ ارقايسىمىزبەن جەكە-جەكە اڭگىمەلەستى. ورىسشانى دا جارىتىپ سويلەمەك تۇرماق, جارىتىپ تۇسىنبەيتىن كەزىمىز. رود, سكلونەنيە دەگەننىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شىعارامىز. ەش قاباق شىتپايدى. ەڭ باستىسى – ويىڭدى, بويىڭ­دى, وزىندىك ەرەكشەلىگىڭدى بايقايدى. سايىن مۇ­رات­بەكوۆ بىزبەن بىرگە وقىعان ەدى. سول سايىنعا موي­سەي يسااكوۆيچ: «سەنىڭ وبرازدى ويىڭ بار, قيالىڭ بار, اكتەرلىكتى قۋما, جازۋشى­لىقتىڭ سوڭى­نا ءتۇس, جازىپ كور», دەپ كەڭەس بەرگەن. بۇنىسى نە ءسوز دەپ تاڭعالعانبىز. كەيىن ايتقانى ايداي كەلدى عوي. سايىننىڭ دا ءدال سول كەزدە تاسىپ بارا جاتقان ورىسشاسى جوق, الدىندا اعىلىپ ءسوي­لەگەنى دە ونشا ەسىمىزدە قالماپتى, سويتە تۇرا اكتەرلىككە وقىپ جۇرگەن جاپ-جاس جىگىتتەن قالام­گەر شىعاتىنىن قالاي بىلگەنىنە ءالى كۇنگە اڭ-تاڭمىن. – ءسىزدىڭ كۋرستاستارىڭىزدان تاعى ءبىر قا­لام­­گەر شىقتى عوي. وسپانحان اۋباكىروۆتى ايتامىن. – وسپانحاندى اسەكەڭ ءبىراز قىرىنا الدى. ونىڭ سويلەۋ مانەرىندە ازداپ مۇكىسى بارى راس تا ەدى. ايتسە دە ول اقىرى اكتەرلىكتى ءبىتىرىپ شىقتى, ديپلومدىق سپەكتاكلدە «قوزى كورپەشتەگى» جان­تىقتى وينادى. «وينايمىز دەپ جانتىقتى, قال­ما­دى عوي جان ءتىپتى. وسپان ءارتىس بولماس دەپ, كەيبىرەۋلەر تانتىپتى», دەپ قابىرعا گازەتىنە ولەڭ جازاتىنى سول كەز. ونىسىنا اسەكەڭ ءبىراز تۋلاعان. وسپانحاننىڭ ءتىلىنىڭ توتيايىنى بار ەدى. – ول كەزدە سىزدەردە كادىمگىدەي  دەموكراتيا ەكەن, مۇعالىمدى مىسقىلداپ ولەڭ جازۋعا ءمۇم­كىندىك بەرىلىپ جاتسا. – جاقسى, ەركىن ورتا ەدى عوي. وسپانحاننىڭ باسقا ۇستازدارىنا جازعان ەپيگراممالارى دا شىعىپ تۇراتىن. سودان ءبىر جىلدان كەيىن گولدبلاتتىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, ول قازاق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرلىگىنەن كەتىرىلدى. مىقتى ادام ەدى, ءوزىمىزدىڭ قازاقتار ارىزدان ارىز جازىپ شىداتپادىق. ءسويتىپ, ءبىز جاڭاعى ون ەكى ستۋدەنت ەندى اسقار توقپانوۆتىڭ كلاسىنا قوسىلدىق. – توقپانوۆ دەسە سول باياعى توقپاعى, ياعني تالاپشىلدىعى ايتىلا بەرەدى. ول كىسىنىڭ تاعى قانداي قاسيەتتەرى بار ەدى؟ – شەشەن بولاتىن. «ارۋاعىڭنان اينالايىن, كونستانتين سەرگەەۆيچ», دەپ كۇڭىرە­نىپ باستاپ, ارعى-بەرگى تەاتر تاريحىنان سويلەپ كەپ بەرگەندە, ءسوز تاسقىنى قۇيىلىپ كەلىپ جاتا­تىن. جادىنىڭ مىقتىلىعىنا تاڭ قالاتىنبىز. ابايدى باستان- اياق جاتقا ايتاتىن. مەن ۇنەمى ويلاپ وتى­راتىنمىن, وسى كىسى ءبىر ايتقانىن قاي­تالاماعان كۇيى كەتەر مە ەكەن دەپ. ءۇشىنشى كۋرس­تىڭ باسىندا بارىپ كەي ايتقاندارىن باسقاشالاۋ ەتىپ ايتاتى­نى بايقالدى. ەكى جىل بويى سويلەگەندە تاۋسىل­ماۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس قوي. اسقار توقپانوۆتىڭ قازاق تەاتر ونەرىنىڭ اكتەرلىك مەكتەبىن قالىپتاس­تىرۋداعى ەڭبەگى ەرەسەن. وعان ەشكىم داۋلاسا المايدى. بيكەن ريموۆا دا, شولپان جانداربەكوۆا دا, ءبايدىلدا قالتاەۆ تا, مۇحتار باقتىگەرەەۆ تە... قايسىبىرىن ايتا بەرەر­سىڭ, قازاق ساحناسىنىڭ اجارىن اشقان اكتەردىڭ ءبارى اسەكەڭنىڭ الدىنان وتكەن. مىنا مەنىڭ دە ومىردەگى ءبىر باقىتىم ۇستاز­دان جولىمنىڭ بولعاندىعى. اسەكەڭنىڭ ەرەكشە قا­سيەتى ادام تانىعىشتىعى ەدى. وسى ءاسانالى الدى­مەن اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا تۇسكەن. سوندا وقىپ جۇرگەن جەرىنەن كورىپ: «قوي, قازاقستاندا ءبىر اگرونوم كەم بولار, سەن اكتەر بولاسىڭ», دەپ كونسەرۆاتورياعا الىپ كەلگەن.  