كەشە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ كونتسەرت زالىندا بريتانيالىق ساياساتكەر, جازۋشى دجوناتان ايتكەننىڭ «نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى.
كىتاپ اۆتورى دجوناتان ايتكەن ساياساتتا كەزدەيسوق جان ەمەس. 1942 جىلى يرلانديانىڭ استاناسى دۋبلين قالاسىندا تۋعان ونىڭ اتاسى راگبي مەن اكەسى ايتكەن دە بريتانيا پارلامەنتىندە كونسەرۆاتورلار پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولعان. ءوزى دە بريتانيا ۇكىمەتىنىڭ جانە پارلامەنتىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى. ءۇلكەن ساياساتتان كەتكەننەن كەيىن ول الەمدىك تاريحتاعى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, ونىڭ قالامىنان 10-نان استام شىعارما تۋعان.
تۇساۋكەسەردى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءجۇرگىزىپ وتىردى. اۆتوردىڭ نازارباەۆ تۋرالى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بۇعان دەيىن انگليادا, اقش-تا, ءتۇركيادا, رەسەيدە ءوتكەندىگىن ايتىپ, ءارى قاراي ويىن جالعاستىرعان ول كىتاپتا ەلباسىنىڭ بۇكىل ءومىر جولى وتە جاقسى كورسەتىلگەنىن, قايراتكەرلىك جارقىن كەلبەتىنىڭ دە نانىمدى سۋرەتتەلگەنىن, رەفورماتورلىق كەسكىنى دە, قازاق مەملەكەتىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگى دە جاقسى ايتىلعانىن اتاپ كورسەتتى.
سونداي-اق م.جولداسبەكوۆ: «اۆتوردىڭ دەموكراتيا تۋرالى كەي كوزقاراستارىمەن دە كەلىسە قويۋ قيىن. باتىس دەموكراتياسى قازاققا ولشەۋسىز كيگىزە سالاتىن كويلەك, يا كوستيۋم ەمەس, كەرەك بولسا ول وتباسىندا ءتاربيەلەنەتىن بالا دا ەمەس. دەموكراتيا – ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپتاساتىن, ءار ەلدىڭ تاريحىنا, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە, داستۇرىنە ىڭعايلاناتىن قۇبىلىس. دەموكراتيانى قوعام قالىپتاستىرادى, زامان قالىپتاستىرادى. ۇلىبريتانيادا ازاتتىق حارتياسىنىڭ 1200-ءشى جىلدارى قابىلدانعانىن, اعىلشىن ايەلدەرى وزدەرىنىڭ ساياسي قۇقىعىن سودان 700 جىل وتكەننەن كەيىن عانا العانىن ايتكەن مىرزا جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. ال, ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزگە 1991 جىلدىڭ اياعىندا عانا قول جەتكىزدىك», دەدى.
م.جولداسبەكوۆ كەلەسى كەزەكتە قازاقتا دەموكراتيا بولعان جوق دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك, دەگەن پايىمىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنداعى كىسىلىك, ادەپتىلىك, قايىرىمدىلىق, پاراساتتىلىق, كىشىنىڭ ۇلكەندى سىيلاۋى دەيتىن مىنەزى, ءتىپتى قازاق دالاسىندا ءتۇرمەنىڭ بولماۋى دا, ەسىگىنە ق ۇلىپ سالماعان سالتى دا دەموكراتيانىڭ ايقىن بەلگىسى بولىپ تابىلادى. دەموكراتيا دەگەنىمىز – ەركىندىك. قازاق – باسىنان ەركىن حالىق. سوندىقتان ەۋروپاداعى, باتىستاعى دوستارىمىز دەموكراتيا دەگەن ءسوزدى وتە ساقتىقپەن, ادەپپەن پايدالانۋى كەرەك. كىتاپتىڭ الداعى باسىلىمدارىندا اۆتور وسى ايتقانداردى ەسكەرەدى دەپ سەنەمىن, دەدى جۇرگىزۋشى.
م.جولداسبەكوۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇلى قازاق دالاسىندا بۇرىن دا ارقالاي مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بولعانىن, بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ءدال بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىندەي ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, دەربەس مەملەكەت بولماعانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە تۇتاس مەملەكەت قۇرۋدىڭ تاجىريبەسى دە بولعان ەمەس, دەدى جۇرگىزۋشى وسى ورايدا. تالاي كەمەڭگەرلەر دە, دانالار دا, شەشەندەر دە, كوسەمدەر دە, باتىرلار دا, اقىلماندار دا ءومىر سۇرگەن. بىراق نازارباەۆقا دەيىن جاڭا مەملەكەت ورناتقان, ونى باياندى ەتكەن, نىعايتقان, الەمگە تانىتقان, مويىنداتقان ءدال سول كىسىدەي تاريحي تۇلعا بولعان جوق. تاريحتىڭ ءبىز بىلەتىن شىندىعى وسى. بۇل كىتاپتا سول كەزدە ارقالاي قىزمەتتە بولعان, ەلباسىنا قولعابىس تيگىزگەن كوپتەگەن كىسىلەردىڭ كەيبىرىنىڭ اتتارى اتالادى. ولاردىڭ ءبىرازى وسى زالدا وتىر. ەندى سول كىسىلەرگە ءسوز بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر, دەپ ءسوز كەزەگىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ومىربەك بايگەلديگە ۇسىندى.
