نۇرلان ءابدىروۆ: ماقسات – ازاماتتاردىڭ ەركىن تاڭداۋىنا جاعداي تۋعىزۋ

– نۇرلان ءماجيت ۇلى, قاي سايلاۋدىڭ بولسىن ءادىل ءوتۋى جەر­گىلىكتى سايلاۋ كوميسسيالارىنا بايلانىستى. ولاردىڭ بۇ­رىنعى قۇرامىن جاڭارتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟

– سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قاتارىندا مىندەتتى تۇردە ءبىلىمدى, تاجىريبەلى, ءوز قىزمەتىن ادال اتقاراتىن ازاماتتار بولۋى وتە قاجەت. ولاردىڭ قۇرامى جاڭار­تى­لىپ تۇرعانى دا ماڭىزدى. بۇل تالاپتى ماسليحاتتارعا سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشە­لەرىن ۇسىناتىن ساياسي پارتيا­لار دا, ءتيىستى شەشىمدەردى قا­بىل­دايتىن ءماسليحاتتار دا ەس­كەرۋگە ءتيىس. بىلتىر وتكەن ءماس­ليحاتتاردىڭ سەسسيالا­رىن­دا وكىلەتتىگى اياقتالعان ساي­لاۋ كو­ميسسيالارىنىڭ ءبارى­نىڭ قۇ­رامى جاڭارتىلدى. سونىڭ ىشىندە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سيا­لا­رى­نىڭ 12 344 مۇشەسى جاڭا ادامدارمەن اۋىستى­رىل­دى. استانا, الماتى, شىمكەنت قا­لا­لارىنىڭ جانە وبلىس­تار­دىڭ 20 اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ قۇرامى 28 پايىزعا, اۋداندىق, قالالىق سايلاۋ كوميس­سيا­لارىنىڭ قۇرا­مى 31 پايىزعا جاڭارتىلدى.

ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, بۇ­رىن سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا, نەگىزىنەن, بىرەر سايا­سي پارتيانىڭ عانا وكىلدەرى ەن­گى­زىلگەن بولسا, ەندى رەسمي تىر­كەل­گەن بارلىق ساياسي پارتيا­نىڭ, سونىڭ ىشىندە بەرتىندە عانا قۇرىلعان «Respublica», «بايتاق» سىندى پارتيالاردىڭ وكىلدەرى دە كىردى. جالپى, ءبىز سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى مەن كاسىبيلىگىن ارت­تىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرمىز. بۇرىن وسك عانا كاسىبي نەگىزدە قىزمەت اتقارىپ كەلسە, 2023 جىلدان باستاپ وبلىستارداعى جانە مەگا­پو­ليستەردەگى اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيالارىنىڭ (اسك) تورا­عا­لارى, ولاردىڭ ورىن­با­سارلارى, حاتشىلارى مەن مۇ­شە­لەرى, سونداي-اق اۋدان­دار­داعى اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيالارىنىڭ توراعالارى, ورىنباسارلارى مەن حاتشىلارى وكى­لەتتىكتەرىن كاسىبي نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن بولدى.

– سايلاۋ كوميسسيا­لا­رى­نىڭ جاڭادان سايلانعان مۇ­­شە­­لە­رىنىڭ بىلىكتىلىگى دە ما­ڭىزدى عوي.

– بۇل ماسەلە – ۇدايى نازارىمىزدا. اسك مۇشەلەرىن ءماس­ليحاتتار سايلاعانىمەن, ولار وسك بەكىتكەن بىلىكتىلىك تالاپ­تارىنا سايكەس كەلۋگە ءتيىس. مۇنى ءاردايىم قاداعالاپ وتى­­رامىز. بۇعان قوسا اسك-لەردىڭ جاڭادان سايلانعان مۇ­شە­لەرىن ەلەكتورالدىق وقى­تۋ جوسپارلانعان. وقىتۋ وسى قاڭ­تار ايىنىڭ سوڭىنان ءساۋىر ايى­نا دەيىن مەملەكەتتىك باس­قارۋ اكادەمياسىنداعى ەلەك­تورالدىق وقىتۋ ورتالى­عىنىڭ بازاسىندا وفلاين رە­جىمدە ۇيىمداستىرىلادى. اتالعان ورتا­لىقتا اسك-لەردىڭ وزگە مۇ­شە­لەرىن وقىتۋ ءساۋىر ايىنان باس­تاپ جىل سوڭىنا دەيىن ونلاين رەجىمدە جۇرگىزىلەدى.

– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وسك-ءنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتتىڭىزدەر. وسى كەزەڭدە ەلى­مىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دا­مۋىن قالاي باعالايسىز؟

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, جوعارعى كەڭەستىڭ 1993 جىلى 8 جەلتوقسانداعى قاۋ­لى­سىنا سايكەس وسك مەملە­كەتتىك دەڭگەيدە سايلاۋ ۇدەرىسىن باس­قا­راتىن العاشقى ارنايى مەم­لەكەتتىك ورگان رەتىندە قۇ­رىل­عان. سول ساتتەن باستاپ ول ەلى­مىز­دەگى ساياسي ەۆوليۋتسيا اياسىندا دامىدى. قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ كىرگەندىكتەن, ەركىن جانە باسەكەلى سايلاۋ وتكىزۋ ب­و­يىن­شا قابىلداعان بارلىق مىن­دەت­تەمەسىن ورىنداۋعا كۇش سالىپ كەلەدى.

ارادا وتكەن كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ورگاندارى 39 ءىرى سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە 5 ەلدىك ناۋقان – كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى 2022 جىلعى رە­فەرەندۋم, ودان كەيىنگى پرە­زي­دەنت, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ جانە بارلىق دەڭ­گەي­دە­گى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋ­لارى باس-اياعى ءبىر جىلعا جەت­پەيتىن ۋاقىت ىشىندە وتكىزىلدى. بۇعان قوسا 2021 جىلى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى ەنگىزىلىپ, سودان بەرى ولاردىڭ 87 پا­يىزىن حالىق تىكەلەي سايلادى. سونداي-اق بىلتىر اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالا­­لاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ قاناتقاقتى رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلدى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى قازىرگى كەزدە اپتا سايىن وتكىزىلەدى. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ورگاندارى ۇدايى سايلاۋ ناۋقانى جاعدايىنا كوشىرىلىپ وتىر.

– ال وسك-ءنىڭ 30 جىل­دى­عىنا وراي وتكىزىلگەن حا­لىق­­ارالىق عىلىمي-پراك­تي­كالىق كون­فە­رەن­تسيا­نىڭ ما­ڭى­زى نەدە؟

– قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن مەرەيتوي توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ باستىسى – وتكەنگە كوز جىبەرىپ, قول جەتكەن جەتىس­تىكتەر مەن جىبەرىلگەن كەم­شىلىكتەردى جان-جاقتى تالداپ, العا قويىلعان مىندەتتەرگە جەتۋ جولدارىن پىسىقتاي ءتۇسۋ ماقساتىن كوزدەۋگە ءتيىس. ءبىز وتكىز­گەن «كونستيتۋتسيالىق رە­فورما جانە سايلاۋ جۇيەسى» تاقى­رىبىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كون­فە­رەن­­تسيا وسى تۇرعىدان ما­ڭىز­دى. كونفەرەنتسياعا 16 شەت مەملەكەتتىڭ ورتا­لىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ جانە 6 بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ – دۇ­نيە­جۇزىلىك سايلاۋ ورگاندارى قاۋىمداستىعىنىڭ, ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمى دە­مو­كرا­تيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسىنىڭ (ەقىۇ/ دياقب), تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى (تمد) اتقارۋ كوميتەتىنىڭ, پارلا­مەنت­ارالىق وداقتىڭ, تۇركى مەم­لەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. بۇل ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالارعا, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بارىسىنا بۇكىل الەم نازار اۋدارىپ وتىرعانىن كور­سە­تەدى.

