نۇرالحان كوشەروۆ: تۇركىستان ءوندىرىسى دامىعان وڭىرلەر قاتارىنان تابىلادى

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىك 25 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى

– سوڭعى جىلدارى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى قارقىندى, جاقسى جەتىس­تىكتەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. ال­داعى ۋاقىتقا قويىلعان ماق­سات-مىن­دەتتەر دە اۋقىمدى, وسى جو­نىندە كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟

– ءيا, راسىندا دا, وبلىستىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى سوڭعى جىلدارى ەداۋىر ارتتى. بۇل – مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇيەلى جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەسى.

الدىمىزعا قويعان ماقسات-مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ باعى­تىندا وزىندىك كىرىستەردى كوبەي­تۋ ءۇشىن ءوندىرىستى دامىتىپ, ەكو­نوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋىمىز قاجەت. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن 111 ينۆەستيتسيالىق جوبا پۋلىن قالىپتاستىردىق. نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا جانە تۋريزم سالالارىن ايقىندادىق. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن الداعى 10 جىلدا وزىندىك كىرىستەردى 1,1 ترلن تەڭگەگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىكتى 80 پايىزدان 25 پايىزعا دەيىن تومەندەتەمىز. ياعني الداعى جىلدارى وبلىس­تى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى قالىپ­تاسقان, ەكونوميكالىق دامۋى تۇراقتى جانە ءوزىن قامتاماسىز ەتەتىن باسەكەلەستىگى جوعارى وڭىرگە اينالدىرۋعا كۇش سالامىز. وعان بارلىق مۇمكىندىك بار.

پرەزيدەنت 2025 جىلى جالپى ەكونوميكانىڭ 7% ءوسىمىن قام­تاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى مەجەگە جەتۋ جولىندا تۇركىستان وبلىسى ايتارلىقتاي ىلگەرى قادام جاساپ كەلەدى. وتكەن جىلى وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى 4,7 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, ءوسىم 110% دەڭگەيىندە بولدى. بيىلعى جىلى دامۋ قارقىنى ساقتالدى. قىسقا مەرزىمىندە ەكو­نوميكالىق ءوسىم 115,8%-دى قۇرادى. بۇل – رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى.

بارلىق نەگىزگى ماكروەكونو­ميكالىق كورسەتكىشتەردە تۇراق­تى ءوسىم قالىپتاستى. نەگىزگى ءوسىم ونەركاسىپ, قۇرىلىس, ساۋدا جانە كولىك-لوگيستيكا سالالا­رى ەسەبىنەن بولىپ وتىر. ينديكاتور, ياعني كورسەتكىشتەر مەجەسىنە قول جەتكىزۋ, ونىڭ ورىندالۋىن با­قىلاۋ ماقساتىندا ارنايى رەي­تينگ­تىك باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. رەيتينگتىك باعالاۋعا 9 نەگىزگى باعىت بويىنشا 89 ينديكاتور ەنگىزىلدى. ارنايى ەسەپتەۋ ادىستە­مەسى ازىرلەندى. بارلىق ينديكاتور­ اۋدان, قالا جانە سالالىق باسقار­مالار كەسىندىسىندە ءبولىنىپ جاسالدى. ياعني اۋدان, قالا اكىمدەرى مەن باسقارما باسشىلارىنان باس­تاپ مامانعا دەيىن ينديكاتور جوس­پارىنان جاقسى حاباردار. توقسان سايىن باعالاۋ جۇرگىزىلەدى.

