گازەت رەداكتسياسىنا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قاتىسۋشىسى مارات مىرزابەكوۆ اتتى ازامات كەلدى. ول 1986 جىلى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى باس كوتەرگەن قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا بولعانىن, سول وقيعادان كەيىن وقۋدان شەتتەتىلىپ, اسكەرگە كەتىپ, جازادان امان قالعانىن ايتادى. ازاتتىققا ۇمتىلعان جاستاردىڭ ارپالىسقا تولى كۇندەرى تۋرالى كۋاگەردىڭ اڭگىمەسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
– 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپسىز. ول كەزدە ستۋدەنت پە ەدىڭىز, الدە جۇمىس ىستەپ ءجۇردىڭىز بە؟
– 1986 جىلى الماتى قالاسىنداعى قازىرگى ابىلاي حان اتىنداعى الەم تىلدەر جانە حالىقارالىق قاتىناستار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ەدىم. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. 1986 جىلى قارقارالى قالاسىندا قازاق مەكتەبىن كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, وقۋعا ءتۇستىم. ول كەزدە شەت تىلدەرى ماماندارىن دايارلايتىن ەلىمىزدەگى جالعىز وقۋ ورنى «ينياز» عانا بولاتىن. سوندىقتان بۇل وقۋعا ىلىگۋ دە وڭاي ەمەس ەدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا نەمىستەر كوپ تۇردى. نەمىس بالالارمەن ويناپ ءجۇرىپ, ولاردىڭ ءتىلىن يگەرىپ العانمىن. ياعني وزگەلەر قينالىپ, ارەڭ وقۋعا تۇسەتىن ينستيتۋتقا قابىلدانۋىم قيىندىق تۋعىزبادى. ساباق ۇلگەرىمىم دە جاقسى ەدى. قىسقارتا ايتقاندا, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەيىن ستۋدەنت بولدىم.
– ۇلگىلى ستۋدەنت ماراتتىڭ الاڭعا شىعۋىنا نە سەبەپ بولدى؟
رىسبەك, امانتاي اتتى ەكى جىگىتپەن «تسەليننىي» كينوتەاترىنىڭ الدىندا قازان ايىندا تانىستىم. كينوعا بيلەت تاپپاي, كاسسادان شىعىپ كەلە جاتىر ەدىم, ەكەۋى جولىعا كەتىپ: «بيلەت كەرەك پە؟» دەپ سۇرادى. وزدەرى ەرتەرەك كاسسادان ارزان بيلەت الىپ, ۇستىنە اقشا قوسىپ ساتادى ەكەن. ءبىرى احبك-دا (الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى), ەكىنشىسى ازتم-دا (الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى) جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سول كۇنى كينوعا بىرگە كىردىك. امانتاي مەن رىسبەكپەن تانىستىعىمىز دوستىققا ۇلاستى.
ءبىر كۇنى وقۋ زالىندا وتىر ەدىم, الگى ەكى دوسىم كىرىپ كەلىپ, ساياسي اڭگىمە ايتا باستادى. كىتاپحاناشى ورىس اپايدىڭ «شىعىڭدار» دەگەنىنە قاراماي, جاستاردى جالىندى سوزدەرىمەن باۋراپ الدى. امانتاي مەن رىسبەك: «سەندەر شەت تىلدەرىن ۇيرەنىپ جاتىرسىڭدار, ءوز ءتىلىڭ بىرلىك ءۇشىن, وزگە ءتىل تىرلىك ءۇشىن كەرەك» دەپ جالىنداپ سويلەگەندە, شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ قىز-جىگىتتەرى رۋحتانىپ كەتتى.
– ينستيتۋت كىتاپحاناسىندا بولعان بۇل وقيعا جەلتوقسان ايىندا بولدى ما؟
– جوق, قاراشا ايىنىڭ باسى ەدى.
– سونىمەن, جەلتوقساننىڭ 17-18-ءى كۇندەرى جۇرت الاڭعا شىقتى عوي...
– ءبىز امانتاي مەن رىسبەكتەرمەن قازىرگى قۇرمانعازى مەن شاگابۋتدينوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا كەزدەسەتىن بولىپ, كۋرستاستارىمدى ۇگىتتەپ ەرتىپ شىعۋ ءۇشىن ينستيتۋتقا كەتتىم. ءبىر توپتا وقيتىن ستۋدەنتتەردەن ماعان تالعاردىڭ قىزى عانا ەردى. ەسىمى ەسىمدە قالماپتى. ءبىزدى باقىت بايمۇرزاەۆا اتتى كۋراتورىمىز توقتاتپاق بولعانىمەن, ونىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭداپ, كەلىسىلگەن جەرگە كەلدىك. سول جەردەن امانتايلارمەن جولىعىپ, ودان ءارى اباي داڭعىلىنا شىعىپ, پۋشكين كىتاپحاناسىنا دەيىن جاياۋ باردىق. دۇربەلەڭ باستالعانعا دەيىن جۇبىمىز جازىلماي, الاڭدا بىرگە جۇردىك.
