– سەرىك راحمەتوللا ۇلى, جاقىن ارادا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتەدى. قۇرىلتاي مۇشەسى رەتىندە ءسىز وسى الاڭنىڭ ەكى وتىرىسىنا قاتىسقان ەدىڭىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل فورۋمنىڭ بىرەگەيلىگى نەدە؟
– ەڭ الدىمەن, پرەزيدەنت ءوز ويى مەن يدەيالارىن قوعامعا جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە الاڭدى پايدالاناتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. العاشقىسى, ارينە, پارلامەنتتە جاريالاناتىن قازاقستان حالقىنا ارنالعان جىل سايىنعى جولداۋلارى. جولداۋلار اياسىندا مەملەكەت باسشىسى بۇكىل دەپۋتاتتىق كورپۋس پەن ۇكىمەتكە ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتىلەر مەن شەشىمدەردى قابىلداۋ بويىنشا مىندەتتەر جۇكتەيدى. كەلەسى ماڭىزدى فورما – ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىستارى. وندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ نازارىن ناقتى جۇمىس باعىتتارىنا شوعىرلاندىرادى. ال ەندى ۇلتتىق قۇرىلتايعا كەلەر بولساق, بۇل – پرەزيدەنتتىڭ قوعاممەن تىكەلەي ديالوگ جۇرگىزەتىن الاڭى. سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, قۇرىلتاي ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا جانە قوعامدى توپتاستىرۋعا باعىتتالعان تولىققاندى پلاتفورما رەتىندە ۇلكەن ماڭىزعا يە.
سونداي-اق قۇرىلتاي بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتى قامتاماسىز ەتىپ, ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ىمىرالى شەشىمدەر ازىرلەۋگە ىقپال ەتەدى. دەمەك, بۇل الاڭ – حالىقتىڭ ءوز ۇستانىمىن بىلدىرۋىنە جانە شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىستەرىنە ىقپال ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, 2024 جىلى اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 9 زاڭ قابىلداندى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى – ايەلدەر قۇقىعى مەن بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇمار ويىن بيزنەسىن رەتتەۋ, ەسىرتكى وندىرۋشىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, ت.ب. ياعني قۇرىلتاي – بۇكىل قوعامعا مەملەكەت ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شىنايى مەحانيزم. بۇل بيلىكپەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى اناعۇرلىم قولجەتىمدى ءارى اشىق ەتەدى. وسىلايشا, ۇلتتىق قۇرىلتاي ەلدىڭ بولاشاعىنا ىقپال ەتەتىن ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق شەشىمدەردى ازىرلەۋگە جانە قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى.
– ءسىز ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى عانا ەمەس, «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسىسىز. وسىنداي ساياسي تاجىريبەڭىزگە سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتە ماڭىزدى ءارى وزەكتى سۇراق قويدىڭىز. بىراق وعان جاۋاپ بەرمەس بۇرىن مەن ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور دجون نەش تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ايتپاقشى, ونىڭ ءومىر تاريحى «اقىل ويىنى» فيلمىنە نەگىز بولدى. پروفەسسور نەش 1949 جىلى «ويىندار تەورياسىن» ازىرلەدى, وعان سايكەس ىقتيمال ارەكەتتەر سانىنا قاراي ويىنداردى شەكتى جانە شەكسىز دەپ بولۋگە بولادى. ەگەر شەكتى ويىندا ىقتيمال ارەكەتتەر سانى شەكتەۋلى بولسا, شەكسىز ويىندا كەرىسىنشە. شىن مانىندە, «ويىندار تەورياسى» امبەباپ, سوندىقتان ول ماڭىزدى. ونى كەز كەلگەن سالاعا – ساياسات, بيزنەس, ءبىلىم بەرۋ جانە تاعى باسقاسىنا قولدانۋعا بولادى. ساياساتتا بۇل تەوريانى ساياسي رەجىمدەر ارقىلى كورسەتۋگە بولادى. بۇگىندە كەڭ تارالعان رەجىمدەر – اۆتوريتاريزم جانە دەموكراتيا. ويىندار تەورياسىنا سايكەس, اۆتوريتاريزم – شەكتى ويىن. سەبەبى اۆتوريتارلىق رەجىمدەر بەلگىلى ءبىر تۇلعالار مەن ەليتالارعا نەگىزدەلەدى. سونىڭ سالدارىنان مۇنداي رەجىمدەردە بيلىكتىڭ كەز كەلگەن اۋىسۋى ۇزاققا سوزىلادى, اۋىر داعدارىستارعا اكەلەدى, ناتيجەسىندە قوعام تۇبەگەيلى وزگەرەدى. مۇنداي رەجىمدەردىڭ ايقىن مىسالدارى – س.