ەجەلگى عاسىرلاردان سىر شەرتەتىن كيەلى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ءار تاسى تاريحقا تولى, شەجىرەگە باي. مىڭجىلدىقتاردىڭ كۋاسى بولعان كونە قالا توپىراعىن اياعىڭمەن باسىپ, تاريحي ورىندارىن كوزبەن كورۋدىڭ اسەرى, ارينە, تىم بولەك. جۋىردا «بالۋان تاس ساپارى» ەكسپەديتسياسىمەن ەلوردا اۋەجايىنان ون ءبىر ادام بورتقا وتىرىپ, شىمكەنت شاھارىنا بەت الدىق. قازاق حالقىنىڭ ايرىقشا كۇش تۋرالى ءداستۇرلى تۇسىنىگىن جاڭاشا زەردەلەۋگە باعىتتالعان جوبا تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازاق كۇشىنىڭ كارتاسى» اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ساپار بارىسىندا سايرام, ورداباسى, سوزاق, بايدىبەك, وتىرار, ساۋران اۋداندارىن ارالاپ, تاريحي نۇكتەلەرگە تابان تىرەدىك.
كۇش اتاسى
ەكسپەديتسيا بارىسىندا قاتىسۋشىلار تاريحي بالۋان تاستارعا كۋا بولىپ, ولاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا بويلادى. كەزىندە باتىرلار كوتەرگەن بۇل تاستار تەك فيزيكالىق كۇشتىڭ ەمەس, ەرلىك, نامىس پەن رۋحاني بەرىكتىكتىڭ ءرامىزى سانالادى. جوبا جەتەكشىسى ابىلايحان كالنازار باستاعان توپ ساپارىن سايرام قالاسىنان باستادى. قاسيەتتى ورىندار – يبراگيم اتا, قاراشاش انا, بيبىعياس انا كەسەنەلەرىنە باس سۇعىپ, نانجەمەستىڭ كوتەرگەن رامىزدىك بالۋان تاسىن زەرتتەۋگە ۇلاستى. ءيا, العاشقى نۇكتەنىڭ سايرام بولۋى دا تەگىن ەمەس: كونە شاھار ەجەلدەن رۋحاني جانە مادەني ورتالىق تانىلعان.
ودان ءارى ورداباسى اۋدانىنداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى كەسەنەسىنە زيارات ەتىپ, پالۋان بابانىڭ قارا شاڭىراعىنداعى جادىگەرلەرمەن تانىستىق. اتاپ ايتقاندا, پالۋان ارباسىنىڭ بەل تەمىرى, وجاۋى, سۋ قۇيار ىدىسى, سىرنايى مەن شابادانىن, تابالدىرىعىن تاڭدانا تاماشالادىق, تولقي قول تيگىزدىك. باتىر تۇلعا ومىرىنەن ەستەلىكتەرگە قانىقتىق.
قاجىمۇقان اتىنداعى وبلىستىق سپورت مۋزەيىندە كۇش اتاسىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى سەگىز بالۋان تاسى ساقتالعان. توپ مۇشەلەرى مۇراجايعا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, باتىر بابانىڭ كوتەرگەن تاستار تاريحىمەن تانىستى.
«مۇندا قارا كۇش يەسى قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ارنايى كوتەرگەن تاستارى, جاتتىعۋدا پايدالانعان جانە ەل ارالاپ ونەر كورسەتكەندە بىلەگىندە ويناتقان ءتۇرلى الىپ تاستار, سونداي-اق كەۋدەسىنە قويىپ, بالتامەن ۇرىپ سىندىرعان تاستاردىڭ بولىكتەرى ساقتالعان. مۋزەي قورىندا ەڭ تومەنى 32 كيلودان 600 كيلوعا دەيىنگى كىر تاستارى مەن تاۋدىڭ تىعىز تاستارى بار», دەيدى مۋزەيدىڭ ءبولىم باسشىسى, بالۋاننىڭ شوبەرەسى مەرۋەرت ەسكەرمەس.
قاجىمۇقاننىڭ جاتتىعۋ جاساعان كىر تاستارى – مۋزەي قورىنداعى ەڭ العاشقى تىركەلگەن جادىگەرلەردىڭ ءبىرى ەكەن. ەكى دانا كىر تاسىنىڭ ءبىرى – كادىمگى قالىپتى ۇلگىدەگى, پالۋاننىڭ جاستىق شاعىندا پايدالانعان, سالماعى 32 كيلولىق تاس. تاستىڭ ءبىر بەتىنە بەدەرلى «1895 ج.» دەگەن جازۋ قاشالعان. ال ەكىنشى كىر تاس – سالماعى 48 كيلو. ول كادىمگى تاۋ تاسىنان قاشالىپ, قاجەتتى دەڭگەيدەگى سالماقتا ارنايى جاسالعان. بۇل تاستى پالۋان قارتايعان شاعىندا جاتتىعۋ مەن ونەر كورسەتۋ كەزىندە پايدالانعان.
