ءاز ناۋرىز – تۇركىلەردىڭ ءتول مەرەكەسى. دەسە دە, بۇل مەيرامنىڭ پايدا بولۋىن تۇركىلەردەن الىستاتىپ, تاريحتاعى ءمولدىر بۇلاقتاي باستاۋلارىن شىعىس حالىقتارىنان نەمەسە پارسىلاردان ىزدەپ, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن جات جۇرتقا تەلىپ جۇرگەن جوقپىز با؟
ناۋرىزدا قاسيەتتى جەر-انا اپپاق مامىق كورپەسىن ىسىرىپ تاستاپ, جاسىل جەلەكتى كويلەگىن كيەدى. كۇننىڭ كوزى ك ۇلىمدەپ, عالام مەيىرىمدى ءبىر انانىڭ كەيپىنە ەنىپ, تىرشىلىك اتاۋلى جاڭارىپ, جاڭعىرادى. اق جاۋلىقتى انالارىمىز قىستان قالعان جىلى-جۇمساعىن قازانعا سالىپ, ناۋرىزكوجە ءپىسىرىپ, مارە-سارە بولامىز. وسىلاي ءتول جاڭا جىلىمىز بوساعامىزدى اتتاپ, ادامزات اتاۋلى شات-شادىمان كۇيگە ەنەدى.
قازاقتىڭ ابىز اقساقالى, بەلگىلى ەتنوگراف-عالىم, مارقۇم جاعدا بابالىق ۇلىمەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ, سۇحبات العان ەدىك. سول كەزدە اتامىز 1970 جىلدارى ماسكەۋدەگى لەنين اتىنداعى كىتاپحانانىڭ ارحيۆىنەن ەسكى ءبىر جىردى كەزدەيسوق قولعا تۇسىرگەنىن, اراب ارپىمەن جازىلعان سول جىردا نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن كۇنى قازىعۇرتتىڭ باسىنا توقتاعانى, نۇح پايعامباردىڭ كەمەگە ءمىنىپ امان قالعان بارشا تىرشىلىك يەلەرىنە جاڭا ءومىردىڭ باستالۋىن تويلاۋعا ءامىر بەرگەنى جازىلعانىن ايتاتىن. الاشتىڭ ابىز اقساقالى «ەتنوگراف عالىمدار وسى اڭىزدى ىندەتە زەرتتەپ, الەمدىك وركەنيەت ءۇشىن ناۋرىزدىڭ ەگەسى قازاق ەكەنىن دالەلدەۋى كەرەك» دەيتىن.
قالاي دەسەك تە, ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. كونە تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ناۋرىزدى ەرتە زاماندا تاياۋ شىعىستا ءومىر سۇرگەن «حالدەي» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى قاۋىم دا تويلاعان. ولار ايدىڭ تولۋىنا قاراپ, ءار ايدىڭ ۇزاقتىعىن 28, 29 نەمەسە 30 كۇن ەتىپ بەلگىلەپ, ءتىپتى كەيبىر جىلدارى ۋاقىت ايىرماشىلىعىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ون ءۇشىنشى ايدى ەنگىزىپ, كۇنتىزبە جاساعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ حالىقتىق كۇنتىزبەسى مەن كونە حالدەيلىك ۋاقىت ەسەبى اراسىندا ۇقساستىق كوپ. ويتكەنى سول زامانداردان-اق تاياۋ شىعىس پەن ەۋرازيا دالاسىن مەكەندەگەن حالىقتار ءوزارا مادەني-رۋحاني تۇرعىدا قارىم-قاتىناس جاساعان.
