تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنان باستاۋ الاتىن قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسى, الاتاۋدى ەگىز ەمگەن ەكى ەلدى بايلانىستىراتىن ورتاق قۇندىلىقتار از ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بەكەم بىرلىگى ەرتە داۋىرلەرگە تيەسىلى قىتاي, پارسى جانە باسقا دەرەككوزدەردە, ۇلى «ماناس» ەپوسىندا, قازاق حالقىنىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» جانە باسقا دا تاريحي جىرلارىندا جان-جاقتى كورىنىس تابادى. بىشكەكتەگى ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قوس ەل تاريحشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «قازاق-قىرعىز مامىلەلەرى: تاريحي ساباق جانە قازىرگى زامان» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا باۋىرلاس ەلدەردى جاقىنداستىراتىن تاريحي دەرەكتەر جان-جاقتى سارالانىپ, ۇلتتىق مۇددە قايشىلىقتارىن قوزدىراتىن كەيبىر ماسەلەلەردىڭ جىگى تارقاتىلدى.
كونفەرەنتسياعا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ اكادەميالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريحشى عالىمدارى قاتىستى. كەيىنگى كەزدەرى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ 1847 جىلعى جورىعىنا بايلانىستى اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلىپ جۇرگەن ۇستانىمدار توڭىرەگىندە پىكىر الماسقان عالىمدار سول كەزەڭنەن جەتكەن دەرەكتەردى سارالاپ, ماسەلەگە قاتىستى ورتاق بايلامعا كەلۋگە ءۇن قوستى. تىلىندە, دىلىندە, تاريحىندا ۇقساستىق بار بۇل ەكى حالىق ءبىر-بىرىنە جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان باستاپ, كەڭەستىك كەزەڭگە دەيىن ارقا سۇيەپ كەلگەنىن ايتقان قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ارسلان قاپاي ۇلى كەنەسارى مەن قىرعىز ماناپتارى اراسىنداعى قايعىلى قاقتىعىس سول كۇردەلى زاماننىڭ كورىنىسى ەكەنىن, ءتۇپ-تەگى ءبىر ورتاق جۇرت تاريحتان تاعىلىم الىپ, تاتۋلىقتى تەرەڭدەتۋگە ءتيىس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«الەۋمەتتىك جەلىدەگى وسى تاقىرىپقا قاتىستى الاۋىزدىق تۋدىراتىن ارانداتۋشىلىق ەكى ەل دوستىعىنا سىزات تۇسىرمەۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ جەلىدە قازاق پەن قىرعىزدى بىرلىككە شاقىرعان جازبا جاريالاعانى ءمالىم. تاريحتاعى اۋىر كەزەڭدەردى سارالاي وتىرىپ, ىنتىماق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى ارقاۋ ەتۋ – دوستىعىمىزدىڭ كورىنىسى. بۇگىندە مادەني, ەكونوميكالىق بايلانىستار جاڭعىرىپ, ورتاق جوبالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋعا ۇيىتقى بولۋ زيالى قاۋىمعا جۇكتەلەتىن جاۋاپتى مىندەت», دەدى ارسلان قاپاي ۇلى.
ەكى ەل عالىمدارىن تاريحتى ءادىل تارازىلاۋعا شاقىرعان اكدەميك مامبەت قويگەلدى «XIX عاسىردىڭ 40-جىلدارى جەتىسۋدا قالىپتاسقان ساياسي جاعداي» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, قازاق ەلىنىڭ تۇتاستىعى مەن ساياسي تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەن كەنەسارى حاننىڭ قىرعىز ەلىنە جاساعان جورىعىن نىسانباي جىراۋدىڭ «كەنەسارى-ناۋرىزباي» داستانىن تالداي وتىرىپ سيپاتتادى.
«البەتتە, تاريح ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاق جاۋاپتى ەمەس. دەگەنمەن ءار ماسەلەنى تۋرا ايتۋىمىز كەرەك. كەنەسارى – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلكەن قايراتكەر. ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق: 1847 جىلى قىرعىز-قازاق شەكاراسىنداعى كەكىلىك سەڭگىر اتتى جەردە بولعان قايعىلى وقيعا ون جىلعا (1837–1847) سوزىلدى. وتارلىق تاۋەلدىلىككە قارسى كۇرەستە اۋىزبىرلىكتى تۋعان ەلىنەن تابا الماي, ەندىگى جاعدايدا ونى تۋىس قىرعىز ەلىنەن كۇتىپ, قالىپتاسقان حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى بۇل ءۇمىتى اقتالماي, اشىق شايقاستا سەرىكتەرىمەن بىرگە حاننىڭ ءوزى دە قازا تاپتى. سودان بەرگى ۋاقىت تۋىس ەكى ەل ءۇشىن كەكىلىك سەڭگىر بولىپ ەستە قالدى. بۇل – تاريحتىڭ كۇردەلى كەزەڭى. سوندىقتان ارادا عاسىرلار وتكەننەن كەيىن بۇل جاعداي كورشى ءارى تۋىس ەكى ەلدىڭ ءوزارا اۋىزبىرلىگى مەن تاتۋلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋى كەرەك. ءبىز تاريحتى ءسوز جارىستىراتىن ەمەس, وي جاراستىراتىن, پىكىر تالاستىراتىن ەمەس, تابىستىراتىن تاعىلىم رەتىندە قاراۋىمىز قاجەت», دەدى مامبەت قويگەلدى.