مۇراجاي سورەسىندەگى بولشەك تاسقا دا كوزىمىز ءتۇستى. قاجىمۇقان پالۋان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ەل ارالاپ ونەر كورسەتكەندە شالقاسىنان جاتىپ, كوكىرەگىنە شامامەن 180-200 كيلو تارتاتىن اۋىر تاستاردى قويىپ, ۇستالاردىڭ ۇلكەن كۋۆالدالارىمەن ۇرىپ سىندىرعان. سول تاستاردىڭ ۇشىپ تۇسكەن ءبىر بولشەگى بۇگىنگە جەتكەن. بولشەك تاستىڭ سالماعى شامامەن 25-30 كيلو. ال مىناۋ 350 كيلولىق تومبى تاستى 1946 جىلى كوتەرگەن. تۇلكىباس اۋدانى ۇربۇلاق اۋىلىنداعى الىمقۇل بەردىقۇل قاريانىڭ ۇيىنەن الىنعان. 550 كيلولىق قىزىل ديىرمەن تاستى دا قىزىل-سەڭگىر اۋىلىندا ءوزى كوتەرگەن. 630 كيلولىق اق ديىرمەن تاستى دا 1944–1946 جىلدارى ءبورجار اۋىلىندا ونەر كورسەتكەن كەزدە كوتەرىلگەن. كەيىن سول اۋىلداعى جولدىباي قاريانىڭ اۋلاسىندا ساقتالعان.
مۇراجاي الدىنداعى 480 كيلولىق باياناۋىلدان كەلگەن تاستى 2018 جىلدىڭ تامىز ايىندا ورداباسى اۋدانىنىڭ تۋماسى, باياناۋىل وڭىرىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن قۋانىشبەك ابدۋعاپپار ۇلى «تۋعان جەرگە تاعزىم» باعدارلاماسى اياسىندا قاجىمۇقان مۋزەيىنەن الىپ كەلگەن. 1921 جىلى پالۋاننىڭ ۇستا دوسى سۇبەكتىڭ وتىنىشىمەن قاجىمۇقان اۋىل سىرتىنداعى اۋىر تاستى كوتەرىپ, دوسىنىڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا جەتكىزىپ بەرگەن. كەيىن سۇبەك ۇستا ونىڭ سالماعىن ولشەپ, بەتىنە ولەڭ جولدارى مەن جىلىن قاشاپ جازىپ, ەستەلىككە قالدىرعان. قۋانىش ابدۋعاپپار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاس – سول تۇپنۇسقا جادىگەر.
وسى رەتتە جولدا ەستىگەن ءبىر اڭگىمە ويعا ورالىپ وتىر.
ىلگەرىدە شايان ءوڭىرىنىڭ پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان مىرزاحمەت سۇلەيمەنوۆ دەگەن ازامات بولىپتى. 1940 جىلدارى شاۋىلدىردە الىپ قاجىمۇقانمەن ەتەنە ارالاسىپتى. ونىڭ ءۇيىنىڭ الدىندا ساندىقتاي عانا بولسا دا ورنىنان قوزعاۋ قيىن, اسا اۋىر ءبىر ارىستان تاس بار ەكەن دەسەدى. اۋىلدىڭ ون شاقتى جىگىتى جابىلسا دا الگى تاستى قوزعالتا المايدى. بىردە ويدا-جوقتا قاجىمۇقان سول ۇيگە كەلە قالادى. مىرزاحمەت بالۋاننىڭ مىنەزىن بىلسە دە, قالجىڭداپ, ءارى نامىسىن قامشىلاپ:
– قۇداي ماعان وسى تاستى الىپ تاستايتىن رۇستەمدەي ءبىر ءداۋدى بەرمەدى؟ – دەيدى.
ىم استارىن تۇسىنگەن قاجىمۇقان كوزىنىڭ قيىعىمەن قاراي:
– رۇستەم اۋىلىڭدا جۇرگەندە نەدەن ساستىڭ؟ – دەپ بۇل دا ازىلگە باسىپ, ءبىر ك ۇلىپ الادى. سودان الگى تاسقا جاقىنداپ, ەش قينالماستان جەردەن ج ۇلىپ الىپ, ءسال شايقاي, بىرنەشە قادام جەرگە لاقتىرىپ جىبەرەدى. شاد-شادىمان بولعان دوسى بۇنى مارتەبە كورىپ, ەرلىكتى ەل-جۇرتقا جايادى. بولجام بويىنشا, ول تاستىڭ سالماعى 30-40 پۇتتاي بولعان. بۇل بالۋاننىڭ جەتپىسكە كەلگەن شاعىنان اڭىز بوپ قالعان وقيعا ەكەن. القيسسا.
