ماسەلەنىڭ ءمانىسى
قارا باستىڭ قامىن كوزدەگەن ساۋداگەر-دەلدالداردىڭ اشكوزدىگى مەن جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ جوقتىعىنان ورىن الىپ وتىر.
ەل وڭىرلەرىندەگى باعانىڭ دۇركىن-دۇركىن ءوسۋى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. جايشىلىقتا قارا حالىققا قىمباتشىلىقتىڭ قىر-سىرىن تۇسىندىرگەندە قىرىق سىلتاۋىن العا توساتىن جانە قالىپتاسقان جاعدايدى جۋىپ-شايىپ كورسەتەتىن ۆەدوموستۆو جەتەكشىلەرى وبلىس باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ توراعالىعىمەن باعانى تەجەۋگە بايلانىستى شۇعىل وتكىزگەن كەڭەستە ءوز كىنالارىن مويىنداعان بولۋى كەرەك, ەش ءۋاج ايتا الماعان كۇيى ءۇن-ءتۇنسىز قالدى. ويتكەنى, سەرىك سۇلتانعازى ۇلى جۇرتشىلىق كوپ تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن تاعامداردىڭ جانە كوكونىس تۇرلەرىنىڭ بولشەك ساۋداداعى قىمباتتاۋ سەبەپتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى سۇراستىرىپ, تالايلاردىڭ قىزارۋىنا تۋرا كەلدى. قاراقۇمىق جارماسى, بيداي ۇنى, قانت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعالارى وسكەن. ال, كارتوپ پەن كوكونىس اسپانداپ كەتكەن. ماسەلەن, كارتوپ مول وسەتىن قاراتوپىراقتى وڭىردە «ەكىنشى نان» 1,5 ەسە قىمباتتاپ, 200 تەڭگەگە دەيىن جەتۋىن ەشنارسەمەن اقتاۋعا بولمايدى. «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ «قىزىلجار» كوممۋنالدىق بازارىنا ءار كيلوسىن 55 تەڭگەدەن جەتكىزگەن كارتوبى بولشەك ساۋدادا 1,5 ەسەگە ارتىپ كەتكەنىن قۇزىرلى ورىندار كورە-بىلە تۇرا شارا قولدانۋعا قاۋقارسىز بولعان. قىزىلشا – 43, كاپۋستا – 41, ءسابىز – 21, پياز 17 پايىزعا كوتەرىلگەن. قاداعالاۋشى ورگاندار مەن بازارلاردىڭ اكىمگەرلەرى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا اراسىنداعى ايىرماشىلىق 20 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس ەكەندىگىن بىلگەنىمەن, ولقىلىققا كوز جۇما قاراعان. «قىزىلجار», «يۋجنىي» كوممۋنالدىق بازارلارىنداعى قىمباتشىلىق تا جالىنا قول اپارتپايدى. ايماق باسشىسى جيىندا مىنانداي سوراقى فاكتىلەر كەلتىردى. ءىرى قارا مالدىڭ سان ەتتەرى ەشبىر قۇجاتسىز بازار سورەلەرىن اينالىپ باسقا جاقتارعا جونەلتىلىپ وتىرعان. وسىنىڭ ءوزى-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى اۋماقتىق ينسپەكتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى جۇمىسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن اڭعارتادى. سول سياقتى ءسۇت جانە جۇمىرتقا وندىرەتىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن دەمەۋقارجىنى مىسە تۇتپاي باعانى جارىسا كوتەرگەن. وبلىس وسى ونىمدەر بويىنشا رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىن الاتىنىنا قاراماستان, سىرتتان تاسۋى قالاي دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. سونىڭ سالدارىنان جۇمىرتقانىڭ ون داناسى 200 تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. تالداۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, ءونىمدەر سىرتقا ارزان باعاعا ءجونەلتىلىپ, قىمبات باعاعا اكەلىنىپ ءجۇر.