حۋسەين كەزىندەگى يراك, م.كاددافي كەزىندەگى ليۆيا, اساد اۋلەتى كەزىندەگى سيريا جانە ۋ.چاۆەس بيلىگى تۇسىنداعى ۆەنەسۋەلا. ال دەموكراتيا – شەكسىز ۇدەرىستەگى ەلەكتورالدىق تسيكل تۇرىندەگى شەكتى ويىنداردىڭ تىزبەگى. دەمەك دەموكراتيالىق رەجىمدەر كەز كەلگەن وزگەرىسكە توزىمدىرەك. دەموكراتيالىق رەجىمدەردە شەكسىز ويىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋلارى جوق, ولار – تەك بىرگە داميتىن باسقا ويىنشىلار-سەرىكتەستەر.
ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا ورالسام, پرەزيدەنت اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان رەفورمالار – ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارى مەن ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەلەرىنە نەگىزدەلگەن جۇيەلى ستراتەگيا. قازىرگى ساياسي رەفورمالاردى تالداي وتىرىپ, پرەزيدەنت كەز كەلگەن سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە ءتوزىمدى ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرىپ جاتقانىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى قادامدارعا «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» باسقارۋ ۇلگىسىنەن باس تارتۋ, زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ,ت.ب. جاتادى. وسى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساياسي جۇيەنىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن جانە ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن جۇيەگە اينالۋى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى تۇراقتى ءارى ءتوزىمدى جۇيەنىڭ نەگىزىن قالادى.
– سوندا قوعامنىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ, سايىپ كەلگەندە, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى قانداي بولۋى كەرەك؟
– مەنىڭشە, قازىرگى باستى مىندەتىمىز – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ باستامالارىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ. ءدال قازىر قوعام بۇل باستامالاردى قولداۋ ۇدەرىسىندە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋعا ءتيىس. ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك – بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ نەگىزى, ويتكەنى بارلىق قاتىسۋشى ورتاق ۇستانىممەن ارەكەت ەتەدى. رەفورمالاردى بەلسەندى قولداۋ تەك الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىر بىلدىرۋمەن شەكتەلمەي, تولىققاندى ىسكە قوسىلۋدى قاجەت ەتەدى. وسىلايشا, بارلىق ازاماتتىق جانە ساياسي ينستيتۋتتار «ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرۋ ىسىنە مۇددەلى بولىپ, وعان بەلسەنە قاتىسۋى كەرەك.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىك اپپاراتتى جاڭعىرتۋعا جانە ونىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالىپ جاتقانىنا قاراماستان, بيۋروكراتيا ءالى دە ساياسي ءومىردىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ وتىر. بۇل قۇبىلىس دامۋشى دەموكراتيالارعا ءتان ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مەنىڭ ويىمشا, تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ, باسقارۋ ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە ورتالىقسىزداندىرۋ بيۋروكراتيانى جويۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا حالىقتىڭ بارىنشا كەڭىنەن تارتىلۋى اسا ماڭىزدى. سەبەبى قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ جانە كەرى بايلانىس ورناتۋ – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن شىنايى ىسكە اسىرۋدىڭ باستى جولى.