مەملەكەت باسشىسى كون­فەرەن­تسياعا قاتىسۋشىلارعا قۇت­تىقتاۋ جولداپ, ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالار كەزەڭىندە سايلاۋ زاڭناماسىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا باسا ءمان بەرىلەتىندىگىن جانە وسى كۇردەلى ءارى جاۋاپتى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ساراپشىلار قاۋىمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ما­ڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلار, اسىرەسە گرۋزيا وسك توراعاسى گەورگي كالان­دا­ريش­ۆيليدىڭ ءوز ەلىنىڭ سايلاۋ جۇيەسىندەگى وزگە­رىستەر تۋرالى ايتقان ءسوزىن ىقى­لاس قويا تىڭدادى. ءبىر قىزىق­تى مىسال: گرۋزيادا ساياسي پارتيا­لار­دىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ شەگى 2012 جىل­عى سايلاۋدا – 5 پايىز, 2020 جىلعى سايلاۋدا  1 پايىز بولعان ەكەن, ال بىلتىر قايتادان 5 پايىز بولىپ بەلگىلەنىپتى, ياعني قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگىمەن بىردەي. تۇركيا رەسپۋبليكاسى جوعارى سايلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى احمەت يەنەر 2023 جىلى 3 قارا­­شادا استانادا وتكەن تۇركى مەم­لەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) سامميتىندە قازاقستان پرە­زي­دەنتى تمۇ-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەر ورتالىق سايلاۋ ورگان­دا­رىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كە­­ڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنعانىن ەسكە الىپ, وسى باس­تاما باۋىرلاس ەلدەردىڭ دەمو­كرا­تيا­لىق باس­­­قارۋدى نىعايتۋعا دەگەن ۇجىمدىق مىندەتتەمەسىن پراك­تي­كالىق دەڭگەيگە كوتەرە­تى­نى­نە سە­نىم ءبىلدىردى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا ار­مەنيا, وزبەكستان, تۇركيا ەل­دە­رىنىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگان­دارىنىڭ باسشىلارىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموران­دۋم­دار­عا قول قويدىق. قۇجات سايلاۋ جۇيەلەرى مەن سايلاۋ ۇدەرىسىن دا­مىتۋداعى ءوزارا ىنتى­ماق­تاس­تىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

– ءسىز اتالعان كونفەرەنتسيا­دا وسك-ءنىڭ جاڭا پەرسپەك­تي­ۆالىق دامۋ ستراتەگياسى تۋرالى ايتتىڭىز. وسى جاڭاشىل­دىق­تىڭ ماقساتى نەدە؟