كەيىن تۇڭعىشبايدى جامبىلدىڭ, قازىرگى تارازدىڭ گيدرومەليوراتسيا ينستيتۋتىندا ۇزدىك ستۋدەنت بوپ جۇرگەن جەرىنەن ويىن, بويىن كورىپ الماتىعا شاقىرعان. ونداي مىسالدار كوپ. اسەكەڭنىڭ ۇستازدىق ۇلاعاتى عاجاپ. ال رەجيسسەرلىگىن تىم اسىرا باعالاۋدىڭ ءجونى جوق دەپ ويلايمىن. ميزانستسەناعا مىقتى ەمەس ەدى. اۋەزوۆتىڭ اسەكەڭ تۋرالى ايتقان وتە ءبىر اۋىر ءسوزى بار. «ارمانى كوپ تە, دارمەنى جوق», دەگەن ەكەن. مي­زانستسەنا جاعىنان شەبەردىڭ شەبەرى, ءتىپتى كە­مەڭ­گەرى  ازەكەڭ ەدى عوي. جالپى, قازاق تەاترى­نىڭ وتكەن عاسىرداعى ەڭ شۇعىلالى شاقتا­رىنىڭ ءبارى  ۇلى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبە­توۆتىڭ ەسىمىمەن  بايلانىستى. ونى بىرەۋىمىز كەزىندە بىلدىك, بىرەۋىمىز بىلمەدىك, بىرەۋىمىز باعالا­دىق, بىرەۋىمىز باعا­لا­مادىق, بىراق شىندىق وسى. ازەكەڭ ماسكەۋدەن وقۋ ءبىتىرىپ, بىزگە قاتارداعى رەجيسسەر بولىپ  كەلگەندە قازاقشانى ءتىپتى ناشار سويلەيتىن. رەپەتيتسيا كەزىندە ءبىر ۇلكەن اكتريسا­مىزعا: «ءجالاپ, ءجا­لاپ ءتۇس», دەپ ايتىپ,  كۇلكىگە قالعانى بار. «جاي­لاپ, جايلاپ ءتۇس» دەگەن ءتۇرى عوي. ال ەندى شىعار­مانىڭ ايتار ويىن تەرەڭ تۇسىندىرۋگە كەلگەندە, ءار وبرازدىڭ تۇپكى ءتۇيىنىن ۇستاۋعا كەلگەندە, رولگە ادام تاڭداۋعا كەلگەندە, جاڭاعى ايتقان ميزانس­تسەناعا كەلگەندە كەرەمەت ەدى. ءرولدىڭ ءسولىن ءدال تاباتىن. پەسانىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى چيتكالارىندا اركىم وزىنە تيگەن كەيىپكەرلەردى ءالى كەلگەنشە پايىمداپ جاتسا, ازەكەڭ ارىدەن تارتاتىن. «ول ونداي ادام ەمە-ەس, ونداي ەمە-ەس...», دەپ ويلانىپ وتىرىپ قالاتىن. نە ايتاتىنى دا بەلگىسىز, سونىڭ وزىندە وبرازدىڭ بەتىنەن قالقىپ وتىرعانىڭدى ءوزىڭ-اق شامالاي­تىنسىڭ. سوندا بۇل قانداي ادام بولدى ەكەن دەپ ويعا قالاسىڭ عوي اسا ءبىر ساڭلاۋ­سىز بولماساڭ. ازەكەڭ الدىمەن «پرەدلاگاەموە وبستوياتەلستۆودان» باستايتىن. زامان قانداي, قوعام قانداي, ادام قانداي, ولاردى نە نارسە قوزعالىسقا, وزگەرىسكە ءتۇسىرىپ جاتىر دەگەندى ەجىكتەپ تۇرىپ تۇسىندىرەتىن. ايتقانداي, ازەكەڭنىڭ اۋەلدە قازاقشاسى شورقاق ەدى دەدىم عوي, كەيىننەن جاقسى سويلەپ كەتتى. كەي تۇستا ويىن ءدال جەتكىزۋ ءۇشىن ورىسشانى دا ورنىمەن كەلتىرىپ جىبەرەتىن. «قان مەن تەردىڭ» رەپەتيتسياسىندا اقبالانىڭ ەلامانداي ەرىن تاستاپ, ازاماتتىڭ ساعىن سىندىرىپ, ونىڭ اتا جاۋىنداي تاڭىربەرگەننىڭ الدىنا بارىپ, قاتىن ۇستىنە تۇسەتىن تۇسىندا فاريدا قاتتى قينالدى. ستسەنا بويىنشا تاڭىربەرگەننىڭ تابال­دىرىعىنا وتىرا قالىپ, الدىنا ەڭبەكتە­گەندەي ەڭكەيىپ جەتەتىن جەرى بار ەدى. سوندا ازەكەڭ: «پونيماەش, ونا پولزەت كاك سۋكا», دەگەنى. سول ەكەن-اق فاريدا اقبالانىڭ قورلىق ءحالىن ءبىر اۋىز سوزدەن ۇستاپ الدى دا, جاڭاعى ستسەنانى اينالاسى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە تاماشا شىعار­دى. ءازىربايجان مامبەتوۆ ءبىزدىڭ تەاتر ونەرىمىزدى پروۆينتسياليزمنەن ارىلتتى, الدىمەن وداقتىق, ودان كەيىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. مەنىڭشە, مۇنى ونىڭ قازاق مادەنيەتى الدىنداعى ەرەن ەڭبەگى, ءتىپتى ەرلىگى دەۋگە ابدەن بولادى. – ءسىزدىڭ اكتەرلىك باعىڭىزدى اشقان ادام دا ازەكەڭ عوي. – ارينە. مەن مۇنىڭ الدىندا قۇرەكەڭنىڭ – قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ تەاتر ديرەكتورى بو­لىپ تۇرعانىندا كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ءبىر توپ جاستى قارا شاڭىراققا قىزمەتكە الۋعا تاۋەكەلى تۇرعانىن رازىلىقپەن ايتقىم كەلەدى. ازەكەڭنىڭ تەاتردا قويعان العاشقى سپەكتاكلدەرىنىڭ ءبىرى قانابەك بايسەيىتوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ «بەۋ, قىزدار-ايى». ماعان سوندا سۋرەتشى سۇلتاننىڭ ءرولى ءتيدى. بۇل 1960 جىل ەدى. اقىن رولىندە رايىمبەك, دوتسەنت – قابدەش سۇلەيمەنوۆ, قويشى – تاڭات جايلىبەكوۆ, ول كەزدە جايناپ, جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان گۇلدەي جاس اكتريسالاردىڭ ءبارى سوندا وينادى: فاريدا, نۇكە­تاي, ساليحا, زامزاگۇل. سول سپەكتاكلمەن بۇكىل قازاقستاندى ارالاپ شىقتىق. قانشا جىل ساحنادان تۇسپەدى. ءدال ونداي انشلاگ بەرگەن سپەكتاكل بولعان ەمەس. قىسى بار, جازى بار, قاي كەزدە دە تەاتر كورەرمەنگە اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ تۇراتىن. سودان بەرى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, تەك ءبىر شاڭىراقتا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. نەبىر قۇ­دىرەتتى ادامدارمەن كەزدەستىك وسى جەردە. قاليبەك قۋانىشباەۆ, شاكەن ايمانوۆ, حاديشا بوكەەۆا, نۇرماحان ءجانتورين, ىدىرىس نوعايباەۆ... نۇرماحان مەن ىدىرىستىڭ بۇكىل رەپەرتۋاردى ۇستاپ, دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. داۋىس دەگەن قانداي, قوزعالىس دەگەن قانداي, شىركىن. نە ايتارى بار, عاجاپ ەدى. اسىرەسە, نۇرماحان ناعىز كلاسسيكالىق اكتەر بولاتىن. كوپ بىلەتىن. تالاي ميزانستسەناعا كەلىسپەي, رەجيسسەرمەن  ايتىسۋدان تايىنبايتىن. اپىرماي, وسى كىسىلەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويار ما ەكەنبىز دەپ ەدىك, جوق, قابىسىپ كەتتىك. – سابە, وسى ءازىربايجان مامبەتوۆ پەن نۇر­ماحان ءجانتوريننىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشى­لىكتىڭ سىرى نەدە ەدى؟

– جاڭا ايتتىم عوي, نۇرماحان اكتەرلىگى – كلاس­سيكالىق ۇلگى. ول قانداي اتاققا دا, قانداي ابىرويعا دا لايىق ەدى. مىنەز دەگەن ادامنىڭ تاع­دىرىن قۇرايدى. و باستا رەپەتيتسياداعى ستسەنا­نىڭ قۇرىلۋى, ءسوزدىڭ ايتىلۋ مانەرى توڭىرەگىندەگى شارت پا شۇرتتان باستالىپ, كەيىن اشىلىپ كەتتى عوي ارالارى. نۇرماحان كينوعا تۇسۋگە سۇرانسا قايتا-قايتا جىبەرمەي قالا بەردى. باسقا تەاترلار جەكەلەگەن سپەكتاكلگە شاقىرسا دا جىبەرمەيدى. سودان اقىرى ول ءوتىنىشىن جازىپ, كينوستۋدياعا كەتىپ قالدى. مامبەتوۆ كينوستۋدياعا ديرەكتور بولىپ بارعاندا ءجانتورين تەاترعا قايتىپ كەلدى. سول تۇستا اكتەرلىك ونەرىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ عاجايىپ رولدەردىڭ ءبىرىن – بۋلگاكوۆتىڭ «جەندەتتەرىندەگى» مولەردى ويناپ كەتتى. قىزىق بولعاندا, مامبەتوۆ تەاترعا ورالعاندا ءجانتورين كينوستۋ­دياعا قايتتى... ءىرى تۇلعالاردىڭ اراسىن­داعى كەلىسپەۋشىلىك تە ءىرى بولادى عوي. بىراق, نەگىزىندە ءاۋ باستاعى قاقتىعىس جەكە باستان ەمەس, شىعارما­شىلىق پرينتسيپتەردەن باستالعانىن ايتۋ مىندەت.

– قارا شاڭىراقتاعى اعا-اپالاردىڭ ارا­سىندا كىمدەردى بولەكشە ۇلگى تۇتتىڭىز؟ – بولە-جارا ايتقانىم جاراسپاس, بارىنەن دە ۇلگى الۋعا تىرىستىم. ال ايرىقشا ايتۋ شارت دەسەڭ, سەراعاڭ مەن ءسابيرا اپامدى ايتايىن. تەاتردىڭ ماڭدايالدى اكتەرلەرىنىڭ ىشىندە ماعان ەرەكشە جاقىن بولعانى, بولەكشە جاقىن تارتقانى – سەركە اعا. «ورازبايوۆسكي» دەپ قويا­تىن مەنى. ۇيگە كەلىپ, اپاممەن اڭگىمەلەسىپ تۇراتىن. سەراعاڭ تەاتردىڭ كيەسىندەي ەدى. ول كىسىنىڭ جاي, رەپەتي­تسياعا قاتىسىپ كەتكەنىنىڭ ءوزى  ۇلكەن كومەك بولا­تىن. «ويباي, سەراعاڭ وتىر», دەپ جۇرت جانىن سالا­تىن. حالتۋراعا جىبەرمەيتىن. اعالارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە ايتاتىن ازىلدەرى دە جاراسىمدى شىعا­تىن. ءبىر كۇنى سەراعاڭ ءبارىمىز رەپەتيتسيا كەستەسى جازىلعان تاقتاعا قاراپ تۇر ەدىك, قۇرەكەڭ كەلە قالدى. بىزگە جاقىندادى دا سەراعاڭا قاراپ: «مۇرنىڭدى تارتا تۇرشى, ءوتىپ كەتەيىن», دەدى. «ءيا, قالايسىڭ, ۇيىڭدەگى مال-جانۋارلارىڭ امان با؟» دەپ قويادى سەراعاڭ دا. قۇرەكەڭ شولپان ەكەۋى ويناعان سپەكتاكلدەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ اتتارىن بالالارىنا شەتىنەن قويا بەرگەن, قوزى, اقتوقتى دەگەن سياقتى. تالاي ءازىلدى اعالارىمىز بىزگە دە ايتاتىن. ءاسانالىنىڭ العاشقى باستى رولدەرىنىڭ بىرىنەن كەيىن ەلاعاڭنىڭ ءرولىڭدى جۋمايسىڭ با دەپ قاجاعانى ەسىمدە. ءاسانالى جۋمايىن دەمەيدى, قال­تا­سى جۇقالىق قىلادى. جاس اكتەر. ءبارىمىز پاتەردە تۇرامىز. سودان قاشقاقتاعاندا عوي ەلاعاڭنىڭ: «جارايدى, جۋماساڭ جۋماي-اق قوي. ماعان ءبارىبىر. پروستو ءوزىڭ جادنىي اتاناسىڭ», دەيتىنى. ساعي جيەنباەۆتىڭ جامال وماروۆاعا ار­ناعان ءبىر ولەڭى بار. «جامال اپا!» دەگەندە