تاس پەن رۋح
ەكسپەديتسيا اياسىندا «كۇش لەكتسياسى» ۇيىمداستىرىلىپ, وندا كۇش ۇعىمىنىڭ تەك فيزيكالىق ەمەس, رۋحاني ءمانى دە كەڭىنەن تالقىلاندى. جوبا جەتەكشىسى ابىلايحان قالنازاردىڭ ايتۋىنشا, ساپاردىڭ باستى ماقساتى – بالۋان تاستاردى تەك ماتەريالدىق مۇرا رەتىندە ەمەس, ۇلتتىق رۋح پەن تاريحي سانانىڭ كورىنىسى رەتىندە زەردەلەۋ.
«بالۋاندىق تەك قانا قارا كۇشپەن ولشەنبەيدى. ونىڭ رۋحاني جانە قايراتكەرلىك قاباتتارى بار. بالۋان تاس تا تەك قانا فيزيكالىق تۇردە كوتەرىلمەيدى. ول دا تۇتاس ءبىر فيلوسوفيا بولعاندىقتان, باسقا دا سالالاردا رامىزدىك تۇرعىدا كوتەرىلە بەرەدى», دەيدى ول.
ايتا كەتەيىك, ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ارنايى جاساقتالعان «بالۋان تاس» جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر پۋلىنىڭ تۇراقتى وكىلدەرى, عالىمدار مەن سپورتشىلار بار. ماسەلەن, زەيىن الىپبەك باستاعان جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر قوسىنى, سەرىك ەرعالي باستاعان عالىمدار شوعىرىن اتاپ وتەمىز. سپورتشىلاردى بالۋان ارمان سۇلەيمەن باستاپ ءجۇردى.
عالىم سەرىك ەرعالي ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل جولعى ساپار جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. عىلىمي جاڭالىقتار دا از ەمەس. ماسەلەن, «بالۋان تاس» ۇعىمىنىڭ ء«زىلتاس» اتاۋىمەن ساباقتاس ەكەنى ناقتىلاندى», دەدى ول.
ساپاردىڭ ەڭ اسەرلى ءساتى وتىرار اۋدانىندا وتكەنىن ەرەكشەلەپ ايتامىز. مۇندا ۇزاق جىلداردان كەيىن بالۋان تاس كوتەرۋ ءداستۇرى قايتا جاڭعىرتىلدى. ناۋرىز تويىندا سالماعى 200 كيلوعا جۋىق تاستى ەكسپەديتسيا مۇشەسى, پالۋان ارمان سۇلەيمەن كوتەرىپ, جينالعان جۇرتتى تاڭعالدىردى.
ەكسپەديتسيا اياسىندا اكادەميانىڭ الدا جوسپارلانعان «پىلمەن كۇرەسكەن قازاقتىڭ جەتى پالۋانى», « ۇلى دالانىڭ بالۋان تاستارى», «كوكپار قايدان شىققان؟ گەنەزيس, ەتيمولوگيا, سىر-قۇپيالارى», باسقا دا كىتاپتارعا ءتۇرلى ماتەريال جينالدى. ماسەلەن, ارىستانباب كەسەنەسى ماڭىنداعى زيراتتا جەرلەنگەن وشاقتى رۋىنىڭ تاسجۇرەك اتاسىنان تارايتىن جانە جوڭعار شاپقىنشىلىعى زامانىنداعى اتاقتى قولباسشى ساڭىرىق باتىردىڭ جاقىن تۋىسى يتەمگەن ەردىڭ ەستەلىگىنە ايرىقشا توقتالدى. ونىڭ ء«پىلدى جەڭگەن» دەگەن داقپىرتى مەن تاعى دا باسقا كۇشتىك ەرلىكتەرى جازىپ الىندى.
توپ مۇشەلەرىنىڭ كەي اۋدانداردا اۋماقتىق ءوندىرىس ورىندارىنا دا شاقىرىلعانىن ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, ساۋران اۋدانى سولاردىڭ ىشىندە اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇگىندە وندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ارتتىرۋ ماقساتىندا وندىرىستىك پاركتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ءۇش قاتاردان تۇراتىن 40 عيماراتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 32 جوبانىڭ ىسكە اسقانىنا كۋا بولدىق. اتاپ ايتساق, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن شىعاراتىن, اۋىلشارۋاشىلىق تراكتورلاردى وندىرەتىن جانە سەندۆيچ پانەلدەر, مەكتەپكە ارنالعان جيھازدار مەن مەديتسينالىق, كەڭسەگە ارنالعان جيھازدار, توڭازىتقىش وندىرەتىن, ىشكى ەسىكتەر جانە درون ءوندىرىسى تاعى باسقالار بار. سايرامداعى ورتالىق ازيا جۇرتىنا تاڭسىق بانان پلانتاتسيالارى مەن وتىرارداعى توقىما ونەركاسىبى, شلانگ شىعارۋ زاۋىتى, سونداي-اق ماقتا زاۋىتىنىڭ جۇمىسى نازار اۋدارتتى. ورداباسىنىڭ بادامىنداعى يندۋستريالىق ايماق, بايدىبەكتەگى سۋ قويما قۇرىلىسى, سوزاقتاعى گاز جەلىسى دە قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى.