وسى ويدى قۋاتتاعان ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى تاريح ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى اسان ورمۋشەۆ «قىرعىز-قازاق مادەني مامىلەلەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, تۋىستىق تۋىن بيىك ۇستاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
«شوقان ءۋاليحانوۆ قىرعىز مادەنيەتىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ماناستى العاش عىلىمي كەڭىستىككە الىپ شىعىپ, الەمگە تانىلۋىنا ىقپال ەتتى. سول سەكىلدى مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ رۋحاني دوستىعى – ەكى ەلدىڭ مادەني بايلانىستارىنىڭ شىڭى. ماناس تۋرالى تالاس-تارتىس بولعاندا اۋەزوۆ اراشا ءتۇستى. ءسۇيىنباي, قاتاعان, توقتوعۇل, جەڭىجوق, جامبىل سەكىلدى جىر جامپوزدارىنىڭ ايتىسى رۋحانياتتىڭ ورتاق مۇراسىنا اينالدى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ىنتىماعى ءىرى تۇلعالاردىڭ تىلەكتەستىگىمەن بەرىك. ءبىز وسىنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز», دەپ اتاپ ءوتتى اسان ورمۋشەۆ.
قازاق پەن قىرعىز ەكى ۇلت بولعاندىقتان, ولاردىڭ اراسىندا كەي كەزدەرى ۇلتتىق مۇددە قاقتىعىستارى تۋىنداۋى زاڭدى. مۇددە قاقتىعىستارى – ۇلتتار اراسىندا عانا ەمەس, ءبىر ۇلتتىڭ ءوز ىشىندەگى قوعامدىق توپتار اراسىندا دا ۇنەمى بولىپ تۇراتىن قۇبىلىس. مۇنداي ماسەلەلەرگە تاريحي داۋىردەگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, نەعۇرلىم وبەكتيۆتى باعا بەرىپ, عيبراتتى تۇجىرىمداما جاساۋ ماڭىزدى. وسىلاي دەگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى «قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى ءنابيجان مۇقامەتقان ۇلى XVIII عاسىرداعى قازاق-قىرعىز قاتىناستارى ماسەلەسىنە شولۋ جاسادى.
«قازاق پەن قىرعىز – تۋىسقان حالىقتار, ولاردىڭ شىققان تەگى, گەوگرافيالىق ورتاسى, تاريحي مادەنيەتى, ءوندىرىس فورماسى, تۇرمىستىق عۇرىپ-ادەتتەرى مەن دۇنيەتانىمدارى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. ۇلتتاردا ورتاقتىقتار كوپ بولسا, ولاردىڭ اراسىندا جاراسىمدى قاتىناس ساقتالاتىنى زاڭدى. 1755 جىلى مامىردا تسين يمپەرياسى 200 مىڭ قالىڭ قولمەن جوڭعارلارعا جورىق جاساپ, جوڭعار حاندىعىن جويىپ, ەلى مەن جەرىن ءوزىنىڭ تىكەلەي باسقارۋىنا الدى. سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر ءتوندىردى. وسى كەزدە ابىلاي حان قىرعىز جانە باسقا ورتاازيالىق ەلدەرمەن تسين يمپەرياسىنا قارسى وداق قۇرۋدى قاراستىردى. جوڭعار كنيازى ءامىرسانانىڭ تسين پاتشالىعىنا قارسى جاساعان قارۋلى كوتەرىلىسى, تسين يمپەرياسىنىڭ قازاقتارعا ساياسي-اسكەري قىسىم جاساۋىنا مۇرىندىق بولدى. الايدا بۇل داعدارىستى ابىلاي حان بەيبىت جولمەن شەشىپ, تسين پاتشالىعىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. حVIII عاسىرداعى قازاق پەن قىرعىزدىڭ ساياسي قارىم-قاتىناستارى ەكى ءتۇرلى بولعان: سىرتقى جاۋ قاۋىپ-قاتەر توندىرگەن كەزدە, ولار بىرلەسىپ, وداقتاسىپ ورتاق جاۋعا قارسى كۇرەس جۇرگىزدى; ال ۇلتتىق مۇددەلەرى قاراما-قارسى كەلگەن كەزدە, ولاردىڭ اراسىندا قاقتىعىس ورىن الىپ وتىردى. الايدا ولار تۋىسقان ۇلتتار بولعاندىقتان ءبىر-بىرىنە تىم قاتىگەزدىك جاسامادى, كەلىسىمگە كەلىپ, جاراسىمدى قاتىناس ساقتادى», دەيدى ن.مۇقامەتقان ۇلى.
كەڭەس وداعى ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىندا بولعان قازاق پەن قىرعىز ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن عانا ۇلت زيالىلارىنىڭ قىزمەتى كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدان قايتا قورىتىلىپ, جاڭا كوزقاراستار تۇرعىسىنان زەرتتەلە باستاعانى بەلگىلى. سوندىقتان قازاق جانە قىرعىز قايراتكەرلەرىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بىرلەسىپ اتقارعان قىزمەتىنە ءادىل تاريحي باعا بەرىلۋى كەرەك دەگەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى, تاريحشى شامەك تىلەۋباەۆ بايانداماسىن وسى باعىتقا ارنادى.
«قازاق زيالىلارى ىبىرايىم جايناقوۆ, قايسەركە توقسانباەۆ, يسا تەرگەۋسىزوۆ, اۋباكىر جاقىپباەۆ, قىرعىز زيالىلارى ءدۇر ساۋرامباەۆ, يشانعالي اراباەۆ, قاسىمباي تەلتاەۆ, جانەك سولتوناەۆ, مامبەتالى مۇراتاليندەردىڭ اتقارعان قىزمەتىنە ءادىل تاريحي باعا بەرىلۋى كەرەك. ولار ەلدىڭ بولاشاعى مەن ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ جولىندا ەرەكشە قىزمەت اتقاردى, الاش قوزعالىسىنا بەلسەندى اتسالىستى. ءوزىنىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي ۇستانىمىن ايقىن دا انىق كورسەتكەن قازاق جانە قىرعىز زيالىلارىنىڭ حح عاسىردىڭ باسىنداعى اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, 1910 جىلى 21 قازاندا جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قازاق جانە قىرعىز زيالىلارى مەن اۋقاتتى توپ وكىلدەرى جاسىرىن جيىن وتكىزگەن. بۇل جيىن ورىس اسكەرلەرىنىڭ قوقاندىقتارمەن ۇزىناعاش تۇبىندە بولعان شايقاستاعى جەڭىسىنىڭ 50 جىلدىعىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ «سالتاناتتى» تۇردە اتاپ ءوتۋى كەزىندە ۇيىمداستىرىلعان ەدى. وسى سالتاناتتى اتاپ وتۋگە ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرىنەن باسقا وبلىستاعى قازاق جانە قىرعىز حالىقتارىنىڭ بي-بولىستارى, ماناپتارى مەن اتاقتى ادامدارى دا شاقىرىلعان ەدى. سول جيىن كەزىندە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ زيالىلارى بارلىبەك سىرتانوۆ پەن ىبىرايىم جايناقوۆ, ۆەرنىي ۋەزى شامالعان بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى مانكە سمايلوۆ, سونداي-اق بۇرىن بولىس بولعان, بي بەكبولات اشەكەەۆ, پىشپەك ۋەزى تىناي بولىستىعىنىڭ بولىسى, قىرعىز زيالىسى ءدۇر ساۋرامباەۆ, بەلگىلى قىرعىز مانابى شابدان جانتاەۆ جانە ت.ب. بەلسەندى ازاماتتار جاسىرىن تۇردە جيىن وتكىزۋدى ۇيىمداستىرعان-دى. ۇزىناعاش سەزى اتانعان قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ 50 شاقتى وكىلى قاتىسقان بۇل جيىن 21 قازان كۇنى كەشكىسىن كازانسكو-بوگورودسكي (ۇزىناعاش) سەلوسىندا وتەدى. وندا قازاق-قىرعىزداردىڭ وتارلىق ساياسات ناتيجەسىندە باستان كەشىپ وتىرعان تاۋقىمەتى تالقىلانىپ, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارى تاراپىنان قازاق پەن قىرعىزعا جاسالىپ جاتقان قىسىمعا ورتالىق بيلىك ورىندارىنىڭ نازارىن بۇرۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگكە ارنايى وكىل جىبەرۋ ماسەلەسى قارالادى. كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا پەتەربۋرگكە جىبەرىلەتىن وكىل رەتىندە قازاق زيالىسى بارلىبەك سىرتانوۆ, ونىمەن بىرگە قىرعىز زيالىسى ءدۇر ساۋرامباەۆ بەلگىلەنەدى. سونداي-اق سەزدىڭ كەزىندە ب.سىرتانوۆتىڭ پەتەربۋرگكە بارۋى ءۇشىن دەپ 500 سوم اقشا جينالدى. مۇنداي قارجى سەزدىڭ ۇيعارىمى بويىنشا وبلىستاعى ۋەزدەردەن دە جينالاتىن بولىپ كەلىسىلگەن», دەدى ءوز بايانداماسىندا شامەك تىلەۋباەۆ.