جالت قاراي­مىن, كەڭ دالام كىرىپ كەلە جات­قانداي-اق» دەپ بىتەدى. سول ايتقانداي, ساحناعا ءسابيرا اپا­مىز شىعا كەلگەندە تەاتردىڭ ىشىنە دارقان دا­لامىز كوشىپ كەلگەندەي بولۋشى ەدىك. ءسابيرا ماي­قانوۆانىڭ ويناعان رولدەرىن ايتىپ نە قى­لايىن, ونى جۇرت­تىڭ ءبارى بىلەدى. جارتى عاسىر بويى مىڭ-مىڭ جاندى كۇلدىرگەن دە, جىلات­قان دا قۇدىرەتتى تالانت يەسى ەدى. ونەر ادامى رەتىندەگى ىشكى الاي-تۇلەيى دە ەرەكشە بولاتىن. نە نارسەنى دە تۇپ-تۋرا جۇرەگى­مەن قابىل­دايتىن. وتە ءبىر وكىنىشتى ءسات ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ءبىر جولى گاسترولمەن بىشكەككە باردىق. ول كەزدە فرۋنزە عوي. گاسترولدى «انا – جەر-انامەن» اشاتىن بولدىق. سپەكتاكل قويىلاتىن كۇنى شىڭ­عىس ايتماتوۆ ازەكەڭنەن سۇرادى: «بۇگىن تولعا­نايدى كىم وينايدى؟» دەپ. ءبارىمىز ءتۇس كەزىندە ءشاي ءىشىپ وتىرعان بولاتىنبىز.  ازەكەڭ: «بۇگىن ءبىرىنشى سوستاۆ.  ءسابيرا مايقا­نوۆا وينايدى», دەدى. سوندا شىڭعىس: «ءسابيرا اپامنىڭ ويىنى كەرەمەت. الماتىدا ەكى رەت كوردىم. جۇرت فاريدا ءشا­رىپوۆانىڭ تولعانايىن دا قاتتى ماقتايدى. ەرتەڭ پاريجگە ۇشىپ بارا جاتىر ەدىم. فاريدانىڭ ويىنىن كورەيىن دەپ ەدىم», دەپ تىلەك ايتتى. اۆتور ايتسا, ءارى ول اۆتور شىڭعىس بولسا تىلەگىن قالاي ورىنداماسسىڭ. ازەكەڭ ءسابيرا اپايعا شىقاڭنىڭ تىلەگىن جەتكىزدى, بۇگىن ساحناعا فاريدا شىعادى دەيدى. سودان ءسابيرا اپام بۇرقان-تالقان اشۋلا­نىپ, قاتتى كۇيىنىپ, قاتتى سوزدەرگە بارىپ, اقىر اياعىندا اياق استىنان ماشينە تالاپ ەتىپ, ەكى كەشتىڭ اراسىندا الماتىعا جالعىز ءوزى كەتتى دە قالدى. قانشا ايتساق تا كونبەدى. ول كىسىنى دە تۇسىنۋگە بولادى, قىرعىز جۇرتىنا تولعانايدى كورسەتەيىن دەپ جىلدار بويى دايىندالىپ جۇرگەن ادام عوي. ءبارىمىز دە قينالىپ قالدىق. اپامىزدىڭ قايتىمى تەز بولۋشى ەدى, اشۋى باسىلار دەدىك. ويتپەدى. اشۋى باسىلسا با­سىلعان شىعار, وكپەسى باسىلمادى. كەلدى دە اۋىرىپ قالدى. اۋىرعاندا ءتىپتى ورنىنان تۇرا الماستاي قۇلادى. قاتتى سترەسس الدى. وسىنى ەستىپ  شىڭعىستىڭ قاتتى وكىنگەنىن, قاتتى كۇيىن­گەنىن دە بىلەمىز. ازەكەڭ دە قينالدى. ءسابيرا اپام سول اۋىرعاننان وڭالمادى. اقىرى دۇنيە­دەن ءوتتى. مۇنىڭ ءوزى دە  ساحنانىڭ ۇلى شەبەر­لەرىنە ءتان كۇردەلى تابيعاتتىڭ بەلگىسى دەپ وي­لايمىن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, قايتىس بولعاننان كەيىن ءسابيرا اپام كوپ جىل اتاۋسىز ءجۇردى. ءوزى تۇر­عان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا دا وسى كەيىندە عانا قويىلدى. تەاترداعى جارتى عاسىردان ارتىق ومىرىمدە قازاقتىڭ نەبىر اسىلىمەن ارالاستىم, سىيلاس­تىم, اعا تۇتتىم, اپا تۇتتىم, قازىرگى جاستار ەندى مەنى  اعا تۇتادى. جامان اتىمىز شىققان جوق. اعالا­رىمىزدىڭ قولىنا سۋ قۇيعانداي قىزمەت ەتتىك, گاسترولدەردە وسى ءاسانالى, كەشەگى رايىمبەك ءبارىمىز سەراعاڭدار مەن ەلاعاڭداردىڭ, قاپان اعانىڭ شاباداندارىن كوتەرىپ جۇرەتىنبىز. قازىرگى جاستار, نەگە ەكەنىن قايدام, ونداي ەمەس. انەۋ كۇنى قۇداي­بەر­گەن قايتىس بولدى. قارالى جيىن اياقتالا سالى­سى­مەن تەاترداعى اسحانا جاققا بارا قالىپ ەدىم, ءبىر توپ جاس اكتەرلەر انەكدوت ايتىپ قارق-قارق كۇ­لىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن ءتۇستىم. شىداماي, ايقاي­لاپ جىبەردىم. «ەي, شەرمەندەلەر! جاڭا عانا قۇ­داي­بەرگەن شىقتى وسى جەردەن, قا­زاقتىڭ ماڭ­دايالدى, مارعاسقا اكتەرى. سەندەر نەمەنە, ءبىر كۇنگە شىداي المايسىڭدار ما؟ شىمكەنتتەن انا «شانشار» تەاترى وسىندا ءجۇر, ايتادى عوي اكەم­تەاتردىڭ  اكتەرلەرى قارالى كۇندە دە قارقىلداي ك ۇلىپ جاتىر دەپ. شەتىڭنەن شولاق بايتالدىڭ قۇيرى­عىنداي شولتاڭداپ كەتىپسىڭدەر», دەدىم. ءبارى ءۇن-ءتۇنسىز قالدى. اراسىندا ءبىر جاسى ەگدەلەۋ اك­تري­سامىز بار ەدى, ارتىنشا ماعان كەلىپ جىلادى, كەشىرىم سۇرادى. كەيدە جاستارىمىزدىڭ اشىق-شاشىق جۇرگەنىنە دە شىداماي ايتىپ قالامىن. «ءسىز سەراعاڭ سياقتى بولىپ باراسىز», دەپ كەيبىرەۋلەر نارازىلىق ءبىلدىرىپ تە جاتادى. ولارعا ايت­تىم, «سەراعاڭداي بولسام ارمانىم جوق. ساحنا دەگەن قاسيەتتى جەر. وسى ساحنادا  ۇلى ادامدار حال­قى­مىزدىڭ تاريحىن جاسادى. شاڭنىڭ استىن­دا قال­عان باتىرلارىمىز وسى جەردە ءتىرىلىپ, داۋسى شىققان. قوزى مەن باياننىڭ, اقان مەن اقتوقتى­نىڭ تابىسقان جەرى بۇل. ساحناعا اتتاپ باسقاننان-اق سەن باسقا ادامسىڭ. بۇل – ءداستۇرلى تەاتر», دەدىم. وبالى نە كەرەك, جاستارىمىز كادىمگىدەي جي­ناقتالىپ قالدى. ەسمۇقاننىڭ دا ورنى ۇلكەن. جيىن-جينالىستارىمىزدا ءساتسىز ايتىلعان, ءنارسىز جەتكىزىلگەن سويلەمدەرگە دەيىن ەستەن شىعارماي, تەز­گە سالىپ وتىرادى. شۇكىر, قازىر تەاتر قايتا ءور­لەپ تۇر. كورەرمەن كوپ. بيلىكتىڭ قاباعى دا جاقسى. انەۋ كۇنى استاناداعى ايتىسقا جيۋري مۇشەسى بو­لىپ بارعانىمدا ماۋلەن باۋىرىمىز تەاتر تۋرالى مەنىمەن ابدەن سويلەستى. ساعاتتىڭ ۇلى عوي, حالىققا, حالىق­تىڭ ونەرىنە جانى اشيدى. مينيستر ءىنىمىز مۇح­تاردىڭ دا تەاترعا كوڭىلى دۇرىس. ەتكەن ەڭبەك باعالانىپ جاتىر. فاريدا دا بىلتىر,  ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا پرەزيدەنت جارلىعى­مەن وردەن الىپ ۇلگەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدا­رىندا كوپتەگەن ءىرى ساحنا شەبەرلەرى سياقتى, فاريدا دا كوپ قيىندىق كوردى. كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى بولا تۇرىپ انا ءبىر تۇستا تەاتردىڭ نەگىزگى شتاتىنان شىعارى­لىپ, كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇمىس ءىس­تەۋ­گە ءماج­بۇر بولعانى دا جانىنا باتىپ كەتتى. ءوزى وينايتىن تالاي سپەكتاكلدەردىڭ ىشىندە اتاقتى «انا – جەر-انا», «قان مەن تەر», «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» دە بار, رەپەرتۋاردان الىنىپ قالعانى دا جۇرەگىن كۇيزەلتتى. ونىڭ ۇستىنە ىدىرىس ومىردەن ءوتىپ, ءتىپتى جالعىز قالدى. تۋرا ءبىر جىل اۋىرىپ جاتتى. – فاريدا دەمەكشى, مىنانداي ءبىر جاعداي ەسكە ءتۇسىپ تۇر. 1974 جىلى, «قان مەن تەر» كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاندا نەگىزىنەن اقبالا ءرولىن ارقاۋ ەتىپ,  «سوتسياليستىك قازاق­ستانعا» «شىنايى تالانت, شىن سەزىم» دەپ ۇلكەن ماقالا جازعانمىن. سودان ءبىر جىلداي ءوت­كەندە ماعان سالەم ايتىپ جىبەرىپتى, حابار­لاس­سىن دەپ. حابارلاستىم. «بالەن كۇنى «انا – جەر-اناعا» سەن قالايدا كەل», دەدى تەلەفونمەن. ناقتى نە سەبەپ بولعانى قازىر ەسىمدە جوق, ايتەۋىر سول كۇنى تەاترعا بارا الماي قالدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. كوشەدە كەزدەيسوق كەزدەسىپ, قاتتى رەنجىدى. «سەن كەلمەدىڭ عوي, كەلمەدىڭ, مەن تولعانايدى ەندى ءدال سول كەشتەگىدەي ويناي المايمىن, كورۋىڭ كەرەك ەدى عوي», دەي بەرەدى. «وي, سول كۇنى ءولتىرىپ وينادىم عوي», دەپ تاعى قوسىپ قويادى. سويتسەم, ءدال سول كۇنى شىڭعىس دەگەن ۇلىن اسكەرگە شىعارىپ سالعان ەكەن. كەشكە تولعانايدى ويناعان... ۇلىن ەكى جىلدىق اسكەرگە بەيبىت كۇندە شىعارىپ سالعان انا جۇرەگى كۇيەۋىن, ءۇش ۇلىن قان مايدانعا اتتاندىرعان تولعانايدى ءدال سول كۇنى قالاي سەزىنگەنىن شامالاۋعا بولادى... – فاريدا وتە شوقتىقتى اكتريسا ەدى. قابىلە­تى قايران قالارلىق. ءوزى قىتايدان كەلگەن, ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەيدى, ونى ايتاسىڭ, اۋەلدە ءبىزدىڭ جازۋدى دا وقي المايتىن, توتە جازۋمەن كەلگەن عوي, ءسويتىپ ءجۇرىپ باتىس ەۋروپا تەاترىنىڭ تاريحى, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحى دەگەن سياقتى پاندەردى «بەسكە» تاپسىراتىن. قالاي دەيسىڭ عوي؟ جاۋاپ­تاردى سۇراپ, ءتۇپ-تۇگەل جاتتاپ الادى. ساحنادا ەش­قاشان سىرتقى جارقىلعا جىبەرمەيتىن. رولگە دايىندالۋ, وبرازعا ەنۋ جاعىنان كەرەمەت. ءرول تيسە بولدى قۋانىپ كەتەتىندەردىڭ ساناتىنان ەمەس. تالاي-تالاي تاماشا وبرازداردى سومدادى ساحنادا. اسىرەسە, تولعانايدى عاجاپ ەتىپ شىعار­دى. ال ول سول تۇستا ءسابيرا مايقانوۆانىڭ وزىمەن ونەر جا­رىسىنا تۇسكەن بولاتىن.  