ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق بانكى اعىمداعى جىلعا ارنالعان اقشا-كرەديت ساياساتىن ايقىندادى. اكس-نىڭ ىقتيمال ماڭىزدى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى – تەڭگەنىڭ باسقارىلاتىن ايىرباستاۋ باعامى جونىندە ۇلتتىق بانك توراعاسى گريگوري مارچەنكو جەلتوقسانداعى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ايتتى. بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارماسى وسىنداي شەشىمدى قابىلداعان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل شەشىم قابىلداندى. 1999 جىلعى ساۋىردە ەنگىزىلگەن تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى – ەواب-دان ايىرماشىلىعى 21 ناۋرىزدان باستاپ ەنگىزىلەتىن باعامدىق ساياساتتىڭ نەگىزگى ۇعىمى «باسقارىلاتىن» دەگەن ءسوز بولادى. ياعني, ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىندا ءسال عانا تولقۋ پايدا بولسا, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا وعان ارالاسۋ قۇقىعىن ساقتاپ قالۋدا. بيىلعى جىلى ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ تاعى دا نەمەن سيپاتتالاتىنى جايىندا قر ۇب توراعاسى گريگوري مارچەنكومەن اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى ءتۇستى.

وڭ قورىتىندى, تۇرلاۋلى بولجام – گريگوري الەكساندروۆيچ, الدىمەن قىسقاشا تۇر­دە قورىتىندىلار جايىن­دا ايتا كەتسەڭىز. 2010 جىل اياقتالدى, ونىڭ ماڭىزدى وقيعا­لارى, قاتەلىكتەرى مەن ساباق­تارى قانداي؟

– مەنىڭ ويىمشا, وتكەن جىلدىڭ نەگىزگى قو­رىتىندىسى – ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ قولايلى قال­پى­نا كەلتىرۋ قارقىنى جانە قازاقستاندىق ءۇش بانكتى –بتا بانكىن, اليانس بانكىن جانە تەمiربانكتى قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىنىڭ تا­بىستى اياقتالۋى. ماسەلەن, ستاتيستيكا اگەنتتى­گىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى بويىنشا ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى 2010 جىلدىڭ توعىز ايىندا 7,5% بولدى. الايدا قولدا بار الدىن الا باعالاۋلار بويىن­شا, ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى جىل قورىتىن­دىسى بويىنشا 7% بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا 2010 جىلدىڭ 11 ايىندا ونەركاسىپ 10,5% ءوستى. بۇل رەتتە تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسى 5,7%, وڭدەۋ –18,8%, كولىك – 12,6%, ساۋدا –12,4%, بايلانىس –5%, سىرت­قى ساۋدا –19,2% ءوستى. ءتىپتى قۇرىلىس تا 0,2% ءوستى. تۇتاستاي العاندا, قولايسىز اۋا رايى جاع­دا­يىنا بايلانىستى استىقتى تولىق جيناپ الماۋ­دىڭ سال­دارىنان تومەندەۋگە جول بەرىلگەن اۋىل شارۋا­شىلىعىن قوسپاعاندا, ەكونوميكا­نىڭ بار­لىق سالا­لارى بويىنشا ءوسۋ بايقالادى. ەلدىڭ ەكو­نو­ميكالىق وسۋىندەگى نەعۇرلىم ماڭىز­­دىسى ارتا­راپتاندىرىلعان ءوسۋ, ياعني ەكونوميكانىڭ ءون­دىرۋ ونەركاسىبىمەن بايلانىس­تى سالاسى عانا ەمەس, بارلىق سالالارى وسۋدە. الەۋمەتتىك ۇلكەن ءمانى بار باسقا دا ماكرو­ەكو­نو­ميكالىق كورسەتكىش تە اسا ماڭىزدى, جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 2010 جىلعى قاڭتارداعى 6,3%-دان 2010 جىلعى قا­راشادا 5,6%-عا دەيىن تومەندەدى. قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ تابىسىن  رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەر دە اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا Fitch حالىقارالىق رەيتينگىلىك اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز كرەديتتىك رەيتينگىسىنىڭ بولجامىن «وڭعا» دەيىن كوتەردى, ال Standard&­Poor’s شەتەلدىك جانە ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى مىندەتتەمەلەر بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى تاۋەلسىز كرەديتتىك رەيتينگىلەردى ءبىر ساتىعا كوتەردى. S&P رەيتينگىلەرى بويىنشا «تۇراقتى» دەگەن بولجام بەلگىلەندى. بانك سەكتورىنا كەلەتىن بولساق, وندا ەڭ ماڭىزدى وقيعا ءۇش بانك بويىنشا بەرەشەكتى تا­بىس­تى قايتا قۇرىلىمداۋ. بۇل رەتتە ونىڭ قورى­تىندىلارىن الەمدىك قوعامداستىق تانى­دى. حا­لىق­­تىڭ بانك جۇيەسىنە جانە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سەنى­مىنىڭ ساقتالعانى اسا ماڭىزدى. مۇنىڭ ءوزى بانك جۇيەسىندە دەپوزيتتەردىڭ ءوسۋى سياقتى كور­سەت­­كىشتەن جاقسى كورىنەدى. 2010 جىلى دەپوزيتتىك ۇيىمدارداعى رەزيدەنتتەردىڭ دەپوزيتتە­رىنىڭ كولەمى 12,5%-عا 7398 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل رەتتە شەتەل ۆاليۋتا­سىنداعى دەپوزيتتەر 8,1%-عا ازايدى, ال ۇلتتىق ۆاليۋتاداعىلارى 30% ۇلعايدى. وتكەن جىلدىڭ باسقا ماڭىزدى وقيعالارى تۋ­رالى ايتاتىن بولساق, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اراسىندا جاسالعان كەدەن وداعىنىڭ جۇ­مىس ىستەي باستاعانىن ايرىقشا  اتاپ وتكەن ءجون. وتكەن جىلى اتاپ ايتارلىقتاي قاتەلىك جىبەرىلگەن جوق. ال ساباق شە؟ مەنىڭشە, بۇل –  تەرىس سالدارىن ءۇش جىل بويى ەڭسەرگەن داعدارىس­تىڭ ساباقتارى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستى­سى – ەكونوميكاداعى جانە قارجى سەك­تورىنداعى تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردى ۋاقتىلى جانە بارابار باعالاۋ قاجەتتىلىگى, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ماقساتىندا ءار­تاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىن جەدەلدە­تۋدىڭ قاجەتتىلىگى.