– بۇل رەتتە مەملەكەت باسشى­سىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گا­زەتىندە جاريالانعان سۇحبا­تىن­داعى كۇندەلىكتى مىندەت­تەردەن بولەك, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ماقساتتارعا دەن قويۋدىڭ ءمانى زور ەكەندىگى, ۇلتتىڭ سترا­تە­گيالىق باعدارىنان جاڭىلماۋ قاجەتتىگى جايلى پايىمىنان ەلدىڭ بولا­ش­اعىن ويلايتىن كەز كەلگەن سانالى ازامات ءتيىستى قورىتىندى شىعارعانى ءجون دەپ بىلەمىن. ءبىز وتكەن جولىمىزدى قورىتىندىلاپ جانە قازىرگى قالىپتاسقان جاع­داي­دى تالقىلاي كەلىپ, ءارى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بۇگىنگى دامۋ دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, وسك-ءنىڭ ۇزاقمەرزىمدى بولاشاققا ار­نالعان دامۋ ستراتەگياسىن بەل­گىلەگەن ءجون دەپ شەشتىك. بۇل كەز­دەيسوق شەشىمدەردىڭ, جاڭىلىس قا­دامداردىڭ الدىن الۋعا, ءسوي­تىپ جۇيەلى تۇردە العا باسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ستراتەگيامىزدىڭ پايىم, ميسسيا, قۇندىلىقتار, قاعيداتتار, ماقساتتار, باسىمدىقتار سياق­تى ەلەمەنتتەرىن ايقىنداپ الدىق. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – ازاماتتاردىڭ ەركىن سايلاۋ ارقىلى مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋىنا جاردەمدەسۋ. وسى ميسسيا وسك-ءنىڭ پايىمىن سايلاۋعا قاتىسۋ دەموكراتياسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ كاسىبي ينس­تيتۋتى رەتىندە ايقىندايدى. قۇن­دىلىقتارىمىز – ازامات, ادىلدىك, دەموكراتيا, سەنىم. قا­عي­داتتارىمىز – زاڭنىڭ ۇس­تەم­­دىگى, تاۋەلسىزدىك, اشىقتىق, ين­كليۋ­زيۆ­تىك, القالىلىق, كا­سىبيلىك. ماقساتىمىز, ياعني ءوز ءىس-ارەكەتى­مىز­دىڭ ناقتى دا ولشەنەتىن ناتيجەسى – ازا­مات­تاردىڭ رەفە­­رەندۋمدار مەن سايلاۋ با­رى­سىندا ەركىن تاڭ­داۋىنا جاع­داي تۋعىزۋ. ءبىز مۇنى ورىنداۋ جولىندا نەگىز­گى با­سىم­دىقتارىمىزدى دا اي­قىن­دادىق. ءبىرىنشىسى – ەركىن, ءادىل رەفەرەندۋمدار مەن سايلاۋدى باسقارۋ. ەكىنشىسى – سايلاۋشىلار سەنىمىنە يە بولۋ. ءۇشىنشىسى – ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ: ينكليۋزيۆتى سايلاۋ ستاندارتتارى, كاسىبيلەندىرۋ, تسيفرلىق تەحنولوگيالار. ءتورتىنشىسى – ازا­ماتتاردىڭ سايلاۋ مادەنيەتىن كوتەرۋ. بەسىنشىسى – قوعاممەن, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ينس­تيتۋتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسۋ.

– وسك-ءنىڭ ەمبلەماسىن دا وزگەرتكەن ەكەنسىزدەر...

– مەملەكەتتىك ەلتاڭبا سياق­تى مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ ەمبلەمالارىنىڭ دا قازىرگى زامان شىندىعىنا ساي رامىزدىك ماعىناسى بولۋعا ءتيىس. وسك-ءنىڭ جاڭا ەمبلەماسى ء«بىز – ءبىر ۇلكەن شاڭىراق استىندا بايىرعى قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ ءبىر­تۇتاس حالقىمىز, مۇندا اركىم ءوز تاڭداۋىن ەركىن جاسايدى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

– كونفەرەنتسيادا تمد باس حات­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى لەونيد انفيموۆ: «قازاقستاننىڭ ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى تمد كەڭىس­تى­گىندەگى سايلاۋ قىزمە­تىن­دە شىن مانىندە فلاگ­مان­داردىڭ بىرىنە اينالدى», دەدى. «سىرت كوز – سىنشى». مۇنى وسك كە­يىنگى ەكى جىلداي ۋاقىت ىشىندە ەنگىزگەن بىرقاتار جاڭا­شىل­دىققا بەرىلگەن باعا دەپ بىلەمىز. ولاردىڭ ناتي­جە­لەرى ءوز كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟

– ءبىز قولعا العان جاڭاشىل­دىق­تاردىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى كونس­تي­تۋتسيالىق رەفورما اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سايلاۋ ورگاندارى وبلىستىق دەڭگەيدە – تولىق, اۋداندىق دەڭگەيدە ءىشىنارا كاسىبيلەندىرىلدى. بۇل ءبىز ءۇشىن – قاعيداتتى ماسە­لە. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جاڭار­تىلعان اتا زاڭىندا وسك تورا­عاسى مەن مۇشەلەرىنىڭ ساياسي پار­تيالاردا, كاسىپوداقتاردا بولۋىنا جانە كەز كەلگەن ساياسي پارتيانى قولداۋىنا تىيىم سالىندى. وسك جانىندا 2022 جىلى قۇرىلعان جاڭا ديالوگ الاڭدارى – ساراپشىلىق كەڭەس پەن جاس سايلاۋشىلار كلۋبى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇ­گەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ساي­­لاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قىز­مەتى دە قاعيداتتى تۇردە قاي­تا قۇرىلدى. ناتيجەسىندە وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا كو­رۋ قابىلەتى ناشار جانداردىڭ برايل شريفتىمەن دايىندالعان ترافارەتتى قولدانىپ, بيۋللەتەندەرمەن داۋىس بەرۋى العاش رەت 10 مىڭنان اسا سايلاۋ ۋچاس­كە­سىنىڭ بارلىعىندا جۇزەگە اسى­رىلدى. سونداي-اق وسك ءوز جۇ­مىسىن زاماناۋي بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, بارىنشا اشىق جۇرگىزىپ كەلەدى جانە تىكەلەي ونلاين ارقىلى كورسەتىلەتىن ءىس-شارالاردىڭ ءبارى سۋردواۋدارمامەن سۇيەمەلدەنىپ وتىر.

ساراپشىلىق كەڭەستىڭ وتىرىستارىندا حالىقارالىق باي­قاۋشىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ كولە­مىندە وتكەن سايلاۋلار تۋرالى ازىرلەگەن قورىتىندىلارىن كەڭىنەن جانە اشىق تالقىلاۋ داستۇرگە اينالدى. بۇعان قوسا وسك مۇشەلەرىنىڭ بار­لىق ءوڭىردىڭ جۇرتشىلىعى وكىل­دەرىمەن جانە جاستارىمەن كەزدەسۋلەرىن وتكى­زۋ جولعا قويىلدى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي, وسىلايشا حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىمەن اشىق ديالوگ جۇرگىزىپ, ايتىلعان سىني ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردى سايلاۋ ۇدەرىسىن جانە سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىل­دىرۋ ماقساتىندا ەسكەرىپ وتىرمىز.

– ەقىۇ قازاقستاننىڭ سايلاۋ جۇيەسىنە ءوز ۇسىنىمدارىن دا بەرىپ ءجۇر. سونداي ۇسىنىم­دار­­دىڭ قايسىسىن ورىنداپ, قاي­سىسىن قابىل الما­دى­ڭى­زدار؟

– ەقىۇ/دياقب ميسسيا­لارى ۇسىنىمدارىنىڭ ءبىر بولىگى ەلىمىزدىڭ جاڭارتىلعان اتا زاڭى مەن زاڭناماسىندا ەسكەرىلدى. اتاپ ايتساق, پار­لامەنت ماجى­لىسىندەگى قازاق­ستان حالقى اسسامب­لەيا­سى­نىڭ كۆوتاسى جويىلدى, ەندى ءما­جى­لىستىڭ بۇكىل قۇرامىن حا­لىق تىكەلەي سايلايتىن بولدى. ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنت ماجىلىسىنە ءوتۋ شەگى 7-دەن 5 پا­يىز­­عا دەيىن تومەندەتىلدى جانە قولداۋشىلاردان جينايتىن قاجەتتى قول سانى 4 ەسە – 20 مىڭ­نان 5 مىڭعا دەيىن قىس­قار­تىل­دى. بۇل ساياسي پارتيالاردى قۇرۋ ءراسىمىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى.