ءتىپتى بارا-بارا تولعاناي رولىندە ءسابيرا اپامنان دا جيىرەك شىعۋعا اينال­دى. ساحناداعى باسەكە دەگەن قيىن, ءسابيرا اپام تەاترداعى پارتورگ, ول جاعىنان دا قولىندا بيلىك بار. كەيىننەن فاريدانىڭ تولعانايدى ويناۋى ساپ تىيىلدى. قاتتى قينالدى. ءبىر كۇنى فاريداعا اقىل قوستىم. «سەن بۇلاي جۇرە بەرمە. ءسابيرا اپامنىڭ الدىنا بار. «اپاتاي, الدىمداعى ۇزدىك ۇلگىم تەك ءوزىڭىز. مەن تەك ءسىزدىڭ ويىنىڭىزدى قايتالاۋمەن ءجۇرمىن», دەپ ايت دەدىم. «ويباي, ءويتىپ ايتسام مازاقتاپ تۇرسىڭ دەپ مەنى قۋىپ شىعادى عوي», دەيدى. «كورەسىڭ, قۋىپ شىقپايدى», دەپ جىبەردىم. سودان ءبىر سپەكتاكلدەن كەيىن فاريدا ارتىنىپ-تارتىنىپ, ءتاتتى-ءپاتتىسىن الىپ, بوي قىزدىراتى­نىن تاعى سالىپ, ءسابيرا اپامنىڭ گريم بولمەسىنە بار­عان عوي. ايتقانىمداي بولىپتى. ونەر ادامدارى بالا سياقتى. «ءوي, اينالايىن, وسىنى بىلگەن اقىلىڭنان سول. سەن دە ويناي بەر, سەن وزىڭشە وينا», دەپ اپام جايىلىپ ءتۇسىپتى. سودان ەكەۋىنىڭ اراسى دۇرىستالىپ كەتتى. – فاريدا شارىپوۆامەن ءسىز كوپ سپەكتاكلدە پارتنەر بولدىڭىز. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشەسى «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋ قارت پەن اقبالا شىعار؟ – ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىر ەدىم. ءابدىجامىل اعامىز سۇيەۋ رولىنە ەلاعاڭدى – ەلۋباي ءومىرزا­قوۆتى ۇسىنعان كورىنەدى. نەگە ەكەنىن, ازەكەڭ كونبەي قويىپتى. ابەڭ اۋەلدە الپىستاعى سۇيەۋ ءرو­لىنىڭ قىرىققا دا تولماعان اكتەرگە تاپسىرىل­عا­نىنا كەلىسپەي ءجۇردى.  ونى وزىمە ايتىپ تا كەتەتىن. – ءوز باسىم جيىرماسىنشى عاسىرداعى قا­زاق تەاتر ونەرىندەگى ون وبراز ىرىكتەلسە سونىڭ ور­تاسى­نان وسى سۇيەۋ قارت ويىپ تۇرىپ ورىن الار ەدى دەپ ويلايمىن. سۇيەۋ ءرولى ءسىزدىڭ اتا­عىڭىزدى اسىرىپ, بەدەلىڭىزدى بيىكتەتتى. ساحنا­نىڭ نەبىر سۇڭعىلا شەبەرلەرى كەرەمەت پىكىرلەر ايتتى. «زامەچاتەلنىي ارتيست! ارتيست, وتراجايۋششي نە تولكو دۋح ناتسي, نو ي گلۋبينۋ حاراكتەرا, تونكوست ەتوگو حاراكتەرا, وبوبششەننوگو حاراكتەرا سۆوەگو نارودا. تولكو تاك يا موگۋ راس­تسەنيت ەگو ۋسپەح, ەگو ۋديۆيتەلنو نارودنۋيۋ, سوۆرەمەننۋيۋ اكتەرسكۋيۋ كۋلتۋرۋ. كاك زامەچاتەلنو, چتو ەست تاكيە ماستەرا ستسەنى!» –  ۇلى اكتەر يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي ءسىز تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدە وسىلاي دەگەن بولاتىن. ءسىز سۇيەۋ وبرازىنىڭ كىلتىن قالاي تاپتىڭىز؟ – نە دەيىن؟ مەن سۇيەۋگە ءوزىمنىڭ بويىم­داعى بار قابىلەتىمدى عانا ەمەس, ءومىر بويى حال­قىم تۋرالى ويلاعان, سەزگەن, بىلگەنىمنىڭ ءبارىن سال­دىم-اۋ دەيمىن. ادام بولىپ, جەر باسىپ ءجۇر­گەنىمىز تەك اتا-انانىڭ ارقاسى ەمەس قوي. ءبىز ءبارىمىز ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءبىر بالاسى­مىز, ۇلتتىڭ ءبىر بولشەگىمىز عوي. سول حالىقتىڭ ءۇشىنشى مىڭجىل­دىققا وسىنداي تازالىعىن ساقتاپ جەتۋىنە سۇيەۋ سياقتى قارتتاردىڭ اسەر-ىقپالى ەرەكشە بولعان شىعار. مەن سۇيەۋگە قازاق قارتتارىنىڭ جيىنتىق وبرازى, حالىق­تىق مىنەزدىڭ سىعىندىسى رەتىندە قارادىم. ءوز باسىم سونداي كەيىپكەردى سومداعان ءابدىجامىل اعامىزعا دا 37 جاسىمدا سونداي دانا قارت ءرولىن ماعان بەرگەن ازەكەڭە دە, سپەكتاكلدەگى ىدىرىس اعا, ءاسانالى, فاريدا, ءانۋار سەكىلدى پارت­نەرلەرىمە دە شەكسىز ريزامىن. اسىرەسە, فا­ري­دانىڭ كومەگى كوپ بولدى. سۇيەۋدى تاپ­سىر­عاندا تىزەمنىڭ دىرىلدەگەنى راس. «ءسابيت, سەن ساسپا. العاش تول­عا­نايدى بەرگەندە سا­عان بارىپ كادىمگىدەي جىلاعانىم ەسىڭدە مە؟ «ءازىرباي­جان­عا ايتىپ, مىنا ءرولدى بىرەۋلەر ما­عان ادەيى بەرگىزىپ وتىر, مەنى وسى ءرول­مەن قۇلات­پاقشى, ءسويتىپ, ءبىرجولا قۇرتپاقشى. ءايت­پەسە, جاس اكتريساعا بەرەتىن ءرول ەمەس قوي بۇل», دەمەپ پە ەدىم؟  