ال اباي اقىننىڭ حاكىمدىگى سول – ول ءبىر عىلىم سالاسىمەن شەكتەلگەن جوق. ادەبيەت, فيلوسوفيا, تاريح, ءدىنتانۋ, مەديتسينا سالالارىنان جان-جاقتى حاباردار بولعان. بۇگىنگى اڭگىمەمىز اقىننىڭ مەديتسينا سالاسىن ءبىلۋى حاقىندا, ناقتىراق ايتساق ءبىر وتباسىنى قاتەرلى وبادان قۇتقارىپ قالعانى جونىندە بولماق.
وتكەن عاسىر تۇسىندا الماتى وبلىسىنىڭ ۇيعىر اۋدانىندا دالادا وتىن تەرىپ جۇرگەن الدەبىر ايەل ولگەن قۇندىزدى وتىننىڭ اراسىنا سالىپ ۇيىنە كەلەدى. وتاعاسى ونىڭ تەرىسىن الماق بولىپ, پىشاققا ىلەدى. مىنە, وسىدان وبا اۋرۋى تاراپ, اۋىل ادامدارىن شەتىنەن جالماي باستايدى. ءدال وسى كەزدە قىرمانشى ەسىمدى كىسى اباي ايتقان كەڭەسكە قۇلاق ءتۇرىپ, وتباسى مۇشەلەرىن سىرتقا شىعارماي ۇستايدى. ءجا, بۇل كىسى اباي كەڭەسىن قايدان ەستىدى؟
كەلەسى ءسوزدى ەستەلىكتى جەتكىزۋشى لاشىن ازىمجانقىزىنىڭ دەرەگىنەن وقيىق: «ۇيعىر اۋدانىندا ءبىزدىڭ ناعاشىمىز قىرمانشى دەگەن العىر, وجەت ادام بولعان. كەيىنگى ۇرپاق بىزدەر قىرمانشى اتامىزدى كورگەمىز جوق. ونى تاتەمنىڭ سوزىنەن عانا ەمىس-ەمىس بىلەمىز. سول اتامىز پاتشا زامانىنىندا بولىستىققا تالاسادى. وسى سايلاۋدا ءبىر ادام قازا بولادى. ونىڭ بار كىناسىن قىرمانشى اتامىزعا جابادى. ءسويتىپ, اتامىز تۇرمەگە تۇسەدى دە, ون جىلعا سوتتاپ, سىبىرگە ايداپ جىبەرەدى. ناعاشىمىز سول كەتكەننەن مول كەتەدى, حات-حابار بولمايدى. ال اتامىز سىبىردە ايداۋدا جۇرگەندە پەترو دەگەن ورىسپەن تانىسىپ, جان اياماس دوس بولىپ كەتەدى. سوندا قاراعاي كەسىپ, قيىنشىلىققا توزە ءجۇرىپ, ورىس ءتىلىن دە ۇيرەنەدى. كەسىلگەن مەرزىمى تاياعان ۋاقىتتا دوسى پەترومەن كوپ اقىلداسادى.
– پەترو, مەنىڭ تۋعان ەلىم قىتايدىڭ شەكاراسىندا. ەلىمە ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭنان باسقا ەشتەڭە بارمايدى. ەرتەڭ مەنى بوساتقاندا اۋىلىما قالاي جەتەم؟ – دەپ سۇرايدى. دوسى كوپ ويلانىپ وتىرىپ: – سەن ارينە, ءوز باسىڭ جەتە المايسىڭ. ول جەرگە تەك جاراۋلى اتتار بولماسا, باسقامەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس. سەن بىلاي ىستە. سەمەي دەگەن قالانى ەستۋىڭ بار شىعار. سول جاقتا اباي كۇنانباەۆ دەگەن اتاقتى, ۇلاعاتتى, قايىرىمدى اقىن تۇرادى. قازىر ول كىسى جايلاۋىندا بولار. سەمەيگە جەتسەڭ, اقىندى تابۋ وڭاي. سول كىسى عانا ساعان قولۇشىن بەرۋى مۇمكىن. وعان مەن سەنىمدىمىن, – دەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قىرمانشى اتامنىڭ مەرزىمى دە بىتەدى. پەترو ەكەۋى بىرىگىپ, اقىلداسىپ, جولعا دايىندالادى. پەترو اتامدى جولعا شىعارىپ سالادى. اتامىز بىردە جاياۋ, بىردە ات جالداپ, ءبىر اي دەگەندە سەمەيگە جەتەدى. «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە باراسىڭ» دەگەندەي, سۇراپ ءجۇرىپ, اباي اتامىزدىڭ قالاعا كەلگەندە تۇسەتىن ۇيلەرىن دە تاۋىپ الادى. سول كەزدە اباي اۋىلىنان كەلگەن ءبىر جولاۋشىلارمەن ىلەسىپ, اباي اۋىلىنا جەتەدى. جولاۋشىنىڭ بىرەۋى قىرمانشىنى اباي ۇيىنە ەرتىپ بارىپ, بارلىق جاعدايىن ايتىپ تانىستىرادى. ەلىنە جەتكىزۋگە كومەك سۇراي كەلگەنىن مالىمدەيدى.