ايتسە دە, ەقىۇ/دياقب ميس­­سيا­لارىنىڭ كەيبىر ۇسى­نىم­دارىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ سايا­سي شىندىعى, حالقىمىزدىڭ مەن­تاليتەتى جەتە ەسكەرىلە بەر­­­مەيدى. سول سەبەپتى ونداي ۇسى­­نىمدار وسك جانىنداعى ساراپ­شى­لار كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ تارا­پىنان سۇراق تۋعىزىپ ءجۇر. شىنىن ايتساق, كەيبىر ۇسى­نىم­داردى ءتىپتى جاڭا بۋىن – جاستارىمىزدىڭ وزدەرى دە قا­بىل­­دامايتىنىنا كوزىمىز جە­تىپ وتىر. ماسەلەن, ەل وڭىرلە­رىن­دەگى جاستار اراسىندا ساۋال­ناما جۇرگىزگەنىمىزدە وعان قا­تىس­قانداردىڭ 74,6 پايىزى ەقىۇ/دياقب-نىڭ قازاقستان پرەزي­دەنت­تىگىنە كانديداتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ارنالعان لينگۆيستيكالىق ەم­تي­حان­نىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى ۇسىنىمىن قولداعان جوق. سونداي-اق بۇرىن سوتتالعان ازاماتتى اكىم, دەپۋتات, پرەزي­دەنت سياقتى سايلانبالى لاۋا­زىمدارعا سايلاۋ تۋرالى ۇسى­نىمعا جاستاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى – ۇشتەن ەكى بولىگى قار­سىلىق ءبىلدىردى.

– ەقىۇ/دياقب ميسسيا­سىنىڭ باسشىسى وۋەن مەر­فيدىڭ: «قازاقستاندا جۇ­زەگە اسىرىلعان رەفورمالار ەلەۋلى. ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ سايلاۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا جۇرت­شىلىقپەن اراداعى كوپىر قىزمەتىن اتقاراتىن ساراپ­­شىلىق كەڭەستى ۇيىم­داس­تىرۋ جو­نىندەگى باستاماسىن قۇپ­تايمىن», دەگەنى جادىمىزدا. سىندارلى دا ءادىل پىكىر. الايدا بىلتىرعى ءما­جىلىس جانە ءماسليحاتتار ساي­لاۋىنىڭ قورى­تىندىسىنا سەنىمسىزدىك ءبىل­دىرىپ, داۋ-داماي ايتقان كانديداتتار دا بولدى. وسى جايلى نە ايتاسىز؟

– بۇل ورايدا ەلىمىزدە 1998–2006 جىلدارى قولدانىلعان ارالاس پروپورتسيالىق-ماجوري­تار­لىق سايلاۋ جۇيەسىنە اراعا 17 جىل سالىپ قايتىپ ورال­عا­نىمىز قوعامدا زور ساياسي ورلەۋ تۋعىزعانىن ايتپاۋ ادىلدىككە قيانات بولار. 29 ءبىرمانداتتى سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا 609 كانديدات ۇسىنىلدى, ياعني ءبىر دەپۋتاتتىق مانداتقا ورتا ەسەپپەن 21 ۇمىت­كەر تالاستى. سونىڭ ىشىندە 525 كانديدات ءوزىن-ءوزى ۇسىندى. وسى تسيفرلارعا قاراپ-اق وتكەن ءماجىلىس سايلاۋىنىڭ اسا تارتىستى بولعانىن باعامداۋعا بولادى. ءماسليحاتتار سايلاۋى دا ازاماتتاردىڭ ايتارلىقتاي بەلسەندىلىگى جاعدايىندا ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, ەسكى مەن جاڭا كۇرەسكە ءتۇسىپ جاتقان قازىرگى وتپەلى كەزەڭدە بولعان سايلاۋ بارىسىندا كەيبىر وڭىردە بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلمەي قويمادى. وسك ولاردى بىردەن تۇزەتىپ قانا قويماي, كاندي­دات­ت­ارعا سوتقا شاعىمدانۋعا كە­ڭەس بەرىپ وتىردى. «كوش جۇرە تۇزە­لەدى» دەمەكشى, ءوز ستراتەگيامىزدا كورسەتىلگەنىندەي, قازىر اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى مەن كاسىبيلىگىن قام­­تاماسىز ەتۋگە كۇش سالىپ وتىر­مىز. بۇل دا – ءبىز ءۇشىن قاعي­داتتى ماسەلە.