21 ناۋرىزدا تەڭگە باسقارىلاتىن وزگەرۋگە كەتەدى – جىل باسىنداعى ەڭ شىتىرمان ماسەلە – جاڭا ۆاليۋتا ءدالىزى تۋرالى. قازىرگى كەزدە جەر­گىلىكتى بولجامدار نەگىزىنەن, تەڭگەنىڭ ايتار­لىق­تاي نىعايۋىن جاقتايدى. اتاپ ايت­قاندا, 25%-عا. ءسىزدىڭ بولجامدارعا كوز­قا­را­سىڭىزدى بىلە تۇرا, نارىققا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ دۇربە­لەڭدى كۇتۋلەرىنە قاراماس­تان,  ۇلتتىق بانكتىڭ نە سەبەپتى ەكى جىل بويىنا ۇيرەنىپ قالعان ءدالىز شەكاراسىن ەمەس, باعامدىق سايا­ساتتى ايقىن­داۋ­عا ارنال­عان قاعيداتتار­دى, تاسىل­دەردى وزگەر­تۋ­دى ورىن­دى دەپ سانايتىنى نەلىكتەن. ءتاسىلدى وزگەر­تۋدىڭ سەبەبى نە جانە تۇتاستاي العاندا, قر ۇب-ءنىڭ باعامدىق ساياساتى قانداي بولماق؟