– قازىرگى كەزدە پرەزيدەنت ايتقان يدەولوگيالىق تۇعىرلاردى قوعامدا ناسيحاتتاۋ جانە ورنىقتىرۋ وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە «اۋىل» پارتياسى زامان اعىمىنان قالىسپاي, نىق قادام باسىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. الايدا قوعامدا «اۋىل» – ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ پارتياسى دەگەن پىكىر بار. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءيا, مۇنداي ستەرەوتيپ بار جانە ونىڭ نەگىزى جوق ەمەس. بۇرىن پارتيا قۇرامىندا نەگىزىنەن اعا بۋىن وكىلدەرى كوپ بولاتىن. بۇعان بەلگىلى ءبىر سەبەپتەر دە بولدى. سەبەبى «اۋىل» پارتياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارى قۇرادى, ال ولار, ادەتتە, عالىمدار مەن وقىتۋشىلاردان تۇراتىن. بۇلار – ومىرلىك جانە كاسىبي تاجىريبەسى مول, ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدە دە تانىمال تۇلعالار ەدى. دەگەنمەن ءبىز كەز كەلگەن تاجىريبەنىڭ قۇندىلىعى ونى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدە ەكەنىن تۇسىنەمىز.
سوندىقتان دا پارتيا قاتارىن جاسارتۋ بويىنشا اۋقىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. مىسالى, كەيىنگى پارتيا سەزىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پارتيانىڭ باسشىلىق قۇرامىنىڭ ورتاشا جاسى شامامەن 60 جاستان 50 جاسقا دەيىن تومەندەدى. ەگەر بۇرىن پارتيانىڭ ساياسي كەڭەسىندە جاستار ساناتىنا جاتاتىن نەبارى ەكى ادام بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى ونعا جەتتى, ياعني بۇل كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ 20%-ىن قۇرايدى. سونداي-اق ءبىز جاستاردى پارتيا باسشىلىعىنا عانا ەمەس, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەمىز. بۇل جۇمىس قازىردىڭ وزىندە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. مىسالى, قاڭتار-اقپان ايلارىندا پارتياعا جاڭادان قابىلدانعان مۇشەلەردىڭ ورتاشا جاسى شامامەن 33 جاستى قۇرادى.
سونىمەن قاتار ءبىز «اۋىل جاستارى» جاستار قاناتىنىڭ قىزمەتىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. جاستارىمىزدىڭ جۇمىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن جاريالانىپ ءجۇر. قازىرگى جاستار الدەقايدا ەركىن, ءموبيلدى جانە جىلدام «جەڭىستەردى» قالايدى. ءدال وسى سەبەپتى «اۋىل جاستارى» جۇمىسى جوبالىق قاعيداتقا نەگىزدەلگەن, بۇل ءوز كەزەگىندە جاستاردى تارتادى. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ جاستار قاناتىمىز 5 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. وتكەن جىلى كەيىنگى 30 جىلدا العاش رەت ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادتارى قۇرىلدى. باتىس قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا قۇرىلعان بۇل قۇرىلىس وتريادتارى كوكتەمدەگى سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋدا وزدەرىن جاقسى كورسەتتى. بۇل باستاما مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. بيىل ءبىز ستۋدەنتتىك جاستار وتريادتارىنىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتىپ, سالالىق باعىتىن ءارتاراپتاندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ايماقتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى جانە كوللەدجدەرمەن بىرلەسىپ, قۇرىلىسشىلار, مەحانيزاتورلار, ۆەتەرينارلار, گيدروتەحنيكتەر, ەكولوگتەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, پەداگوگتەر, جولسەرىكتەر, سونداي-اق سەرۆيس جانە كلينينگ وتريادتارىن قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ەكىنشىدەن, جاستار قاناتى تابيعي اپاتتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋگە بەلسەندى قاتىستى. ولار سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن اۋىلدارعا گۋمانيتارلىق كومەكتى ۇيىمداستىرىپ, سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋعا اتسالىستى. بۇل جۇمىستارعا وڭىرلىك فيليالداردىڭ 900-دەن اسا مۇشەسى جانە جاستار قاناتىنىڭ 1 500 بەلسەندىسى قاتىستى.