باباتاعا بارعاندا...
بايدىبەك اتا, دومالاق انا, ىسقاق باب, بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, ارىستانباب كەسەنەلەرى مەن اقمەشىت اۋليە ۇڭگىرى... حالىق قادىر تۇتقان كيەلى مەكەندەردىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز داۋىرىنەن, ءوز تاريحىنان ءۇن قاتادى. باس-اياعى ءتورت كۇندە وبلىس اۋماعىندا 1 000 شاقىرىمعا جۋىق جول ءجۇرىپ, ون شاقتى اۋليە باسىنا زيارات ەتىپ, بالۋان تاستارى بار ءۇش مۋزەي جادىگەرلەرىمەن تانىسىپپىز. ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ اششىسايىن دا كورىپ, كوڭىل تولقىعانى بار («سوزاقتان شىققان گاملەتىن» وسى اۋىلدا تۇسىرگەن). ءىسساپار دەگەن توسىن وقيعالارىمەن قىزىق ەمەس پە؟ باباتا اۋىلىنا ىسقاق بابتىڭ كەسەنەسىنە بەت العاندا سول ماڭداعى زيراتتا جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «جاتقانىن» ەستىپ, جۇرەك ورەكپىپ سالا بەردى. ءوزى تىرىدەي كۇتىپ وتىرعانداي ءبىر كۇي كەشتىك. ارينە, سۇيىكتى جازۋشىمىزدىڭ باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتاۋعا اسىقتىق. مىنە, ءبارىمىز شىراقشىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, قالىڭ تىكەن اراسىمەن تاكەندى «ىزدەپ» كەلەمىز. ءيا, قالامگەردىڭ سۇيەگى ءوز وتىنىشىمەن قاراتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ءوزى تۋعان باباتا اۋىلىنا جەرلەنگەن ەدى. كەتەردە شىراقشىعا وسىندا تاكەن الىمقۇلوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ زيراتى بارىن كەلگەن جۇرتقا ۇمىتپاي ايتىپ ءجۇرۋىن «تاپسىرىپ» كەتتىك. جاڭاعى ورەكپىگەن جۇرەك ەندى تىنىش تاپقانداي بولدى.
سونىمەن, توپ جەتەكشىسى ابىلايحان قالنازاردىڭ ايتۋىنشا, «تۇركىستان وبلىسىنا بالۋان تاس ساپارى» قورىتىندىسى بويىنشا «قازاق كۇشىنىڭ كارتاسىنا» ەكى رامىزدىك بالۋان تاس, 13 زاتتىق بالۋان تاس جەكە-جەكە نىساندار رەتىندە ەنگىزىلىپ, تولىق مالىمەتى اقپاراتتار بازاسىنا تىركەلدى. ال ءتورت زاتتىق بالۋان تاس ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەتىندىكتەن, كەيىنگە قالدىرىلدى.
ايتا كەتەيىك, «Baluan tas» ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى جانە مادەنيەتى اكادەمياسىنىڭ «قازاق كۇشىنىڭ كارتاسى» جوباسى بىلتىر باس رەداكتورلار كلۋبى قۇرامىنىڭ قاتىسۋىمەن تانىستىرىلعان ەدى. بۇعان دەيىن جوبا اياسىندا اقتوبە, پاۆلودار وبلىستارىنا ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, العاشقى عىلىمي-مادەني دەرەكتەر جيناقتالدى. ال بۇل جولعى ساپار ناۋرىز مەيرامى مەن تۇركىستاندا وتەتىن كوكپاردان الەم چەمپيوناتى, سونداي-اق قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ 155 جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاستىرىلدى.
اتالعان جوبا قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇش مادەنيەتىن زەرتتەۋ, بالۋان تاستاردى ۇلتتىق مۇرا رەتىندە جۇيەلەۋ, ولاردى زاماناۋي مادەني اينالىمعا ەنگىزۋ, سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وسى ورايدا ەكسپەديتسيا قۇرامى الداعى ۋاقىتتا دا بالۋان تاستاردىڭ ىزىمەن بىرنەشە باعىتقا ساپار جوسپارلاپ وتىر.
استانا – شىمكەنت – استانا