– تۇركىستان وبلىسى ينۆەستيتسيا تارتۋ قارقىنى بويىنشا ەلىمىزدە الدىڭعى قاتاردا. وڭىرگە تارتى­لاتىن ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى كولەمى قانداي؟ بۇل قارا­جاتتىڭ نەگىزگى بولىگى قاي سالا­لار­عا باعىتتالادى؟

– ءيا, تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا رەسپۋبليكادا العاشقى بەستىكتەمىز. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بيىلعى حالىققا ارنالعان جولداۋىندا ينۆەستيتسيا سالاسىنا باسىمدىق بەرىپ, شيكىزات سەكتورىنان وڭدەۋ سالاسىنا كوبىرەك قارجى تارتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتا وڭىرىمىزدە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. جال­پى, 8 ايدا وبلىس ەكونوميكاسىنا 783 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا با­عىتتالىپ, وتكەن جىلدىڭ ءتيىس­تى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 125 پايىزعا ءوستى. قارجىنىڭ باسىم بولىگى 59,3%-ى, ياعني 464,4 ملرد تەڭگە جەكە ينۆەستيتسياعا تيەسىلى.

وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋى­نا سەرپىن بەرەتىن, قۇنى 2,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى تولىق ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 24 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, بيۋدجەتكە قوسىمشا 100 ملرد تەڭگە سالىق تۇسەدى دەپ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە, وسى جىلى قۇنى 331 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 57 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرىپ, 8 174 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. بيىلعى 8 ايدا 33 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 4 793 جۇمىس ورنى اشىلدى.

– پرەزيدەنت 2025 جىلدى – «جۇ­مىسشى ماماندىقتار جىلى» دەپ جاريالادى. وبلىستا ەڭ­بەك رەسۋرسى جەتەرلىك. بى­راق جۇ­­مىس­شى ماماندىق تاپشى­لىعى بار. وسى ماسەلە بويىنشا قان­داي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟

– ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى­نا, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋعا, ءوندىرىستىڭ جەتىلدىرۋىنە تىكەلەي ىقپال جاسايتىن جۇمىسشى مامان­دىقتىڭ ءرولى ايرىقشا. سوندىقتان دا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2025 جىلدى «جۇمىسشى مامان­دىقتار جىلى» دەپ شەشىم قابىلداۋى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىز­دى قادام. وبلىستا 50 كوللەدجدە 45 450 ستۋدەنت 84 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الادى. ونىڭ ىشىندە, 33 كوللەدج 43 جۇمىسشى ماماندىعى بويىن­شا 16 000 ستۋدەنتتى وقىتادى. 2024–2025 وقۋ جىلىندا كوللەدج­دەرگە جالپى 15 525 مەملەكەتتىك تاپسىرىس جاريالانسا, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى – 8 678-ءى جۇمىسشى ماماندىقتار (55,9%). ال بيىل جاڭا وقۋ جىلىنا قوسىمشا 9 600 ستۋدەنت جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا يە بولدى.

وبلىستا ىسكە اسىرىلاتىن ءىرى جوبالار بويىنشا 2 290 جۇمىس­شى ماماندىعى قاجەت. ءبىز, 2025 وقۋ جىلىندا ءبىتىرۋشى 8 364 جۇ­مىسشى ماماندىعىن وسى جوبا­لارعا باعىتتاپ جاتىرمىز. بۇدان بولەك, جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا 11 ماماندىق تاپشىلىعى ايقىندالدى. بۇل ورايدا اگروونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا جانە تەحنيكالىق, قۇرىلىس سالاسى بويىنشا ماماندىقتارعا ليتسەنزيا الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا كوللەدج­دەردە وڭىر­گە قاجەتتى جۇمىسشى مامان­دىقتى دايارلاۋعا كوشەتىن بولامىز.

ءۇش كلاستەرلىك باعىت وركەندەتىلەدى

– ەكونوميكانى دامىتۋداعى ءتيىمدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى – كلاس­تەرلىك دامۋ ەكەنى بەلگىلى. وڭتۇس­تىك وڭىرىندە ءار كەزدەرى ارقيلى كلاستەردى دامىتۋ تۋرالى باس­تامالار قولعا الىنعان بولاتىن. مىسالى, ماقتا-توقىما كلاستەرى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىڭ قاي سالالارىندا كلاستەرلىك دامىتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر؟