كۇزدە جەرگىلىكتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى ءوز ونىمدەرىن قولجەتىمدى باعاعا ءوتكىزە الماي, ۇلكەن سەرگەلدەڭگە ءتۇسەتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ونىڭ اقىرى ويدان-قىردان اعىلعان دەلدالدارعا ارزان باعاۋعا ۇستاتىپ ءجىبەرۋگە سوقتىرادى. وسىنىڭ زاردابىن ەندى وبلىس تۇرعىندارى تارتىپ وتىر. شاماسى, مۇددەلى ۇيىمدار «جاز شاناڭدى, قىس ارباڭدى سايلا» دەگەن ناقىلدى ەستەرىنەن شىعارىپ العانعا ۇقسايدى. ايتپەسە, وبلىس كارتوپ, ءسابىز سەكىلدى ونىمدەرمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ايماققا جاتادى. جيىندا نان جانە نان ءونىمدەرىنىڭ باعاسى ساقتالىپ وتىرعانى اتاپ كورسەتىلدى. دۇرىس-اق. ال, «سۇلتان» اق ماكارون ءونىمدەرىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. بىلايشا ايتقاندا, بيدايدان جاسالاتىن تاعامداردىڭ ءبىرىنىڭ باعاسى وسكەن, ەكىنشىسى بۇرىنعى كۇيىندە قالعان. قايسىسى قيسىندى؟ بازارلاردا, دۇكەندەردە شوشقا, قۇس ەتتەرىنىڭ باعالارى بىرقالىپتى. ەندى سيىر ەتىن ساتىپ الۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. وسىنداي كەرەعارلىقتىڭ ءبىر سەبەبىن قاداعالاۋ ورىندارى تاراپىنان باقىلاۋدىڭ بوساڭسىعانىنان ىزدەگەن ءلازىم. ونىڭ ۇستىنە بازار باسشىلارى مەن اكىمگەرلەر حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك مىندەتىن ۇمىتقان ءتارىزدى.
باعانى ءجون-جوسىقسىز وسىرۋگە مۇددەلى دەلدال-ساۋداگەرلەر جايلى اڭگىمە بولەك. ولاردىڭ تەك قانا بايۋدى ويلاعان ولەرمەندىگى نەگىزىنەن وڭتۇستىك ايماقتاردان جەتكىزىلەتىن كوكونىس پەن جەمىس-جيدەككە قاتىستى ءجيى ايتىلادى. ساۋدا-ساتتىقپەن كوبىنە جەكە ادامدار اينالىساتىندىقتان, ءارقايسىسىمەن كەلىسىم-شارت جاساۋ قيىن. ەكىنشىدەن, ول وڭىرلەردەن جەتكىزىلەتىن ونىمدەردى بازار باسشىلارى كوتەرمە باعامەن ساتىپ الىپ, ءوز ۇستەمەلەرىن قوساتىنى, ءتىپتى رەسەي اسىرىپ جىبەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ونىمدەر تۇتىنۋشىلارعا جەتكەنشە باعا بىرنەشە رەت ۇستەمەلەنەدى. سوندىقتان تىكەلەي تاسىمالداۋ جايىن جۇيەلى ۇيىمداستىرمايىنشا ءىس تۇزەلمەيدى. مىنە, ءتيىستى ورىنداردان قاتاڭ باقىلاۋدىڭ ورناماعانىن ساۋداگەرلەر مەن دەلدالدار, بازار باسشىلارى وسىلايشا شەبەر پايدالانا بىلەدى.
كەڭەستە وبلىس اكىمى ءىرى شارۋاشىلىق-كاسىپورىندارمەن مەموراندۋم جاساۋ, ونىمدەردى تىكەلەي تاسىمالداۋ ءىسىن جولعا قويۋ, كاسىپورىن جانە بازار باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن بەلگىلەپ, قولجەتىمدى باعانى قالىپتاستىرۋدىڭ, قىمباتشىلىقتى تەجەۋدىڭ باسقا دا شارالارىن اتاپ كورسەتتى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.