ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ءتورت تۇعىرى

– اۋەلى, – دەيدى جوعارى­داعى پسيحولوگ ماماندار. – قۇر­مەتتى اتا-انا, ءسىز بالا تاربيەلەۋ ىسىندە ءبىز ۇسى­نىپ وتىرعان ءتورت نەگىزدىڭ قاي­سىسىنا بەيىمدىلىگىڭىزدى ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى ءار ادام­نىڭ مىنەز-قۇلقى, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, قوعامدىق كوزقاراسى, ادامدارمەن قارىم-قاتى­ناسى, ءوزىنىڭ الەۋەتىن با­عالاۋى, دەنساۋلىعى ارقيلى. سول سەبەپتى اتا-اتا بالا تار­بيەسىندە ۇسىنىلىپ وتىر­عان ءتورت نەگىزدىڭ ءبىرىن ءوزىنىڭ جاراتىلىس بولمىسىنا قاراي تاڭداۋعا ءتيىس. ويتكەنى تاربيە نەگىزى دەگەنىمىز – اتا-انانىڭ بالاعا قاتىناسىن رەتتەيتىن باستى قاعيدات.

وسى ورايدا ءتورت تاربيە نەگى­زىنە جەكە-جەكە توقتالار بولساق: ءبىرىنشى – سىيلاستىق تاربيە. مۇنىڭ باستى ۇستانى­مى: قاتاڭ تالاپ قويۋ ارقىلى بالانىڭ باعى­تىن ءتۇزۋ; جەكە ءتارتىبىن قادا­عا­لاۋدا جىلى راي تانىتۋ; بالا­نىڭ كوزقا­راسىنا قۇرمەتپەن قاراۋ; قاتەلىگىن مويىنداۋعا ۇيرەتۋ; باستىسى اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قاتىناستىڭ شەگىن بەلگىلەۋ, ت.ب.

بۇل ۇستانىمداردى باس­شى­­لىققا العان اتا-انا بالا­سىنىڭ تاربيەسىن جاقسى با­­عىتقا تۇزەي الادى. ءارى بالا­نىڭ ارمان-ماقسات جولىن­دا­عى پەيىلىن قولدايدى. وسى­لاي ورتاق سىيلاستىق تاربيە­گە قانىققان بالا دارا كوزقاراستى, ءتارتىپتى بولىپ وسەدى.

مىسالى, بالاڭىز قانداي ءبىر سايىسقا قاتىسۋ كەرەك بولدى. بىراق كەشىگىپ, بارا المادى. سول ءۇشىن قاپالاندى. مۇن­دايدا اتا-انا: «سەنىڭ قاپا­لانعانىڭ دۇرىس, بىراق ۋا­قىتتىق وقيعا ءۇشىن جۇيكەڭە سالماق ءتۇسىرۋدىڭ قاجەتى قان­شا», دەپ بالاسىن قولداي وتى­رىپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭ­تاي­لى جولىن ۇسىنادى.

تاربيەنىڭ ەكىنشى نەگىزى – اۆتوريتارلىق تاربيە حا­قىندا ايتساق. ونىڭ باس­تى سيپاتتارى: قاتاڭ تالاپ قويادى, بىراق ناتيجەسىنە ءمان بەرمەيدى; بالانىڭ كوزقاراسى مەن تانىمىن ەسكەرمەي, مىندەت جۇكتەيدى; بالانى ء«بىز ايتتىق بولدى» دەگەن بىرجاقتى شە­شىم­گە بويۇسىندىرادى; وتبا­سى­لىق ورتاق مامىلەدە اتا-انانىڭ پىكىرى ۇستەم تۇرادى.

بۇل شارتتاردى ۇلگى تۇتقان اتا-انا بالاسىنا وزدەرىنىڭ كوزقاراسىن تىقپالاپ, ونىڭ جەكە پىكىرىمەن ساناسپايدى ءارى ۇنەمى باقىلاۋىندا بو­لۋىن قالايدى. ەگەر بۇل تالاپتارى ورىندالماسا, جازالاۋ تاسىلىنە كوشەدى.

مىسالى, بالا اتا-اناسىمەن بىرگە دۇكەنگە باس سۇققان بويدا, ويىنشىق الىپ بەرۋىن ءوتىندى. اتا-اناسى «جوق» دەپ جاۋاپ قاتتى, بالا جىلادى. اتا-اناسى بالاسىنا: «جىلاۋدى دوعارماساڭ, ۇيدەگى بارلىق ويىنشىعىڭدى دالاعا شىعارىپ تاستايمىز», دەپ ۇرەي تۋدىردى. ناتيجەسىندە, بالاعا ء«وزىن ءاردايىم قاۋىپتى ساتتەر كۇتىپ تۇر» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى دا, ۇدايى ۇرەي قۇشاعىندا جۇرەدى.

امەريكالىق پسيحولوگتەر ۇسىنىپ وتىرعان ءۇشىنشى نەگىز – سالعىرتتىق تاربيە. ونىڭ سيپاتتارى: تالاپ ەتۋ جايى ءالسىز; جاۋاپكەرشىلىك ناشار; بالانىڭ ءىسى مەن ارەكەتىنە ءمان بەرمەۋ; قامقورلىق تانىتىپ, بالاعا دۇرىس باعىت-باعدار نۇسقالمايدى, ت.ب.

تاربيەنىڭ مۇنداي باعى­تىنا بوي الدىرعان اتا-انا بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ­­دامايدى, ءتىپتى قارىم-قا­تىناسى سۋىق تارتىپ تۇرادى. بۇل نەگىزگە – وتباسىلىق قۇن­دىلىققا ءمان بەرمەيتىن, بالا­لارىنىڭ اس-اۋقاتىنا نا­زار اۋدارمايتىن, ولاردىڭ ءىس-ارە­كەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارامايتىن اتا-انالاردى جاتقىزامىز.

بالا تاربيەسىنىڭ ءتورتىنشى نەگىزى – ەركىن تاربيە. مۇنىڭ سيپاتتارى: شەكتەن تىس تالاپ قويمايدى; اشىق قاتىناس ورناتادى; بالانى ءوزى شەشىم قابىلداۋعا ۇيرەتەدى; بالانىڭ بولاشاق باقىتىن بارىنەن جوعارى قويادى.

بۇل باعىتتى ۇستانعان اتا-انا بالالارىن دوس-قۇرداسى سياقتى ەركىن ءارى تەڭ ۇستايدى. ارقانداي شيەلىستى وقيعا­نىڭ الدىن الادى, بولعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتى وز­دەرىنە الىپ, بارلىق ماسە­لەدە بالالارىنىڭ پىكىرىن تىڭدايدى.

مىسالى, ەرتەڭ ساباق, بىراق بالالار تۇنىمەن كينو كورۋدى قالادى. ارينە, بۇل زيان. بالالار ەرتەڭ ساباق ۇستىندە ۇيىقتايدى, يا بولماسا شارشاپ وتىرادى. اتا-انا وسىنى بىلە تۇرا رۇقسات بەرەدى. ويتكەنى ولار بالالارىنىڭ ءوز بەتىمەن شەشىم قابىلداپ, ءىسىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن سەزگەنىن قالايدى.

جوعارىداعى پسيحولوگتەر وزدەرى ۇسىنعان ءتورت نەگىزدىڭ ىشىندە سىيلاستىق ءتاسىلى ەڭ ناتيجەلى دەپ تانىپتى.