– ءوڭىرىمىزدىڭ دەموگرافيا­لىق ءوسىمى جوعارى, ياعني 2 ملن-نان استام ادام تۇرادى. حالىقتىڭ 80 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. نەگىزگى كاسىبى اۋىل شا­رۋاشىلىعى. وبلىستىڭ گەوگرا­فيالىق جانە كليماتتىق ەرەك­شەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, 3 كلاس­تەرلىك باعىتتى دامىتۋدى قولعا الدىق. وبلىس ەلىمىزدە ماقتا وسىرە­تىن جالعىز ءوڭىر. ءبىز ارنايى ساراپشىلارمەن تالداۋ جاسادىق. ماقتانى ءداستۇرلى ادىسپەن يگەرۋ ەسەبىنەن گەكتارىنان 25 تسەنتنەر جينالعان. ياعني ونىمدىلىك تومەن. ونىڭ ۇستىنە سۋدى كوپ تۇتىنادى. وسىعان وراي جاڭا ادىسپەن زاماناۋي تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ, ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ورايدا جالپى قۇنى 201 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 5 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قۋاتتىلىعى جىلىنا 229,5 مىڭ توننا, 7 000 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.

تارقاتا ايتساق, قىتايلىق «Lihua» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, تۇركىستان قالاسىندا ماقتا وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوبا قۇنى – 146,8 ملرد تەڭگە. قۋاتتىلىعى جىلىنا 13 مىڭ توننا يىرىلگەن ءجىپ, 50 ملن مەتر ماتا, 7 ملن دانا جيىن­تىق توسەك بۇيىمىن شىعارادى. 4 000 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. جوبا بويىنشا ماقتا وڭدەۋدەن دا­يىن بۇيىم شىعاراتىن تولىق وندىرىستىك تسيكلدى قامتاماسىز ەتەدى. وتكەن جىلى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە وتىرار اۋدانىندا 32 مىڭ گەكتارعا جاڭا ادىسپەن ماقتا ەگىلدى. ناتيجەسىندە, گەكتارىنان 60 تسەنتنەردەن ءونىم جينالدى. سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ەسەبىنەن اعىن سۋ 2 ەسە ۇنەمدەلدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ماقتا وڭدەۋ جانە ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسى ىسكە قوسىلادى.

سونداي-اق جۇگەرى كلاستەرى باعىتىندا شاردارا اۋدانىندا «كازكراحمال» زاۋىتى سالىنىپ جاتىر. جوبا قۇنى 14 ملرد تەڭگە. قۋاتتىلىعى – جىلىنا 150 مىڭ توننا جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەپ, 26 ءتۇرلى ءونىم شىعارىلادى, 500 جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇگىندە زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى مەن جابدىقتاردى ورناتۋ جۇمىسى اياقتالۋ ۇستىندە. جوبانى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن جۇگەرى القابىنىڭ كولەمىن 40 مىڭ گەكتاردان 2030 جىلى 70 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ناتيجەسىندە, 665 مىڭ توننا جۇگەرى جيناۋ كوزدەلىپ وتىر.

وبلىسىمىز رەسپۋبليكادا ەت ەكسپورتى بويىنشا كوشباسشى. ءىرى قارا مال ەتىنىڭ 80 پايىزى, قوي ەتىنىڭ 75 پايىزى وبلىسقا تيەسىلى. وسى ورايدا ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ەت كلاس­تەرى باعىتىندا 7 جوبانى ىسكە اسىرۋدامىز. جوبا قۇنى 50 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى 35 مىڭ توننا, 802 جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇگىنگى تاڭدا «Kaz Eco Meat» جانە «بەسقارا» ەت وڭدەۋ كەشەندەرى ىسكە قوسىلدى. بۇل قوسىمشا 35 مىڭ توننا ەت وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ينۆەستيتسيا كولەمى 5,6 ملرد تەڭگە, 150 جۇمىس ورنى اشىلادى.