– ماعان وسى «دۇربەلەڭدى كۇتۋلەر» تۇسىنىك­سىز, سەبەبى وتكەن جىلى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىن­داعى احۋال وتە تۇراقتى بولدى. دەگەنمەن ۆاليۋتا ءدالىزىنىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ ماسەلەسىندەگى ۇلتتىق بانك­تىڭ ۇستانىمىن ايقىنداي كەتەيىن. 2010 جىلى قول­دانىستا بولعان بارىنشا كەڭ دالىزگە قارا­ماس­تان تەڭگە نومينالدىق كورسەتۋدە 0,6%-عا عانا نىعاي­دى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ نارىققا قاتىسۋى از عانا بولدى. 2011 جىلعى قاڭتاردا دا سول كورىنىس: تەڭگە دوللارعا شاققاندا نىعايدى, ال ۇلت­تىق بانك ميللياردتان استام دوللاردى ساتىپ الىپ تا قويدى, سەبەبى نىعايۋ اسا كۇشتى بولماۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ءبىز باعامنىڭ اۋىتقۋ ءدالىزىن ودان ءارى بەلگىلەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ساناي­مىز. تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ اۋىتقۋ ءدالىزىنىڭ قولدانىلۋى اياقتالعاننان كەيىن, ياعني 2011 جىلعى 21 ناۋرىزدان باستاپ ۇلتتىق بانك بىزدە 2009 جىلعا دەيىن قولدانىل­عان باسقارىلا­تىن وزگەرمەلى ۆاليۋتالىق باعام رەجيمىنە قايتا ورالادى. بۇعان ۇلتتىق ۆاليۋتا­نىڭ تۇراقتىلىعى سەبەپشى بولىپ وتىر, مۇنىڭ وزىنە قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ الەمدىك نارىق­تار­داعى نەگىزگى ۇستا­نىمىنا قولايلى باعا كونيۋنكتۋراسى جانە تو­لەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيى سەبەپشى. ورتاشا مەرزىمدى كەزەڭدە تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا تۇبەگەيلى ال­عى­شارتتار جوق, وعان قوسا, شيكىزاتتىڭ جوعارى الەم­دىك باعاسى ساقتالىپ تۇرعان كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋ­تانىڭ نىعايۋىنىڭ جالعاسۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. بۇل رەتتە باسقارىلاتىن ۆاليۋتالىق باعام رەجيمىنە كوشۋ ۇلتتىق بانكتى ۇلتتىق ۆاليۋتا­نىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىنەن بوساتپايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ باعام­دىق ساياساتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ناقتى باعامى­نىڭ الەمدىك كونيۋنكتۋرانىڭ تۇراقتى وزگەرۋى جاعدايىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ باسە­كەگە قابىلەت­تىلىگىنە تەرىس ىقپال ەتۋى ىقتيمال اي­تارلىقتاي اۋىتقۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالادى.

بۇلجىمايتىن باستى ماقسات – باعا تۇراقتىلىعى – باعامدىق ساياسات – ۇلتتىق بانكتىڭ  جالپى اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگى. اكس-تىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ قابىلدان­عانى بەلگىلى. وعان قانداي ماكروەكونومي­كالىق ولشەمدەر كىرەدى, قر ۇب-ءنىڭ اعىمداعى جىلعا ارنالعان بولجامدارى قانداي, اكس-تىڭ جۇمسارۋى كۇتىلە مە الدە كەرىسىنشە قاتاڭداتىلا ما؟

– ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتى 2011 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىق ينفلياتسيا­نى 6-8% شەگىندە ۇستاپ تۇرۋ بولىپ تابىلادى. جانە وعان قول جەتكىزۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ بارلىق ءتيىستى شارالارىمەن قام­تاماسىز ەتىلەدى. بۇعان كۇمان بولۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە ينفلياتسيالىق قىسىم ايتارلىق­تاي جانە كۇرت وزگەرگەن جاعدايدا ۇلتتىق بانك­تىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋ بويىنشا  شارالار قابىلداۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك اقشا-كرەديت ساياساتى قالىپتاسىپ وتىرعان ماكروەكونوميكا­لىق جاعدايلارعا بارابار بولادى جانە ول قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋ بولجامدارىن ورىنداۋعا ىقپال ەتەدى.

تەرىس كۇتۋلەرگە سەبەپ جوق – ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا ساي­كەس ينفلياتسيا ءبىر جىلدا (2009 جىلعى جەل­توقسانعا) 7,8%, قاڭتار-جەلتوقساندا ورتاشا العاندا 7,1% قۇراعان, بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامدىق شەكتەرىنە سايكەس كەلەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيا بويىنشا 2011 جىلعا ار­نال­عان بولجامى قانداي؟ قالىپتاسقان احۋال­دى ەسكەرسەك, ينفليا­تسيانى باسقارۋداعى, ماق­سات­تى كورسەتكىشتەردى ۇستاپ تۇرۋداعى قيىندىق نەدە؟