– بىلتىرعى جىل قازاق ءۇشىن قۋانىشتى وقيعالارمەن اياقتالىپ, قازاقتىڭ اتى الەمگە جايىلىپ, ابىرويى اسىپ ەدى, ال بيىلعى جىل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تولاتىن, وتكەن ءومىردىڭ قورىتىندىلارىن شىعاراتىن كەزەڭ بولعالى تۇر. جىلدىڭ باسى جاقسى وقيعالارمەن باستالدى. مىنە, سونىڭ ءبىرى – بۇگىنگى تۇساۋكەسەر, – دەدى دەپۋتات. – شىن مانىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز وسى جىلدار ىشىندە ۇلى جولدارمەن ءجۇرىپ ءوتتى. سونىڭ باسى-قاسىندا بىزدەر دە جۇردىك. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز كەزىندە وداقتىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە شاقىرىلعانى دا ەسىمىزدە, سوندا ونى قالامادىق, ويتكەنى, ەلىمىز باسشىسىز قالا ما دەپ قينالدىق. ال 20 جىلدا ەلىمىز كوپتەگەن اۋىرتپالىقتى ارتقا تاستاپ, ءوز دامۋىنىڭ داڭعىلىنا ءتۇستى. قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا جارقىن بەتتەرى جازىلىپ جاتىر.
مۇنان سوڭ مىنبەرگە سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ كوتەرىلگەن. كىتاپقا قاتىستى ءوز تۇيگەنىمدى ايتسام, ءبىرىنشى – بۇل كىتاپتىڭ جاڭالىعى – تاريحي ساياسي دەرەكتىلىگى, ەكىنشىسى – ەۋروپا جۇرتشىلىعىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان شىققان ەلدەرگە, ءتىپتى ازيا ەلدەرىنە قاتىستى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتى بۇزىپ, اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ كوزقاراسىن ۇسىنۋى, بار جاقسىلىق پەن وركەنيەتتىڭ تەك كارى قۇرلىقتا عانا ەمەس, وزگە جۇرتتا دا بار ەكەنىن ايتىپ, قالىپتاسقان قاعيداتتى قايتا قاراۋ ءجون دەگەنى. ءۇشىنشىسى – ارينە, شۇكىرشىلىك, جالپى بۇل– تۇلعاتانۋداعى ەرەكشە ەڭبەك, دەدى سەناتور.
«ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «ءبىز باعالاۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. ال ول سالىستىرمالى كاتەگوريا. ءبىرەۋدىڭ «كەرەمەت» دەگەنىنەن ءبىرەۋدىڭ «جامان ەمەس» دەگەن باعاسىنىڭ ارتىق بولۋى مۇمكىن. ءبارى دە باعانى كىمنىڭ بەرۋىنە بايلانىستى. ءبىز ءوزىمىز قانشا ايتساق تا, ءبىز تۋرالى, ەل تۋرالى, ەلباسى تۋرالى سىرتتان ايتىلعان ءسوزدىڭ قۇنى ءبولەكشە. ەندەشە, ءبىز وسى كىتاپتىڭ جازىلۋ فاكتىسىنىڭ وزىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. اۆتور نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەت اياسى تەك قازاقستانمەن شەكتەلمەيتىنىن دالەلدەيدى, ونىڭ ەلىمىزدى دامىتۋمەن, كوركەيتۋمەن شەكتەلىپ قالماعاندىعىن دايەكتەيدى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى تۇسىنداعى, گكچپ ب ۇلىگى كەزىندەگى, تمد-نى قۇرۋداعى بۇكىل الەم تاعدىرىنا اسەر ەتكەن قادامدارىن ناقتى مىسالدارمەن كورسەتەدى», دەدى. سونداي-اق س.ابدراحمانوۆ جينالعاندار نازارىن مىنا جايعا بۇرىپ ءوتتى. ول – كىتاپتا ۇلتىمىزدىڭ ابىز اقساقالى بايكەن اشىموۆكە قاتىستى دەرەكتىڭ بۇرمالانۋى: «ماسەلە دجوناتان ايتكەننىڭ ءبايكەن ءاشىموۆتىڭ ۇكىمەت باسقارعان 14 جىلىن 20 جىل دەپ كورسەتكەنىندە ەمەس, سول جىلداردى ول تەك بيلىككە باس شۇلعۋمەن عانا وتكىزدى دەۋىندە. ال ول باعا بايكەن ءاشىموۆتىڭ ءومىر سيپاتىنا ءدال ۇيلەسپەيدى», دەدى س.ابدراحمانوۆ. باسىلىم باسشىسى بۇدان كەيىن كىتاپ اۆتورىنا قۇندى ەڭبەگى ءۇشىن راحمەت ايتا كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ساڭلاق ساياساتكەر رەتىندە ايرىقشا تانىلعان تۇسى ەلىمىزدى ەقىۇ تورىنە الىپ شىققان, ۇيىم ءسامميتىن ءوتكىزۋگە قول جەتكىزگەن شاعى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ, الداعى كەزدە وسى كەزەڭدەردى قامتيتىن ەڭبەك جازۋىن ۇسىندى.
تۇساۋكەسەردە عالىمدار ماقسۇت نارىكباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ستۋدەنت ارايلىم سەيىتجان ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. ءراسىمنىڭ سوڭىندا اتا عۇرپىمەن شاپان جابىلىپ, قۇرمەت كورسەتىلگەن دجوناتان ايتكەن ءوزىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى. بولاشاقتا قازاقستاننىڭ XXI عاسىرداعى دامۋى جايىندا كىتاپ جازاتىن ويى بارلىعىن ايتىپ, ءوز تۋىندىسىنا قاتىستى ايتىلعان جەكەلەگەن تىلەك-ەسكەرتپەلەردىڭ دۇرىستىعىن, ەندىگى شىعارماسىندا ولاردى ەسكەرەتىندىگىن ءمالىمدەدى.
انار تولەۋحانقىزى.