– قاقتىعىس كەزىندە قانداي ارەكەت جاسادىڭىزدار؟
– ول ءساتتى مۇلدەم ەسىمە تۇسىرگىم كەلمەيدى. ءالى كۇنگە قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ باتىرلىعىنا تاڭعالامىن. جىگىتتەردىڭ نامىسىن قايراپ, قاسىمىزدا ءجۇردى. ميليتسيالاردان ابدەن قانجوسا بوپ تاياعىن جەپ, الاڭنان «قازاقفيلمگە» دەيىن ارەڭ جەتتىم. بەلگىلى اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆ اعامىزدىڭ شەشەسى مەن مەنىڭ انام بىرگە تۋعان. ياعني بولەم ەدى. ول كىسى «قازاقفيلم» شاعىن اۋدانىندا تۇراتىن. سول ءۇيدى پانالاماسام, ۇستالىپ قالارىمدى ءبىلدىم. ەسىكتى ءداۋىتالى اعانىڭ ايەلى فاريدا تاتەمىز اشقاندا, ءالىم جوق, قۇلاپ ءتۇستىم. جوتامنان اققان قان قاتىپ, دەنەم كيىمىمە جابىسىپ قالعان ەكەن. اتا-انام الاڭداپ, مەنى ىزدەپ ءداۋىتالى اعانىكىنە تەلەفون شالا بەرىپتى. ءداۋىتالى اعا اتا-اناما امان-ەسەن كەلگەنىمدى حابارلادى دا, مەنى ەشقايدا جىبەرمەي قويدى.
– سوسىن...
– الاڭدا سۋرەتكە ءتۇسىپ قالعانداردىڭ ءبارىن ۇستاپ كەتىپ جاتقاندىقتان, ءداۋىتالى اعام مەنى ينستيتۋتقا جىبەرمەدى. ساباققا بارماعان ستۋدەنتتى وقۋدان شىعارىپ جىبەرەدى عوي. مەن ينستيتۋتتان شىعىپ قالعان سوڭ, ءوزىم سۇرانىپ, اسكەرگە كەتتىم. اسكەردەن 1989 جىلى كەلگەنىمدە جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار اقتالا باستاپتى. سول كەزدە وقۋدان شەتتەتىلگەندەردى قايتادان قابىلداپ جاتىر ەكەن. «ينياز»-عا بارىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ ەدىم, ەش قارسىلىقسىز ءبىرىنشى كۋرسقا قابىلدادى. ءسويتىپ 1994 جىلى نەمىس ءتىلى ماماندىعىن الىپ شىقتىم.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە كورگەن-بىلگەنىڭىزدى ايتپاپسىز. ەندى, نەگە وتكەن كۇنگە ورالىپ, سىر اقتارعىڭىز كەلىپ وتىر؟
– 1986 جىلى الماتىداعى الاڭعا ازاماتتىق ءۇنىمىزدى ەستىرتۋ ءۇشىن شىقتىق. ء«ار حالىقتىڭ ءوز كوسەمى بولسىن» دەگەن ۇراندى تۋ ەتىپ, الاڭعا باردىق. بىراق سول كەزدە الماتىدا وقىعان, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ بارلىعى كوتەرىلىسكە قاتىستى دەپ ايتا المايمىن. ماسەلەن, بىزبەن بىرگە وقيتىن ستۋدەنتتەردەن ەكى-اق ادام الاڭعا بارىپپىز. ۋاقىت وتە كەلە, جەلتوقسانعا قاتىسۋشى دا, ول وقيعانىڭ كوزسىز باتىرلارى دا كوبەيدى عوي. مەن سولاردىڭ وتىرىگى مەن شىندىعى قاتار ورىلگەن اڭگىمەلەرىن كوپ تىڭداپ جۇرگەندىكتەن, ەشكىمگە جەلتوقسانعا قاتىسقانىمدى ايتقىم كەلمەدى. كەش بولسا دا, جەلتوقسانشىلاردىڭ تالابى ورىندالدى. سوعان قاناعات ەتىپ, ەل الدىندا ەتكەن ەڭبەگىمىزدى بۇلداماي جۇرە بەردىك. بۇگىن سىزگە سۇحبات بەرۋىمە دە تانىستارىم مەن دوستارىمنىڭ قولقالاۋىمەن كونىپ وتىرمىن. «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانىمدى دالەلدەپ, كەش تە بولسا سول ارپالىستى كۇندەردە ەلدىكتىڭ ءۇنىن تانىتقان جاستار ورتاسىندا بولعانىمدى دالەلدەگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
قانات بىرلىك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»