ۇلى اقىن قىرمانشى اتامىزدى جاقسى قارسى الادى. – جارايدى, الىستان, ايداۋدان جۇدەپ-جاداپ كەلىپسىڭ. سەنى وسىندا ايداپ كەلگەن قۇدايىڭ دا, پەتروڭ دا بەكەر ادام ەمەس ەكەن. بىرەر اي تىنىق, مىنا تۇرىڭمەن ۇزاق جولعا شىداماسسىڭ, دەپ اقىل بەرەدى».
سونىمەن ايداۋدان ارىپ-ارشىپ جەتكەن قىرمانشى ابايدىڭ ۇيىندە جاي تاۋىپ, وقىمىستى اقىننىڭ ءبىلىم-عىلىم جايلى سوزدەرى مەن جوعارعى مادەنيەتىنە ءتانتى بولادى. قاي تاقىرىپتى قوزعاسا دا تەرەڭ قاۋزايتىن جۇيرىك ءتىلدى اقىن سوزدەرىنەن عيبرات الادى. حاكىم ءسوز اراسىندا مەديتسينالىق كەڭەستەر ءوربىتىپ: «قازاق حالقى كوپ وقىماعان, ءبىر-بىرىنە جانى اشىعىش, ءتوزىمدى حالىق. وسىنداي مىنەزىنەن كەيدە ورەسكەل قاتەلەر جىبەرىپ الادى. مىسالى, سۇزەك, وبا, تىرىسقاق, شەشەك دەگەن وتە جۇقپالى اۋرۋلار بار. سولاردىڭ ءجونىن بىلمەي, ءبىر-بىرىنە جانى اشىپ ءجۇرىپ, اۋرۋدى قالاي جۇقتىرعانىن سەزبەي قالادى. وسىنداي جايدان بۇكىل اۋىل ادامدارى قىرىلعان ۋاقىتتار بولعان. سوندىقتان ءاربىر اۋرۋعا وتە ساقتىقپەن, جايلاپ, ويلاپ ارالاسۋ كەرەك. اۋرۋ تىم قابىنعان جاعدايدا ول ماڭعا اتتاپ باسۋعا تىيىم سالۋ قاجەت», دەيدى.
القيسسا, جوعارىداعى ۇيعىر اۋدانىندا بولعان وقيعاعا قايتا ورالايىق. اقىننىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى جادىندا جاتتالىپ قالعان قىرمانشى اۋىلىندا وبا تاراعان تۇستا وتباسىنان ەشبىر جاندى سىرتقا شىعارماي, سىرتتاعىنى ىشكە كىرگىزبەي, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا «كارانتين» رەجىمىن ۇستانادى. تەك ءبىر وركوكىرەك كەلىنى عانا اتاسىنىڭ كەڭەسىن تىڭداماي سىرتقا كەتىپ, قايتا ورالمايدى. وسىناۋ اپاتتان اۋىلدا قىرمانشى قارتتىڭ وتباسى عانا امان قالادى. كەيبىر كوزىقاراقتى كىسىلەر ىندەت جايلى قاجەتتى مەكەمەلەرگە حابارلاپ الماتىدان, ماسكەۋدەن دارىگەرلەر ارنايى كەلەدى. الايدا ايتپاي كەلگەن توسىن اۋرۋدان اۋىلدى قۇتقارۋ مۇمكىن بولمايدى.
بۇل وقيعادان ۇلى اقىننىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن شىنايى حاكىمدىك بولمىسىن اڭعارامىز. كورەگەن حالقىمىز: «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەگەن استارلى ءسوزىن تەگىن ايتپاسا كەرەك.