عىلىمي باسقوسۋدا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعان نەگىزگى باياندامانىڭ ءبىرى «كەنەسارى حاننىڭ سوڭعى شايقاسى: بارىسى مەن سالدارى» دەپ اتالدى. بايانداما اۆتورى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريحشى راشيد ورازوۆ كەنەسارى حاننىڭ قىرعىز جاساقتارىمەن قاقتىعىسى قارساڭىندا جەتىسۋدا قالىپتاسقان ساياسي جاعداي حان قولىنىڭ پايداسى جاعىندا بولماعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«رەسەيدىڭ باتىس ءسىبىر اكىمشىلىك ورىندارى جەرگىلىكتى ۇلى ءجۇز باسشىلارىن كەنەسارى حان ۇستانىمىن قولداماۋعا يلاندىرىپ ۇلگەرگەن ەدى. سونداي-اق ىشكى اۋىزبىرلىگى جانە رەسەي ەكسپانسياسىنا قارسى قويارلىق ناقتى كۇشى جوق قازاق قوعامى ءۇشىن باسقا بالاما جول دا جوق-تىن. قالىپتاسقان وبەكتيۆتى جاعداي ازاتشىل ۇستانىمداعى كەنە حان مەن ونىڭ قوسىنىن قايشىلىقتى دا كۇردەلى جاعدايعا اكەلىپ تىرەدى. بۇعان قوسىمشا قىرعىز ەلىنىڭ ىرگەسىنە كەلىپ توقتاعان كەنە حان كورشى ءارى تۋىس حالىقتىڭ بيلەۋشىلەرىنە سىرتتان تونگەن قاۋىپكە قارسى وداق قۇرۋدى ۇسىندى. تۋرا وسى مەزگىلدە قىرعىز بيلەۋشىلەرىنە باتىس ءسىبىر اكىمشىلىگى تاراپىنان دا ۇسىنىس ءتۇسىپ, وندا كەنەسارىعا سوققى بەرۋ جونىندە ايتىلىپ, قاجەت بولسا اسكەري كومەك بەرۋگە دايار ەكەنىن بىلدىرەدى. قىرعىز ماناپتارى رەسەي اكىمشىلىگى تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستى قابىل الادى. كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزعا جاساعان شابۋىلى, 1847 جىلى بولعان قازاسى قازىرگى قازاق پەن قىرعىزدىڭ باۋىرلاس قاتىناسىنا ەشقانداي سىزات تۇسىرە المايدى. ول كەزدەگى زامان, جاعداي باسقا. پاتشا وكىمەتىنە, ونىڭ قازاق جەرىندە جۇرگىزگەن وكتەم ساياساتىنا قارسى تۇرعان كەنەسارى بەينەسى ەش تومەندەمەيدى», دەدى راشيد ورازوۆ.
قازاق حالقى 1916–1917 جىلدارى قىرعىزدار باستان وتكەرگەن ۇركىنشىلىك تۇسىندا, قىرعىز حالقى قازاقستانداعى 1931–1933 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزىندە اۋىزبىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تەرەڭ ماعىنالى ۇلگى قالدىرعانىن مالىمدەگەن ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى تىنىشتىقبەك چوروتەگين ەكى ەل تاريحشىلارى قازاق-قىرعىز قاتىناسى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت كەلەسى ءىس-شارالاردى ماقۇلداعانىن جەتكىزدى. ولار: قازاق جانە قىرعىز حالىقتارىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان الەۋمەتتىك, مادەني بايلانىستارىنان, دوستىق, باۋىرلاستىق قاتىناسىنان تاريحي ساباق الۋ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن دوستىق قارىم-قاتىناستارىن دۇرىس ناسيحاتتاۋ, تاريح جازۋدا, اكادەميالىق باسىلىمدار مەن وقۋلىقتار جازۋدا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق دۇرىس ۇستانىم قالىپتاستىرۋ, جاڭا ارحيۆ مالىمەتتەرىن ىزدەستىرۋ, انىقتاۋ, جيناقتاۋ جانە جاريالاۋ ارقىلى قازاق جانە قىرعىز حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى, كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى زەرتتەۋشىلەرگە تاريحي دەرەكتەرىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتۋ, ورتاق تاريحي تاقىرىپتارعا بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە دۇرىس عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالاۋ, بىرلەسكەن عىلىمي شارالار وتكىزۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەردى قامتيدى.
بىشكەك