سودان كىرىستىم عوي تولعانايعا. شىقتى عوي اقىرى تول­عاناي. سەن دە شى­عاراسىڭ سۇيەۋدى», دەدى فاريدا. ايتقانى كەلدى. – سابە, ءسىزدىڭ ونەر­پاز رەتىندەگى جۇرتقا جاق­سى ءمالىم تاعى ءبىر قى­رىڭىز – انشىلىگىڭىز, ساز­گەرلىگىڭىز. كومپو­زي­تور­­لى­عىڭىز دەمەگەنىمە رەن­جىمەسسىز. «تولە ءبيدىڭ وسيەتى», «توقتا, بو­تام, اتاڭ كەلەدى ار­تىڭدا», «تۋعان كۇن», «اناما» دەگەن اندەرىڭىز اجەپ­تاۋىر تانىمال. ءسىز­دىڭ ءان­دەرىڭىز قالاي تۋادى وسى؟ –  اندەرىڭىزدى قالاي  شىعاراسىز دەمەي, اندەرىڭىز قالاي تۋادى دەگە­نىڭ ۇناپ وتىر. وسى ءسوز دالىرەك سياقتى. مەن  ءان شىعارۋدى ەش ۋاقىتتا ماقسات تۇتقان ەمەسپىن. ولەڭ كىتاپتارىن كوپ وقي­مىن. تالاي ولەڭ­دەردى, تۇتاس تولعاۋلاردى جاتقا بىلەمىن. انا جىلدارى ءسۇيىنباي مەن قاتاعان­نىڭ ايتىسىن تولىق اي­تاتىنمىن. ولاردى دا جات­تايىن دەپ جاتتا­ماي­مىن. وقىلا-وقىلا جاتتالىپ قالادى. سول سياقتى مۇقاعالي ولەڭدەرىن دە وقي بەرەمىن, وقي بەرەمىن. كەيبىرىن دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ وتىرىپ وقي­مىن. ءسويتىپ, شەرتىپ وتىر­عان­دا ولەڭنىڭ ىر­عاعىنان با, ىشكى سا­زى­نان  با, ايتەۋىر, ءبىر دى­بىستار شىعا باستايدى. سول دى­بىستاردىڭ كەيبىرى كا­دىم­گىدەي انگە اي­نالىپ كەتەدى. بارى سول. «كو­ڭىلىمدە ءجۇر­گەنى-اي ءبىر قاۋىپتىڭ, ساباعىن­داي شىر­مايدى شىر­ما­ۋىق­تىڭ. ارمانمەنەن, ءۇمىت­پەن, تىلەكپەنەن, پا, ءشىر­كىن, بارادى ءوتىپ زىر­­لاۋىق كۇن» – مۇقا­عا­لي­دىڭ وسىنداي ولەڭ­دەرى ءجاي وقىعاندا-اق ءوزى­نەن ءوزى اندەتكەلى تۇر­عان جوق پا؟ ءتىپتى ءاننىڭ قانداي ىڭ­عايدا شىققا­نى ءجون بولاتىنىنا دەيىن اڭعارىلىپ تۇرعان جوق پا؟ – ءاسانالى دو­سىڭىز­دىڭ جازعاندارىنا قا­راپ اسقار سۇلەي­مە­نوۆ: «ءسابيت مۇقانوۆ­تىڭ ءۇردى­سىندەگى جازۋ­شى ەكەنسىز», دەپ ءازىل­دەيتىن كو­رىنەدى. ول سياقتى بىرنەشە كىتاپ شىعار­ماعانىڭىزبەن, ءسىزدىڭ دە قالام تار­تا­تىن قابىلەتىڭىزدى جاق­سى بىلەمىز. 2000 جىلى جا­ريالانعان «ءسابيت ورازباي» دەگەن كىتاپتا «اكتەر قالا­مىنان تۋعان شىعارمالار» دە­­گەن تۇتاس ءبىر تاراۋ ءسىزدىڭ تەاترداعى قيلى-قيلى حي­كايالاردى با­يان­­دايتىن جازبا­لا­رى­ڭىزدان قۇرالعان. گازەت-جۋرنالدارعا دا ما­قالالار جازىپ قوياسىز. بۇل قىرىڭىز دا بۇرىننان بار ما ەدى؟ – ءبىز ءوزى قىزىقپىز, ولەڭ جازبايتىن قازاق جوق دەيمىز دە, سول قازاقتىڭ كورگەن-بىلگەنىن قارا سوزبەن قاعازعا تۇسىرگەنىنە سونشا كوڭىل ءبولىپ جاتامىز. مەن, ماقتانعانىم ەمەس, اۋىزەكى اڭگىمەنى ءبىر ادامداي قىزعىلىقتى ەتىپ ايتا الامىن. جازىپ جۇرگەندەرىمنىڭ كوبى سول جۇرتقا ايتاتىن اڭگىمەلەرىمنىڭ قا­عازعا كوشىرىلۋى عانا. اڭگىمە ايتقاندا ميميكامىز, داۋىسىمىز قوسى­لىپ اسەرلىرەك بولا­تىن شىعار, قاعازداعى نۇس­قالارىنا كوڭىلىم تولا دا بەرمەيدى. بۇل ءبىر جاعىنان جالپى سوزگە بەيىمدىكتەن, ەكىنشى جا­عىنان ءومىر بويى وقيتىن كىتاپتاردىڭ, ءسوزىن جاتتايتىن پەسالاردىڭ دا اسەرىنەن دەپ وي­لايمىن. اۋەزوۆتىڭ, مۇسىرەپوۆتىڭ, احتانوۆتىڭ اعىلىپ تۇرعان اق ولەڭدەي درامالىق شىعار­مالارىنداعى ءرولىڭدى جاتتاعاندا اقىن بوپ كەتە جازدايسىڭ. جالپى, ورەلى ونەر ءوزىڭدى دە ءوسى­رەدى. ونەردىڭ مەن ءۇشىن ەرەكشە قاسيەتى دە وسىندا. –  ءسىز جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى ءبىر شاڭىراقتا قىزمەت ىستەيسىز. اكادەميالىق تەاترداعى ۇستازدارىڭىز, تۇستاستارىڭىز تۋرا­لى جاقسى ايتىپ جاتىرسىز. ال ءوزىڭىزدى وسىن­داي بيىككە جەت­كىزگەن ماماندىعىڭىزدىڭ قادىر-قاسيەتى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ – مىنە, جارتى عاسىردان اسىپ كەتسە دە مەن اكتەرلىك دەگەن ماماندىقتىڭ قۇدىرەتىنە قايران قالۋمەن كەلەمىن. وسى ماماندىقتىڭ ارقاسىندا حان دا بولدىق, قاراشا دا بولدىق, باي دا بولدىق, سەرى دە