جالپى, 3 كلاستەردى دامىتۋ ناتيجەسىن ەسەپتەپ شىقتىق. 2026 جىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى قوسىمشا 558 ملرد تەڭگەگە كوبەيۋى كۇتىلەدى. ونىڭ ىشىندە, جەڭىل ونەركاسىپ قوسىمشا 220 ملرد تەڭگەگە (4 ەسە), اۋىل شارۋاشىلىعى 338 ملرد تەڭگەگە (1,5 ەسە) وسەدى. ەگەر 2024 جىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم قۇرىلىمىندا ۋران وندىرىسىنە 63,7 پايىزى تيەسىلى بولسا (783 ملرد تەڭگە), تاماق ءوندىرىسى – 11,6 پايىز (140,5 ملرد تەڭگە), جەڭىل ونەركاسىپ – 3,5 پايىزدى (42 ملرد تەڭگە) قۇراعان. ال كلاستەرلىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە جەڭىل ونەركاسىپ ۇلەسى 14 پايىزعا (220 ملرد تەڭگە), تاماق ءوندىرىسى – 17 پايىزعا (783 ملرد تەڭگە) جەتەتىن بولادى.

اۋىلدى دامىتۋ باسىمدىعى

– جوعارىدا وبلىس حالقىنىڭ 80 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىن ايتىپ ءوتتىڭىز. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس-جاعدايى قالاي؟

– قازاقتىڭ جانى, ءداستۇرى مەن بولمىسىنىڭ قاينار كوزى اۋىلدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسا­تىنىڭ باستى ستراتەگيالىق باعىت­تا­رىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭا پرەزيدەنتتىك مەرزىمدەگى العاشقى تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى – اۋىلدى دامىتۋ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋدى كۇشەيتۋ. بۇل باستاما اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, ولاردىڭ ءوز كاسىبىن اشىپ, تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەيدى.

اۋدان, قالا تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلەدى. ءبىز حالىق­تىڭ سۇرانىسىنا جانە بيۋدجەتتىڭ مۇمكىنشىلىگىنە قاراي ول ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جوسپارلى تۇردە شەشىپ كەلە جاتىرمىز. ەلدى مەكەن­دەردى اۋىزسۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 95 پايىز نەمەسە 763 ەلدى مەكەن قامتىلعان. وسى جىلى 30 ەلدى مەكەنگە جاڭادان اۋىزسۋ قۇبىرىن جۇرگىزىپ, 11 ەلدى مەكەننىڭ توزعان جۇيەلەرى جاڭارتىلادى. تابيعي گاز وتكەن جىلى 53 ەلدى مەكەنگە تارتىلىپ, جالپى قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى 563-كە جەتتى. حالىقتى تابيعي گازبەن قامتۋ كورسەتكىشى 85,5 پايىزدى قۇرادى. بيىل قوسىمشا 37 ەلدى مەكەن گازعا قوسىلىپ, حالىقتىڭ قامتىلۋىن 88,9 پايىزعا جەتكىزەمىز. ورتالىق­تاندىرىلعان ەلەكتر قۋاتىمەن وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك ەلدى مەكە­نى قامتىلعان. شالعاي ورنا­لاس­قان شاعىن اۋىلداردى قوسپا­ع­ان­دا. ولار بالامالى ەلەكتر قۋاتى­مەن قامتاماسىز ەتىلگەن. كەزەڭ-كەزەڭىمەن توزعان جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى 44 ەلدى مەكەن­نىڭ جەلىلەرى جاڭارتىلدى. بيىلعى جىلى قوسىمشا 22 ەلدى مەكەن جاڭعىرتۋدان وتەدى. جەرگى­لىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قاناعاتتى جاع­داي­­داعى ۇلەسى 93,7 پايىزدى قۇراي­دى. بيىل 289 نىسان نەمەسە 1 236 شاقىرىم جول قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. قاناعاتتى جاعدايداعى جولدىڭ ۇلەسىن 94,7 پايىزعا جەتكىزەمىز.

الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا توقتالاتىن بولساق, وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وبلىستا تۋ كورسەتكىشى جوعارى. كوپبالالى وتباسىلاردىڭ تورتتەن ءبىرى وڭىرىمىزگە تيەسىلى. سول سەبەپتەن دە, وبلىستا الەۋمەتتىك كومەككە تۇرعىندارىمىز كوپتەپ جۇگىنەدى. دەگەنمەن, ءار وتباسىعا تالداۋ جاساپ, بەلسەندى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن ۇسىنۋ ەسەبى­نەن سوڭعى 3 جىلدا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانىن 2 ەسەگە ازايتۋعا قول جەتكىزدىك. ناتيجەسىندە, كەدەيشىلىك دەڭگەيى 9,4 پايىزدان 4,4 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى جىلى ولاردىڭ سانىن 76 مىڭعا نەمەسە 2,7 پايىزعا كەمىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

جىل باسىنان 130 مىڭ جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلىپ, جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيى 4,7 پايىز دەڭ­گەيىندە قالىپتاستى. وبلىستا جالپى 1 438 بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى, 155 مىڭ بالا تاربيەلەنەدى, 2-6 جاستاعى بالالاردى قامتۋ دەڭ­گەيى 99 پايىزدى قۇرادى. ال 1 093 مەكتەپتە 549 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الادى. وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 17 مەكتەپ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل قورىتىندىسىمەن 2 مەك­تەپ پايدالانۋعا تاپسىرىلادى. قالعانى كەلەسى جىلعا وتپەلى. «كەلەشەك مەكتەپتەرى» جوباسى اياسىندا قۋاتتىلىعى 23 000 ورىندىق 29 مەكتەپ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە, 21 مەكتەپ پايدالانۋعا تاپسىرىلدى, 8 مەكتەپ قۇرىلىسى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىندا جالپى 199 مەدي­تسينالىق ۇيىم حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. اۋىلدىق جەرلەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن جاڭعىرتۋعا ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ وتىر. وتكەن جىلى «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا وبلىستا جاڭا 49 نىسان سالىنىپ, پايدا­لانۋعا بەرىلدى. وبلىستىق بيۋدجەت كۇشىمەن قوسىمشا جاڭا 32 عيمارات جىل سوڭىنا دەيىن تاپسىرىلادى. بۇدان بولەك, قازىعۇرت, سارىعاش جانە شاردارا اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانالارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. سونداي-اق جەدەل جاردەم قىزمەتى ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 60 ارنايى اۆتوكولىك ساتىپ الىندى.

– رۋحانيات ورداسى دەرلىك مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ ءحالى نەشىك؟ ينفراقۇرىلىممەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جوعا­رى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى قانداي؟

– وبلىستاعى 24 مۋزەيگە كەلۋ­شى­لەر سانى 205 178 ادامدى قۇراپ, وتكەن جىلعى 9 ايمەن سالىس­تىر­عاندا 5%-عا ارتىپ وتىر. بيىل مۋزەيلەردە 2 167 جادىگەر جيناق­تالىپ, جالپى جادىگەر سانى 178 134-كە جەتكەن. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا 388 كىتاپحانا حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. جالپى, كىتاپ قورى 6 054 726 داناعا جەتىپ وتىر. كىتاپحاناداعى وقىرمان سانى 351 096 ادامدى قۇراپ, 2024 جىلعى 9 ايمەن سالىستىرعاندا 2,5%-عا ارتقان. وبلىس بويىنشا بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا 7 مادەنيەت نىسانىندا قۇرىلىس جۇمىسى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار بيىل 9 نىساننىڭ قۇرىلىس جۇمىسىنا قارجى ءبولى­نىپ, 2026 جىلى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تۇركىستان قالاسىندا 500 ورىندىق مادەنيەت ءۇيى پايدا­لانۋعا بەرىل­دى. جالپى, وڭىردە مادەني نىساندار­دىڭ قاتارى ار­تىپ كەلەدى. مىسالى, جۋىردا ماق­تاارال اۋدانى, دوس­تىق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ج.قال­شوراەۆ ەلدى مەكەنىندە جاڭا مادەنيەت ءۇيى مەن كىتاپحانا ەل يگىلىگىنە بەرىلدى.