ۇشىنشىدەن, جاستار قاناتى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قايتا جاڭعىرتۋعا بەلسەندى ۇلەس قوسىپ جاتىر. وسى ورايدا حالىقارالىق كىتاپ كۇنىنە ارنالعان «كىتاپقا ەكىنشى ءومىر سىيلا!» اتتى اكتسيا ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە, ەلدەگى 59 اۋىلدىق ەلدى مەكەن كىتاپحانالارىنا 21 مىڭنان اسا كىتاپ تاپسىرىلدى. بۇل اكتسيا بيىل جانە الداعى جىلدارى دا جالعاسادى. قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە وڭىردە باستاۋ الىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كەڭەيتىلدى.
كەلەسى ءىرى جوبالار قاتارىندا جاستار اراسىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن ناسيحاتتايتىن «اۋىل ويىندارىن» اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداي شارالار جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتىپ, ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز. «كومپيۋتەرگە ەكىنشى ءومىر سىيلا!» جوباسى ارقىلى اۋىل بالالارى كومپيۋتەرلىك تەحنيكاعا قول جەتكىزدى. بۇل باستاما جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي مىسالدار پارتيانىڭ جاستار ورتاسىندا بەلسەندى ەكەنىن جانە ولاردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. سوندىقتان «اۋىل» پارتياسىن تەك «ۇلكەندەردىڭ پارتياسى» دەپ ساناۋ – قاتە. «اۋىل» پارتياسى بۇل – حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ دا مۇددەسىن قورعايتىن ءىرى ساياسي قۇرىلىم.
– بۇگىندە ەلىمىز اۋقىمدى وزگەرىستەر جولىندا تۇر. وسى وزگەرىستەر اياسىندا پارتيانىڭ بولاشاعىن قالاي كورەسىز؟
– عالامدىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ءبىزدىڭ پارتيا ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن زاماناۋي تاسىلدەردى ۇيلەستىرىپ جاتىر دەپ بىلەمىز. بۇل – يننوۆاتسيالارعا اشىق بولۋ, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋ جانە ازاماتتارمەن جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ دەگەن ءسوز.
ءبىز جاساندى ينتەللەكتى بەلسەندى تۇردە پايدالانىپ, ونى پارتيا جۇمىسىنا ەنگىزىپ جاتىرمىز. ونىڭ نەگىزىندە پارتيا مۇشەلەرى مەن ۆولونتەرلەرگە ارنالعان وقىتۋ باعدارلامالارىن ۇسىناتىن جۇيە ازىرلەندى. تسيفرلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, بۇگىندە بارلىق ىشكى ۇدەرىستەردى تولىق تسيفرلىق فورماتقا كوشىردىك. بارلىق جۇمىس تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. پرەزيدەنت قوعام الدىنا قويعان مىندەتتەردىڭ بارلىعىن ءبىز پارتيا ىشىندە دە ەنگىزىپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز.
جالپى, پارتيا قىزمەتىن ازاماتتار ءۇشىن بارىنشا قولايلى ەتۋگە ۇمتىلامىز جانە جاڭا تسيفرلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرامىز. ءبىز مۇنى قوعاممەن ديالوگتى نىعايتۋ مۇمكىندىگى دەپ ەسەپتەيمىز. سوندىقتان كوممۋنيكاتسيالىق پلاتفورمالارىمىزدى كەڭەيتىپ, ساراپشىلاردى تارتىپ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن سىندارلى ديالوگ جۇرگىزەمىز. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»