– راسىندا, 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىن­­شا جىلدىق ينفلياتسيا (2009 جىلعى جەل­توقساننان باستاپ 2010 جىلعى جەلتوقسان ارالى­عىندا) 7,8% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل رەتتە ينفلياتسيانى 6-8% شەگىندە ۇستاپ تۇرۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ ايقىن­دالدى. ياعني ناقتى ينفلياتسيا ۇلتتىق بانكتىڭ ماقساتتى دالىزىنە سايكەس كەلەدى. 2011 جىلعا كەلەر بولساق, باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ينفلياتسيانى 2011 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بۇرىن ايتىپ كەتكەندەي, 6-8% شەگىندە ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالعان اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزەتىن بولامىز. ۇلتتىق بانكتىڭ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ كورسەتىل­گەن ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان بارلىق قاجەتتى شارالاردى قولدانۋدى جالعاستىرا بەرەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل رەتتە قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا تۇتىنۋ نارىعىنداعى احۋال تۇراقتى بولىپ قالىپ وتىر, ينفلياتسيالىق قىسىمدى كۇ­شەيتۋدىڭ قازىرگى كەزدە ەشبىر سەبەبى جوق. سىرتقى فاكتورلار تاراپىنان تەرىس كۇيزەلىستىك قۇبىلىس­تار بولماسا, بەلگىلەنگەن ءدالىز ساقتالاتىن بولادى. – وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەي­نەتاقى تولەمدەرى 30%-عا كوتەرىلدى. بۇل زەينەتكەرلەر ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق, ال ەكو­نوميكا تۇرعىسىنان الساق, ونىڭ ينفلياتسياعا اسەرى بولا ما؟ – 2011 جىلى بيۋدجەتتىك تولەمدەردىڭ كوتەرى­لۋىنەن ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ ايتارلىقتاي كۇشەيۋىن ۇلتتىق بانك بولجاپ وتىرعان جوق. اقشا-كرەديت ساياساتىن ازىرلەگەن كەزدە ۇلتتىق بانك زەينەتاقىنىڭ, جاردەماقىنىڭ, جالاقىنىڭ جانە بيۋدجەتتەن تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەردىڭ 2011 جىلى كوتەرىلەتىنىن ەسكەردى. بۇل كوتەرۋدىڭ ەكونوميكاداعى جيىنتىق ۇسى­نىستى جيىنتىق سۇرانىسقا سايكەس دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ بولىگىندە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ تاراپىنان ءتيىستى شارالاردى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دە بارلىق قاجەتتى قاراجاتى جانە قۇرالدارى بار. ياعني, تاعى دا قايتالايمىن, تەرىس كۇتۋلەرگە سەبەپ جوق.

بەك بەلگىلەيتىن ولشەمدەر قازاقستان ءۇشىن قولايلى – بەك-ءتىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس بىر­ىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جىلدىق تاپشىلىعى­نىڭ, جىلدىق ينفلياتسيانىڭ جانە مەملەكەت بورى­شى­نىڭ كورسەتكىشتەرىن كەلىسەتىندىگى تۋرالى باق-تا حابارلاندى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ كورسەتكىشى ءىجو-ءنىڭ 50%-نان اسپاۋى ءتيىس, ال ينفلياتسيا دەڭگەيى جىلىنا ورتاشا العاندا باعالارىنىڭ ءوسۋى ەڭ تومەن, بەك-كە مۇشە مەملەكەتتىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيى­نىڭ 5 پايىزدىق تارماعىنان اس­پاۋى ءتيىس. ەكونومي­كالىق دامۋدىڭ تۇراقتى­لىعىن اي­قىن­دايتىن ساندىق ولشەمدەردىڭ 2013 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىنىنە قاراماستان, ولار اكس قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ تاسىلدەرىن وز­گەرتۋدى تالاپ ەتە مە جانە قازاق­ستان ولاردى قانشالىقتى ورىن­داي الادى؟

– بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىق­تىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ شەڭبەرىندە كەلىسىلگەن ماكروەكونوميكالىق ساياسات تۋرالى كەلىسىم ازىر­لەن­گەن بولاتىن. بۇل كەلىسىمنىڭ نورمالارى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تۇراقتىلىعىن ايقىن­داي­تىن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جىلدىق تاپشى­لىعىنان, مەملەكەتتىك بورىشتان, سونداي-اق ينفلياتسيادان تۇراتىن ساندىق ولشەمدەر شەڭبە­رىندە قازاقستاندا, رەسەيدە جانە بەلارۋستە ەكو­نو­ميكالىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. ينفلياتسياعا كەلەر بولساق, كەلىسىمگە سايكەس ونىڭ ورتاشا العانداعى جىلدىق دەڭگەيى باعالا­رىنىڭ ءوسۋى ەڭ تومەن, بەك-كە قاتىسۋشى ەلدىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ 5 پايىزدىق تارماعىنان اسپاۋى ءتيىس. قازاقستان ءۇشىن بۇل ولشەمنىڭ قو­لاي­لى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستانداعى, رەسەيدەگى جانە بەلارۋستەگى 2002-2009 جىلدار ارالىعىن­داعى ورتاشا جىلدىق ينفلياتسيانىڭ تاريحي ستا­تيستيكاسىنا قاراساق, بۇل تالاپتى قازاق­ستاننىڭ بارلىق كەزەڭ بويىنا ورىنداعا­نىن, بەلارۋستىڭ 2002-2004 جانە 2009 جىلدارى, رەسەيدىڭ 2002-2003 جىلدارى ورىنداماعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل تالاپتى ورىنداۋدا بولاشاقتا دا قيىن­دىق بولمايدى دەپ ويلايمىن. قازاقستانداعى ينفلياتسيا دەڭگەيىن ارقاشان دا رەسەيدەگى جانە بەلارۋستەگى ينفلياتسيامەن سالىستىرۋعا بولادى. بۇدان باسقا كەلىسىم بەك-كە قاتىسۋشى ەلدەردەگى كەلىسىلگەن ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى ازىرلەۋ­دى جانە جۇرگىزۋدى بولجايدى, بۇل وسى ەلدەردىڭ ەكونومي­كالارىنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا جانە تەڭدەس­تى­رىلگەن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تاپشىلى­عى, مەملەكەتتىك بورىش جانە ينفلياتسيا بويىنشا كور­سەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.

نارىققا كىرەتىن ءاربىر ينۆەستور ءتۇسىنۋى ءتيىس – رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلدەردىڭ, بانكتەردىڭ جانە كومپانيالاردىڭ رەيتينگىلەرىن جاقسارۋ جاعىنا قاراي قايتا قاراۋدا. رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەرگە قاتىستى ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزدى بىلەمىز, دەگەنمەن بار­لىعىنا بەلگىلى قاتەلەر مەن قاتە ەسەپتەۋلەرگە قاراماستان, قازىرگى كەزدە ينۆەستورلىق قو­عام­داس­تىق ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن ەلدەردى, كومپا­نيا­­لاردى تاڭداعان كەزدە وسى باعا­لارعا سۇيە­نەدى. بۇل باعالاردى ءسىز قانداي جاعدايدا نا­زار­عا الارلىق دەپ سانار ەدىڭىز جانە ءسىزدىڭ با­عا­لاۋىڭىزشا, رەسپۋبليكاعا شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيالاردىڭ اكەلىنۋى 2011 جىلى بۇرىنعى دەڭگەيىندە قالا ما؟