مەملەكەت باسشىسى تسيفرلىق تەڭسىزدىكتى جويۋدى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى رەتىندە ايقىندادى. بۇل تاپسىرما تۇركىستان وبلىسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىمەن تولىق ۇيلە­سەدى. وبلىستاعى تسيفرلىق ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ جۇيەلى تۇر­دە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇگىندە وبلىس­تىق ءبىلىم باسقارماسىنا قاراس­تى 1 000-عا جۋىق مەملەكەتتىك مەك­تەپتىڭ بارلىعى ينتەرنەت جە­لىسىنە قوسىلعان. ءوڭىردىڭ 300-گە جۋىق ءبىلىم ۇياسىندا Starlink سپۋتنيكتىك ينتەرنەت جەلى­سى ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ ورناتىلا باستادى. سونى­مەن قاتار «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا پايدا­لانۋعا بەرىلگەن جاڭا مەكتەپتەر تولىعىمەن تالشىقتى-وپتيكالىق جەلىگە قوسىلدى.

وسى باعىتتا بيىل وبلىس اكىم­دىگى مەن «قازاقتەلەكوم» اق اراسىندا «تۇركىستان وبلىسىندا بايلانىس جانە ينتەرنەتتى دامىتۋ جونىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى» مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل جوبا 2025–2027 جىلدار ارا­لىعىندا 372 اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دى تالشىقتى-وپتيكالىق ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە 274 اۋىل مەكتەبى مەن 258 مەديتسينالىق نىسان تولىق ينتەرنەتكە قوسىلادى. وبلىسىمىزداعى اۋدان جانە قالا ورتالىقتارىنداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەرىندە ينتەرنەت جەلىسىمەن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەيدى.

كەيبىر شالعاي جانە تاۋلى ايماقتارداعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە وپتيكالىق (كابەلدى) ينتەرنەت جۇيەسى تارتىلماعانىمەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردە سپۋت­نيكتىك جانە ءموبيلدى روۋ­تەر­دىڭ كومەگىمەن قىزمەتتەر كورسەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا, اۋىلدىق مەديتسي­نالىق مەكەمەلەرى 85% ينتەرنەت جەلىسىمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. «قولجەتىمدى ينتەرنەت» ۇلتتىق جوباسى بويىنشا 2025–2027 جىلدارى ارالىعىندا وبلىس اۋما­عىن­داعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە تال­شىقتىق-وپتيكالىق ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسى جوبا اياسىندا شالعاي ايماقتاردا ورنالاسقان 258 مەدي­تسينالىق نىسانعا تالشىقتى-وپتيكالىق ينتەرنەت جەلىسى تارتىلادى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ءاربىر اۋىل تۇرعىنى, ءاربىر بالا مەن مۇعالىم, ءاربىر دارىگەر زاماناۋي تسيفر­­­لىق مۇمكىندىكتى تولىق پايدالانا الاتىن ورتا قالىپتاستىرۋ. تۇر­كىستان ءوڭىرى تسيفرلاندىرۋ ىسىن­دە رەسپۋبليكاداعى كوشباسشى ايماق­­تاردىڭ بىرىنە اينالادى دەپ سەنە­مىز.

– تۇركىستاننىڭ باستى جا­دىگەرى, تۋريستىك نىسانى – ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى قابىر­عا­­لارىنىڭ ىلعالدانىپ, كوگە­رۋىنە بايلانىستى بۇعان دەيىن جەر­­گىلىكتى عالىمدار, ءتىپتى, پرە­زيدەنت اكىمشىلىگى الاڭداۋشى­لىق بىل­دىرگەنىن بىلەمىز. كەسەنە­نىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي؟

– ءيا, كەسەنە ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگى ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ سىزدەر دە, ياعني «Egemen Qazaqstan» گازە­تىندە ماسەلە كوتەردىڭىزدەر. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – تۇركىستان وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني مۇراسى, ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. بۇل – يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن, حالىقارالىق ماڭى­زى بار جالعىز تاريحي ەسكەرتكىش. ونى ساقتاۋ, قورعاۋ – ءبىزدىڭ تاريحي ءارى ازاماتتىق بورىشىمىز.

