ىرگەسى بەرىك ارىپتەستىك دايەگى

بۇدان بۇرىن گازەتىمىزدە حابارلاعانىمىزداي, قاڭتاردىڭ 23-26-سى كۇندەرى ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى بو­لىپ ءوتتى. ءۇش كۇندىك ساپار بارىسىندا قانات ساۋداباەۆ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتونمەن جانە بىرقاتار امەريكالىق بەدەلدى ساياساتكەرلەرمەن, ەلدىڭ ءىرى بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, قازاقستان – امەريكا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك باي­لا­نىستارىن ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارىن تالقىلادى.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى – ۆاشينگتوننان.

امەريكالىقتار ءۇشىن جەكە ازاماتتىق پەن جەكە قۇقىق باستى قۇندىلىق بولىپ سانالادى. ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى ايا­سىن­دا قازاقستان وسى ءبىر ەكو­نو­ميكاسى دا, دەموكراتياسى دا دامىعان ۇلى دەرجاۆامەن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستار قالىپتاستىرا ءبىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا اشىق ساياساتىن تو­لىق ءتۇسىنىپ, ەلىمىزدەگى ەكونو­مي­كا­لىق جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى باعالاي بىلگەن اقش قازاق­ستاندى ورتالىق ازياداعى ءوزىنىڭ باستى ستراتەگيالىق ارىپتەسى رەتىندە تانىپ, ەكى مەملەكەت ءۇشىن دە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردى بارىنشا نىعاي­تۋدا كورەگەندىك  كورسەتىپ كەلەدى. وعان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ىشىندە ەكونوميكامىزعا اقش تاراپىنان 35 ميلليارد دوللارعا جۋىق تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيىلعانى ايشىقتى دالەل بولا الادى. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حات­شى­سى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ اقش-قا جاسالعان ءۇش كۇندىك ساپارى با­رى­سىندا بولعان بارلىق ماڭىزدى كەزدەسۋلەردە تاراپتار قازاقستان – امەريكا ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى ايا­سىن­داعى ساياسي, ەكونوميكالىق سا­لالارداعى جانە قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ دەڭگەيىندەگى ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا نەگىزدەلگەن وسىنداي ءتيىمدى قا­رىم-قاتىناستاردى ودان ءارى جان-جاقتى دامىتۋ قاجەت ەكەندىگى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. ماسەلەن, اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى اقش-تىڭ يادرولىق بولاشاعى جونىندەگى كوميسسيا­نىڭ جەتەكشىسى برەنت سكوۋكروفت ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردا قول جەتكىزىلگەن جە­تىستىكتەرگە جوعارى قاناعات­تان­عاندىق سەزىمىن جەتكىزە كەلىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجى­مى­نىڭ بۇگىنگى جاعدايى مەن بولا­شا­عىنا, سونداي-اق الەمدەگى يادرو­لىق ەنەرگەتيكانىڭ دامۋ ماسەلە­لە­رىنە توقتالدى. ول قازاق­ستان­نىڭ ماگاتە باقىلاۋىمەن يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن ءوز اۋماعىنا ورنالاستىرۋ جونىندەگى شەشىمىنە اسا جوعارى باعا بەرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە جا­ھاندىق يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ قاۋىپسىز جانە بەيبىت دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ۆاشينگتونداعى ساپارىنىڭ ەكىن­شى كۇنى قانات ساۋداباەۆ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتونمەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى كەلىس­سوز جۇرگىزدى. ەكى مەملەكەت ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىق بايلا­نىستاردىڭ قارقىندى دامۋ ءۇردى­سىنە قاناعاتتانعاندىق سەزىمدەرىن بىلدىرە كەلىپ, قوس  مەملەكەتتىڭ سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆوسى باس­شىلارى 2010 جىلعى ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن  يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت اياسىندا پرەزيدەنتتەر نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ پەن باراك وباما اراسىندا بولعان كەزدەسۋدە قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى دەر كەزىندە ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن ەرەكشە اتادى. وسى­عان بايلانىستى قانات ساۋداباەۆ پەن حيللاري كلينتون «ەكى مەم­لە­كەتتىڭ ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىك­تى نىعايتۋعا جانە تەرەڭدەتۋگە دەگەن مۇدەلىلىكتەرىن» تاعى دا اشىق مالىمدەدى. ەكى­جاقتى پىكىر الىسۋ با­رىسىندا اقش-تىڭ مەم­لەكەت­تىك حاتشىسى الەمدىك رەجىمدەگى ياد­رو­لىق قا­رۋسىزدانۋ جانە اي­ماق­تىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قام­تاماسىز ەتۋ­دەگى  قا­زاقستاننىڭ كوش­باس­شىلىعىن ايتا كەلىپ, اۋعانستاندى الەۋ­مەت­تىك-ەكونو­مي­كالىق قال­پى­نا كەلتىرۋ ماقسا­تىندا دۇنيە­جۇ­زىلىك قو­عامداستىق جاساپ جات­قان شارالارعا قا­زاقستاننىڭ ناقتى تاجىريبە جۇزىندە كور­سە­تىپ وتىرعان قىز­مە­تىنە ريزاشىلىعىن جەت­كىزدى. تاراپتار ەكو­نو­مي­كا سالاسىنداعى باي­لا­نىستارعا توقتالا كەلىپ, قازاقستاننىڭ بسۇ-عا مۇشە بولىپ كىرۋ ماسە­لەسىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسسوز­دەردە قول جەتكىزىلگەن ءتيىمدى ناتيجەلەردى اتاپ كورسەتتى. استانا قالاسىندا «نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ» اشى­لۋىنا بايلا­نىس­تى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى عى­لىمي-تەحنو­لو­گيالىق بايلا­نىس­تاردى ودان ءارى ىقپالدى ءتۇر­دە جانداندىرۋ قا­جەتتىگىن ايتا كەلىپ, وسى ماسە­لەگە بايلانىستى ءىس جۇزىنە اسى­رى­لاتىن ناقتى شارالاردى اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى وكىلى­نىڭ قازاقستان­عا جاسايتىن ار­نايى ساپارىندا بەلگىلەۋگە كەلىستى. ح.كلينتون قا­زاقستان ۇكىمەتى­نىڭ الەمدىك ادام ساۋداسىمەن كۇرەس باعىتىندا ات­قا­رىپ جاتقان جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرە كەلىپ, اقش اكىمشىلىگى تاراپىنان بۇل ماسەلەدە ەكى­جاق­تى ارىپتەس­تىكتى بەلسەندى ءجۇر­گىزۋگە بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. كەزدەسۋ سوڭىندا قانات ساۋداباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانى قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋى جونىندەگى شاقىرۋىن تاعى دا ناقتىلادى. وسىدان كەيىن قانات ساۋداباەۆ  قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس ەكىجاقتى بايلانىستاردى جانە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا قوسقان اسا زور ۇلەسى ءۇشىن ماراپاتتالعان حيللاري كلينتونعا ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىن سالتاناتتى جاعدايدا تابىس ەتتى. سونىمەن بىرگە,  قانات ساۋداباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الداعى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىعىنا سايكەس وسى ۇيىمداعى اقش پرەزي­دەنتى­نىڭ ارناۋلى وكىلى راشيد ءحۋسسايندى قابىلداپ, «يسلام الەمى – باتىس» ۇنقاتىسۋىنىڭ كەلەلى ءما­سەلەلەرىن تالقىلادى. سول كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى  «كونوكوفيليپس» جانە «حەليبەرتون» كومپانيا­لارى­نىڭ باسشىلارى دجەيمس مالۆو مەن دەۆيد لەزاردى قا­بىل­داپ, ەكونوميكالىق بايلانىس­تار جان-جاقتى تىلگە تيەك ەتىلگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونداي-اق, قانات ساۋداباەۆ اقش-تىڭ «اقىل ورتالىعى» وكىلدەرىنىڭ جانە قازاقستان-امەريكا ىسكەرلەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەلەرى الدىندا ءسوز سويلەدى.