حالدەيلەر دە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلۋىن جاڭا ءومىردىڭ, جاڭا ءۇمىتتىڭ باستالۋى دەپ بىلگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VI عاسىردا حالدەيلەردىڭ جەرىن ەجەلگى پارسىلار جاۋلاپ الىپ, ولاردىڭ كۇنتىزبەلىك جۇيەسىن قابىلدادى. وسى كەزەڭنەن باستاپ كوكتەمگى جاڭا جىل مەرەكەسى پارسى مادەنيەتىنە دە دەندەي ەندى. وسىلاي پارسىلاردىڭ جىل باسىن بىلدىرەتىن «جاڭا كۇن» ۇعىمى, «نوۋ» – جاڭا, «رۋز» – كۇن دەگەن سوزدەرى قولدانىسقا ەنىپ, «ناۋرىز» اتاۋى قالىپتاستى. ياعني جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ناۋرىزدى تويلاۋ مادەنيەتى پارسىلاردان بىزگە ەمەس, بىزدەن ولارعا سىڭگەن. دەمەك, تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعىنا يە بولىپ قالعان قازاق حالقى تابيعاتتىڭ جاڭارۋى مەن تىرشىلىكتىڭ قايتا جاندانۋىن ىقىلىم زامانداردان بەرى تويلاپ كەلەدى.
جاعدا بابالىق ۇلى «جۇمىر جەردى توپان سۋ باسقاندا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرتتىڭ باسىنا كەپ قايىرىلادى, ءدال سول ۋاقىت كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسكەن مەزگىلى ەكەن» دەگەن ءسوزىنىڭ راستىعىن مىنا ءبىر دەرەكپەن دايەكتەيتىن. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا رەسەي عالىمدارى «توپان سۋ ىزدەرى» دەگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى. ولار تاجىكستانداعى پامير تاۋىنىڭ 3 مىڭ مەترلىك بيىگىنەن تاسقا اينالعان اكۋلانىڭ سۇيەك قاڭقاسىن تاۋىپ, 12 644 جىل بۇرىن ورتالىق ازيانى توپان سۋ باسقانىن انىقتاعان. ياعني وسى مالىمەتكە ارقا سۇيەپ, ناۋرىزدى تويلاۋ وسىدان تابانى كۇرەكتەي 127 عاسىر بۇرىن تۇران جەرىنەن باستالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
بۇل از بولسا, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردا ساقتاردىڭ ناۋرىزدى قالاي تويلاعانىن كۆينت كۋرتسي رۋف (ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ شىعىس جورىعىندا) ەگجەي-تەگجەي جازعان. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ەسكى جازبالارىندا عۇنداردىڭ ءتاڭىر قۇتىلارى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كۇنى تاۋدىڭ باسىنا كوتەرىلىپ, ەندى شىعىپ كەلە جاتقان كۇنگە بەتىن بۇرىپ, ەكى قولىن اسپانعا جايىپ, وزىنە, ەلىنە تاڭىردەن تىلەك تىلەيتىنى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان.
راس, قالاي دەگەنمەن تۇران مەن تۇرپان, ياعني تۇركى مەن پارسى حالىقتارى مىڭداعان جىل بويى ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناس جاسادى. وسىلايشا, تۇران دالاسىنداعى جۇرتتىڭ نانىم-سەنىمگە قۇرىلعان مەرەكەسى نەبىر ۋاقىتتىڭ سىنىنان ءوتىپ, بىردە پارسىعا اۋىسىپ, بىردە تۇركىگە ءتان بولىپ, مىڭداعان جىل بويى ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلەدى. تەك, 1926 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ «سىڭار ەزۋ ساياساتى» ناۋرىز مەيرامىن يسلام ءدىنىنىڭ سارقىنشاعىنا بالاپ, تويلاۋعا باسى ءبۇتىن شەكتەۋ قويدى. دەسەك تە, 1988 جىلى بىرقاتار ۇلت زيالىلارىنىڭ باستاماسىمەن ءتول جاڭا جىلىمىز ءوز حالقىمەن قاۋىشتى.
تاڭىردەن بۇل قاۋىشۋدىڭ ماڭگىلىك بولۋىن تىلەيمىز!