قازىرگى تاڭدا وبلىسىمىزدا 1 784 تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىسى ەسەپكە الىنعان. سونىڭ ىشىندە ياساۋي كەسەنەسى – باستى نىسان. كەسەنەنىڭ جاعدايى ۇكىمەتتىڭ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ جانە ءتيىستى عىلىمي مەكەمەلەردىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا. 2023–2025 جىلدار ارالىعىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جاي-كۇيىن كەشەندى زەرتتەۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماماندار قابىرعانىڭ گيدرووقشاۋلاۋ جۇيە­سىن جاڭارتىپ, ىلعالدىڭ تارالۋ سەبەپتەرىن انىق­تادى. بۇل جۇمىسقا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, «قازقايتا­جاڭارتۋ» كاسىپورنى, ەلىمىز­­دىڭ جانە شەتەلدىڭ جەتەكشى عالىمدارى مەن تاجىريبەلى رەستاۆراتورلار تارتىلعان.

زەرتتەۋ بارىسىندا كەسەنە قابىرعالارىنداعى ىلعالدىڭ ارتۋىنا بىرقاتار سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتكەنى انىقتالدى. اتاپ ايتساق, جاقىن ماڭداعى كوگالداردى شامادان تىس سۋارۋ مەن درەناج جۇيەسىنىڭ ەسكىرۋى, اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى, جاۋىن-شاشىننىڭ كوبەيۋى – نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن.

كەسەنەنى ساقتاۋ جونىندەگى ايماقتىق باعدارلاما قابىلداندى. ونىڭ اياسىندا نىساننىڭ توڭىرە­گىن­دەگى توپىراق سۋلارى مەن جەر­استى ىلعالىنا قارسى ينجە­نەر­لىك شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. عالىم­دار مەن «قازقايتاجاڭارتۋ» ما­مان­دارىنىڭ ۇسىنىسىمەن كەسە­نە­دەن 150 مەتر قاشىقتىققا دەيىن­گى اۋماقتا كوگالداندىرۋ جۇمىس­تارىن مۇلدە شەكتەۋ ىسكە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار ەسكى درەناج جۇيەسىن تولىق جاڭارتۋ جانە كەسەنەگە قورعانىش بىلىك جاساۋ قولعا الىندى. ال كەسەنەنىڭ جابىق تۇرۋى – تەك ۋاقىتشا شارا. بۇل كەلۋشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن رەس­تاۆراتسيا ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. قازىرگى جوسپار بويىن­شا, نەگىزگى جۇمىستار 2026–2028 جىلدارى باستالادى.

ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – كەسەنەنىڭ تاريحي كەلبەتىن بۇزباي, ونىڭ تابي­عي بەرىكتىگىن ساقتاپ قالۋ. ياساۋي بابامىزدىڭ مۇراسى – ۇلت­تىڭ رۋحاني تىرەگى, سوندىقتان وعان قامقورلىق كورسەتۋ – بارشا­مىز­دىڭ ورتاق پارىزىمىز. ونى ساق­تاۋ – ۋاقىتشا ەمەس, جۇيەلى ءارى ۇر­­پاقتار ساباقتاستىعىنا نەگىز­دەلگەن ساياسات. تۇركىستان وبلى­سى اكىم­دىگى بۇل باعىتتاعى جۇمىس­­تار­دى عىلىمي نەگىزدە, حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا ساي, تولىق جاۋاپ­كەرشىلىكپەن جالعاستىرا بەرەدى.

اڭگىمەلەسكەن –

عابيت ىسكەندەر ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»