بولدىق, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن كەشتىك, سولاردىڭ تىرشىلىگىمەن تىنىستادىق. ويلاپ وتىر­ساڭ, ءتىپتى تالاي رەت ءومىر ءسۇرىپ تاستاعانداي بولا­سىڭ كەيدە. ال مۇنداعى ادامدار قانداي عاجاپ! تەاتردىڭ ءىشى قاشان كورسەڭ ايتىس-تارتىس, بىتپەيتىن دە قويمايتىن ينتريگا, اتاق ءۇشىن, ءرول ءۇشىن مىلتىقسىز مايدان جۇرەدى دە جاتادى. – عافۋ ەتىڭىز, ينتريگاعا بايلانىستى ءبىر ءسوز ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. دۋلات يسابەكوۆ ايتىپ ەدى. سوچيگە مە, يالتاعا ما, ايتەۋىر, دراماتۋرگ­تار­دىڭ بۇكىلوداقتىق سەمينارىنا اسقار سۇلەي­مەنوۆ ەكەۋى بارىپتى. «بۇرىن دراماتۋرگيا جانرى بولماعان قازاق ادەبيەتىندە اينالاسى جيىر­ما-وتىز جىلدىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق پەسالار قالاي تۋعان؟» دەپ سۇراعان ادامعا  اسەكەڭ, مۇنى ەندى ورىسشا ايتۋ كەرەك,  «دراماتۋرگيا, كاك يزۆەستنو, جانر ينتريگي. ا كازاحي, ەتو توجە يزۆەستنو, بولشيە ينتريگانى», دەيتىن كورىنەدى. – اسەكەڭ سونداي ەدى عوي. ءتىلىپ تۇسەتىن. جاڭاعى ويىمدى جالعاستىرايىن. تەاتردا تارتىس كوپ. بىرەۋگە اتاق ەرتە بەرىلەدى, بىرەۋگە كەش بەرىلەدى, ءبى­رەۋ­گە ءتىپتى بەرىلمەيدى, بىرەۋگە ءرول كوپ بەرىلەدى, بىرەۋگە از بەرىلەدى, بىرەۋگە ءتىپتى بەرىلمەيدى دەگەندەي. ساحنا سىرتىنداعى ومىردە كەيدە اشىق, كەيدە جاسىرىن الىسىپ-ج ۇلىسىپ جۇرەتىن سول ادامدار ساحناعا شىعا سالا وزگەرىپ سالا بەرەدى,  كەرەك بولسا ءبىر-بىرىنە ءولىپ-وشكەن عاشىق جاندارعا اينالادى. سونىڭ بارىنە ءسىزدى سەندىرەدى. ءتىپتى ەكى ساعاتقا بولسا دا ءوز­دەرى دە ءبىر-بىرىنە عاشىق بولىپ كەتەدى. قۇدىرەت ەمەس پە؟ تەاتر – تۇنىپ تۇرعان تاپ-تازا ونەر, ساف تازا سۇلۋلىق. وزىڭنەن وزگەنى جاسايسىڭ. ساحنادا ساعان ەشكىم كومەكتەسە المايدى. جالعىزدان جال­عىز­سىڭ. سەنى بيىككە كوتەرەتىن دە ءوزىڭ, قۇلاتاتىن دا ءوزىڭ.

اكتەرلىكتىڭ تاعى ءبىر تاماشا ارتىقشىلىعى – ادامنىڭ قاسيەتىن بىلۋگە باۋليتىنى. قانشا جەردەن جاتتاعان ءسوز عوي دەسەڭ دە ساحنادان ايتقان اقىلدى سوزدەرى كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار ادامنىڭ ساناسىنا جۇقاناسىن بولسا دا جۇقتىرماي قوي­مايدى. قۇدايعا شۇكىر, وسى ونەردىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەندىم, بيلىكتىڭ ماراپاتىنان دا قۇر الاقان ەمەسپىن. مەملەكەتكە جاساعان ازدى-كوپتى ەڭبەكتىڭ وتەۋىن دە كورىپ جاتىرمىز. انا جىلى قاتتى اۋىرىپ, ءولىم اۋزىنان قالعاندا اينالايىن ۇكىمەتىمىز سوناۋ گەرمانياعا جىبەرتتى, ەلدىڭ ەسەبىنەن ەمدەتتى. – ول دەرتتىڭ ءوزىن ءسىز وسى تەاتردا ءجۇرىپ تاپقانسىز عوي. سولاي ەمەس پە؟ – 1976 جىلى فرانتسيانىڭ نانسي دەگەن قالاسىنداعى فەستيۆالعا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدى» دايىنداپ جاتقانبىز. رەپەتيتسيا ءبىتىپ قالعان كەز ەدى. ءاسانالى قوداردى, مەن جان­تىقتى ويناپ جۇرگەنمىن. «بالە قايدا, باسساڭ ايا­عىڭنىڭ استىندا» دەگەن عوي. وزىمنەن بولدى. قوزى كورپەشتى ەكى جاقتاپ ولتىرەتىن جەرىمىزدە مەن: «ازەكە, ءبىزدىڭ نايزامىز كورىنبەي قالادى ەكەن, قايتادان, باسقاشا جاسايىقشى», دەدىم. ازەكەڭ: «داۆاي, داۆاي», دەپ جاتىر. سۇمدىق فينال. ءمول­دىرەگەن جاپ-جاس قوزىنى شانشىپ ولتىرگەلى تۇر­مىز. سونىمىزدى قۇداي دا قولداي كورمەدى عوي دەيمىن.  مەن جاردىڭ ار جاعىندا قۇز ەكەنىن ۇمىتىپ كە­تىپپىن. شەگىنە بەرگەنىمدە جاردان شالقامنان قۇلاپ ءتۇستىم. باسىمدا جانتىق­تىڭ جامان تىماعى بار ەدى, جانىمدى سول الىپ قالدى. اۋەلدە ەسىمنەن تانىپ قالدىم. بەل دەگەن اۋىرىپ اكەتىپ بارا­دى. «جەدەل جاردەم» شا­قىرتتى. ءدال سول كۇنى كەشكە تەاترعا ديماش احمەت­ ۇلى كەلەتىن ەدى. فرانتسياعا اپارا جاتقان سپەكتاكلدى كورەيىن دەگەنى عوي. ازەكەڭ دارىگەرلەرگە جالىنىپ ءجۇرىپ, مەنى قالدىرتتى. بولمەسىنە الىپ بارىپ, ەكى ءجۇز گرامداي كونياك قۇيىپ بەرىپ ەدى, تارتىپ جىبەرگ