– S&P, Moody’s جانە Fitch حالىقارالىق رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەرىنە قاتىستى ينۆەستورلار تاراپىنان ايتىلىپ جۇرگەن سىننىڭ نەگىزى بار. رەيتينگىلىك باعالاردىڭ دالمە-ءدال جانە ۋاقتى­لى بەرىلمەۋىنىڭ الەمدىك داعدارىستى ارانداتقان فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتىلعان سوڭعى جىلدارداعى وقيعالارعا بايلانىستى ينۆەستورلار مۇنداي قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ پىكىرىنە ءسوزسىز سەنبەيتىن بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەيتينگىلەردى بەلگىلەۋ تەتىگىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى كەڭىنەن تال­قىلانۋدا. رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەردىڭ وزدەرى­نىڭ, سونداي-اق جوعارى رەيتينگ الۋعا مۇددەلى باعالى قاعازدى شىعارۋشىلار مەن قارجى ينس­تي­تۋتتارىنىڭ مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءتاسىل قاجەت. سوعان بايلانىستى Fitch, Moody’s جانە Standard & Poor’s-كە بالاما رەتىندە قىتايدا العاشقى رەيتينگىلىك اگەنتتىك قۇرىلدى, ونىڭ قىزمەتتەرىن باعالى قاعازداردى شىعارۋشىلار ەمەس, ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى تو­لەي­تىن بولادى. ەۋروايماقتا دا وسىنداي اگەنتتىك قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. رەيتينگىلىك اگەنت­تىك­تەردىڭ باعالارىنا دەگەن سەنىم تۋرالى سۇراق­قا جاۋاپ رەتىندە ولاردىڭ پىكىرلەرىنىڭ جانە باعا­لارىنىڭ نارىق ءۇشىن تەك بولجام جانە باعدار عانا ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. تيىسىنشە, نارىققا كىرەتىن ءاربىر ينۆەستور ءوز تاۋەكەلىن ءتۇسىنىپ, ءوز بەتىنشە باعالاي ءبىلۋى ءتيىس. قازاقستانعا كەلەر بولساق, 2010 جىلدىڭ اياعىندا S&P جانە Fitch-ءتىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز رەيتينگى بويىنشا باعاسى جاقسارتىلدى. اگەنت­تىكتەردىڭ پىكىرلەرى قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتى­لىعىن, بىرقاتار قازاقستاندىق بانكتەردىڭ بانك­روتتىعىنان جانە 2008-2009 جىلدارداعى ساۋدا­نىڭ كۇرت ناشارلاۋىنان كەيىن قازاقستاننىڭ تو­لەم بالانسىنىڭ تۇراقتىلىعىن, ەلىمىزدىڭ ءوتىمدى اكتيۆتەرى كولەمىنىڭ ۇلعايعانىن كورسە­تەدى. قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كلي­ما­تى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ايتارلىقتاي تارتىم­دى بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ اكەلىنۋى 2011 جىلى ساق­تالادى. شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ قازاقستانعا جالپى اكەلىنۋى ەلدىڭ تولەم بالانسىنىڭ دەرەكتەرى  بويىن­شا سوڭعى  4 جىل ىشىندە شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەس­تي­تسيالاردىڭ قازاقستانعا جالپى اكەلىنۋى  وتە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ  وتىر – 2007-2009 جىل­دارداعى  ورتاشا  جىلدىق كورسەتكىش 19 ملرد. اقش دوللارىنان اسادى جانە وتكەن جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىلارى  بويىنشا 13,1 ملرد. اقش دوللارىن  قۇرايدى. وسىنى ەسكەرە  وتى­رىپ, قازاقستانعا كەلىپ تۇسەتىن تىكەلەي ينۆەس­تيتسيالارعا رەيتينگىلىك اگەنتتىكتەردىڭ باعالارى ناشار اسەر ەتەدى دەپ پايىمداۋعا  بولادى, ويتكەنى بۇرىن جاسالعان  ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار بويىنشا ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن قار­جىلاندىرۋ تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ  باسىم بولىگىن قۇرايدى. وسىلايشا, 2011 جىلى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ اكەلىنۋى جوعارى دەڭگەيدە  ساقتالادى  دەپ كۇتۋگە  بولادى. وعان قوسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك  باعدارلا­ماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە  باسقا  جوبالار  بويىنشا  شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ  اناعۇر­لىم كوپ اكەلىنۋى كۇتىلۋدە. شەتەلدىك ينۆەستور­لاردىڭ جوباعا قاتىسۋىنىڭ نىسانىنا بايلا­نىس­تى (كاپيتالعا كىرۋ نەمەسە كىرمەي) بۇل ينۆەستيتسيالار تىكەلەي دە, پورتفەلدىك تە  بولۋى  مۇمكىن.