– بىلتىر قاناتقاقتى رەجىمدە وتكىزىلگەن اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىم­دەرىن سايلاۋ ناتيجەسى قا­لاي بولدى؟

– ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدى ەنگىزگەن سوڭ اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشىپ جاتقانىمىز – سونىڭ ايعاعى. بۇل جاڭاشىلدىقتار حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىنى انىق. قازىر تۇرعىنداردىڭ وزدەرى سايلاعان اۋىل اكىمىنە اراشا ءتۇسىپ جاتقان مىسال دا بار. وسى باستامالار ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىنداعى وتە ماڭىزدى قادامدار ەكەندىگى ءسوزسىز.

بىلتىرعى 5 قاراشادا العاش رەت قاناتقاقتى رەجىمدە 42 اۋدان مەن 3 وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ وتكى­زىلدى. ولاردىڭ تىزبەسىن وب­لىس­تىق ءماسليحاتتار ايقىن­داپ, بەكىتتى. سايلاۋ بالامالى نەگىزدە بولىپ, 1 ورىنعا كە­مىن­دە 2-3 كانديدات تالاستى. ساي­لاۋ­شى­لاردىڭ 62,79 پايىزى داۋىس­ بەرۋگە قاتىستى. سايلانعان اكىمدەردىڭ ورتاشا جاسى – 46,7 جاس.

– داۋىس بەرۋدىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە تەك قاعاز بيۋللەتەنمەن داۋىس بەرۋ جەتكىلىكسىز ەمەس پە؟

– قازىر وسك ەلەكتروندىق جانە قاشىقتان داۋىس بەرۋ سياق­تى بالامالى نىساندار­دىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەم­شىلىكتەرىن, ماسەلەنىڭ قارجى­لىق جاعىن زەرتتەپ جاتىر. وسك-ءنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەن حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تي­كالىق كونفەرەنتسياعا ارنايى شاقىرىلىپ, ءسوز بەرىلگەن ەقىۇ/دياقب ساراپشىسى داۆيد دۋەناس-سيد: «ينتەرنەت-داۋىس بەرۋ جۇيەسى داۋىس بەرۋ قورىتىندىسىنا زاڭسىز ارا­لاسۋعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونى قولدانباس بۇرىن جان-جاقتى جەتىلدىرۋ قاجەت», دەدى. ال ەۋروپانىڭ دەموكراتياسى دامىعان ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, نورۆەگيا سياقتى ەلدەرى ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدەن باس تارتىپ, ءداستۇرلى قاعاز بيۋللەتەنمەن داۋىس بەرۋگە قايتا ورالدى. سوندىقتان ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ مەن قاعاز بيۋللەتەندى قاتار قولدانۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋدى جال­عاس­تىرامىز.

– بيىل 1 اقپان – دۇنيە­جۇ­زىلىك سايلاۋ كۇنى. سىزدەر بۇل داتانى اتاپ وتەسىز­دەر مە؟

– ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار قاۋىم­داس­تىعىنىڭ (ەەسۇق) 2005 جىلى بۋداپەشت قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسياسىنىڭ شە­شى­مىنە سايكەس جىل سايىن اق­پان­نىڭ ءبىرىنشى بەيسەنبىسىندە دۇنيەجۇزىلىك سايلاۋ كۇنى اتاپ وتىلەدى. قازاقستان – ەەسۇق-نىڭ تولىق­قۇقىلى مۇشەسى. سون­دىقتان دا بۇل كۇن – ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلارى ءۇشىن دە كاسىبي مەرەكە. ونىڭ اياسىندا وتكىزىلەتىن ءىس-شارا­لاردىڭ بارلىعى حالىق­تىڭ ەلەكتورالدىق-قۇقىقتىق مادە­نيەتىن ارتتىرۋعا باعىت­تالادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

كارىباي مۇسىرمان,

«Egemen Qazaqstan»