كرەديتتىك پورتفەل تۋرالى ءىس – بانك دەگەن سوزگە سينونيم رەتىندە ءجيى پايدالانىلاتىن كرەديتتىك مەكەمە ءسوزى – بۇگىندە جۇمىس ىستەمەيتىن تەرمين رەتىندە كو­رىنىپ  وتىر. ويتكەنى كرەديتتەۋ ءىس جۇزىندە ءوسىپ وتىرعان جوق. ءسىز  ەكونوميكانى كرەديتتەۋگە بايلانىستى جاعدايعا وسىعان دەيىن تۇسىنىك­تەمە بەردىڭىز, سوعان قاراماستان ۇلت­تىق بانك وسى جىلى بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىراتىن شارالاردى قابىلداي ما؟ جانە بۇل شارالارعا قرۇب ءداستۇرلى on-lin پىكىرتەرىمىنىڭ  500-دەن استام رەسپوندەنتتىڭ (15 قارسى) بانكتەردى كرەديتتەۋ  تالاپتارى­نىڭ  شاعىن جانە ورتا  بيزنەس ءۇشىن  قولايلى ەمەستىگى كورسەتىلگەن ناتيجەسى اسەر ەتەدى  مە؟

– شىن مانىندە كرەديتتەۋگە بايلانىستى جاع­داي 2010 جىلى ونشا  قولايلى  بولا  قويعان  جوق. 2010 جىلعى  11 ايدىڭ  دەرەكتەرى  بويىنشا بانك­تەردىڭ ەكونوميكانى كرەديتتەۋى 2,0%-عا ازايىپ,  7494,6 ملرد. تەڭگەنى  قۇرادى. بۇل رەتتە كرەديت­تەۋدىڭ  تومەندەۋىنە  نەگىزىنەن  ۆاليۋتالىق قارىز الۋ سەگمەنتىندەگى كرەديتتىك بەلسەندىلىكتىڭ قۇلدى­راۋى ىقپال ەتتى. وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا­سىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى  كرەديتتەردىڭ كولەمى 7,9%-عا كوتەرىلدى, ال شەتەل ۆاليۋتاسىندا –12,5%-عا تومەندەدى. ناتيجەسىندە تەڭگەمەن بەرىلەتىن كرەديتتەردىڭ ۇلەس سالماعى وتكەن جىلدىڭ قارا­شاسىندا 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىمەن سالىس­تىرعاندا 51,6%-دان  56,8%-عا دەيىن كوتەرىلدى. ۆاليۋتالىق كرەديتتەۋدىڭ تومەندەۋىنە ۆاليۋ­تا­لىق ءتۇسىمى جوق زاەمشىلارعا كرەديت بەرەتىن بانكتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى  قاتاڭداتۋعا باعىت­تالعان ققا ىنتالاندىرماۋ ساياساتى ىق­پال ەتەدى. سونداي-اق كورسەتكىشكە وسى زاەمنىڭ  تۇرىنە  تۇ­تى­نۋشىلىق سۇرانىستىڭ تومەندەۋى جانە ۆاليۋ­تالاردىڭ باعامدىق اۋىتقۋلارىنا بايلانىستى تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردىڭ  بولۋى ىقپال ەتەدى. ءوز تاراپىنان  ۇلتتىق بانك  ءوز قاراۋىنداعى اقشا-كرەديت ساياساتى قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋ بويىنشا  بارلىق  مۇمكىندىكتەرىن ءىس  جۇزىندە پاي­دالانىپ  بولدى. قازىر ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىز كوبىنەسە باسقا  اسپەكتىلەرگە نەگىزدەلىپ وتىر. ماسەلە مىنادا: كرەديتتىك پورتفەلدەر ساپاسىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز بولۋى قازاقستان­دىق بانكتەردىڭ باستى پروبلەماسى بولىپ وتىر. پورتفەلدەردىڭ ساپاسى ءوز كەزەگىندە  بانكتەردىڭ كرەديتتىك ساياساتىن بەلگىلەي وتىرىپ ولاردى جاڭا تاۋەكەلدەردى قابىلداۋ كەزىندە تەجەيدى. ياعني ولاردىڭ زاەمشىلارعا  قويىلاتىن  تالاپتارىن جۇمسارتۋ ساياساتىن تەجەيدى. ال بۇل,  ارينە جاڭا زاەمدار بەرۋدى  شەكتەيدى. وسىعان قاراماستان ۇلتتىق بانك ءارتۇرلى ءىس-شارالاردى  دايىنداۋ جانە  بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە ساپاسىز اكتيۆتەرمەن پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان زاڭ­ناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسادى. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانك­تەردىڭ اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسار­تۋ­دىڭ قادامدىق  جوسپارىن ازىرلەۋ جونىندەگى باس­­تاماسى  تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. بۇل  جوسپار بەس جىلدىق كەزەڭگە ەسەپتەلگەن. بۇل جەردە  سونداي-اق,  ققا مەن ۇلتتىق بانكتىڭ باستاماسى بويىنشا سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن  تولىق­تىرۋلار تۋرالى  ءسوز بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا,  ءبىز سالىق كودەكسىنىڭ 90-بابىن 2-1-تارماقپەن تولىقتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز, مۇندا بورىش­كەرگە قويىلاتىن تالاپ­تار­دىڭ مول­شەرىن ازايتۋ كەزىندە بۇرىن شەگەرىمگە جات­قىزىلعان پروۆيزيالار (رەزەرۆتەر) سومالارىن تومەن­دەتۋ كىرىس دەپ تانىلماۋ ءۇشىن نەگىزدەر  كەڭەيەدى. بۇل تۇزەتۋ ءۇمىتسىز بەرەشەك سومالارىن ەسەپتەن شىعارۋ نە  قايتا  قۇرىلىمداۋ  كەزىندە بانكتەر ءۇشىن سالىق شى­عىندارىن  تومەندەتەدى جانە بانكتەردىڭ پروب­لە­مالى كرەديتتەردەن تازارۋ ۇدەرىسىن  جىلدامداتادى. ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا كرەديتتەۋ ماسەلە­لەرى  بويىنشا جۇرگىزىلگەن ينتەراكتيۆتى پىكىرتەرى­مىنىڭ ناتيجەلەرىنە كەلەتىن بولساق, مۇنداي  پىكىرتەرىمدەر (ولاردى ءبىز ءارتۇرلى تاقىرىپتار بويىن­شا جۇرگىزىپ وتىرامىز) ءارتۇرلى پىكىرلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جانە سايتتى پايدالا­نۋ­شى­لاردىڭ قانداي بولسىن ماسەلەگە دەگەن كوز­قاراسىن جەدەل بايقاۋعا  مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اق­پارات كەيبىر جاعدايدا سۋبەكتيۆتى بولۋىنا قاراماستان نازارعا الىنادى جانە ۇلتتىق بانك­تىڭ شەشىمدەرىن قابىلداعان كەزدە  ەسكەرىلەدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ مۇراجايى بارلىق كەلەم دەۋشىلەرگە اشىق – گازەت پوشتاسىنان كەلىپ تۇسكەن سۇراق. ءبىز­دىڭ وقىرماندار ۇلتتىق بانكتىڭ  مۇرا­جايى قالاي جۇمىس ىستەيدى جانە ول بارلىق كەلەم دەۋشىلەرگە نەگە اشىق ەمەس دەگەن سۇراق  قويىپ وتىر؟  ۇلتتىق بانكتىڭ بيىل جيىرما جىلدى­عىن اتاپ وتەتىندىگىن جانە وسى كەزەڭدە جۇرت­شىلىق ءۇشىن كوپتەگەن قىزىقتى ارتەفاكتىلەر­دىڭ  جيناقتالعاندىعىن ەسكەرە  وتىرىپ, شىن مانىندە نەگە دەگەن  سۇراق تۋىندايدى؟

– شىن مانىسىندە,  ۇلتتىق بانكتىڭ  مۇراجايى بارلىق كەلەم دەۋشىلەرگە اشىق جانە وعان كەلۋ ءۇشىن تەك الدىن الا ءوتىنىم قاجەت. وعان قوسا, قازىر­گى كەزدە مۇراجايدىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جونىندە جۇ­مىس جۇرگىزىلۋدە. ۇلتتىق بانك مۇراجايدى دامى­تۋ تۇ­جىرىمداماسىن ازىرلەپ جاتىر, وعان سايكەس اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ قىزمەتىنىڭ بىردەن ءبىر قۇ­رالى رەتىندە ونىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قول­ما-قول اقشا اينالىسى تاريحى بويىنشا ەكس­كۋر­سيالاردان باسقا, سونداي-اق ەكونوميكا باعىتىن­داعى جوعارى جانە ورتا وقۋ  ورىندارىنىڭ وقىتۋ­شىلارى مەن وقۋشىلارى ءۇشىن فاكۋلتاتيۆتەر, دارىستەر, سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. – ەگجەي-تەگجەيلى مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.