عاسىرلىق عيبراتحانا

كەز كەلگەن ۇلت, حالىق ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق – تاريحى مەن مادەنيەتى. ال وسى قۇندىلىقتىڭ ماتەريالدىق بولىگىن ساقتايتىن بىردەن ءبىر ورىن – ارينە, ارحيۆ.

– سول سەبەپتى دە ارحيۆ ىسىنە جۇك­­تەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك وتە زور. ءار­­حيۆتىڭ ارقاسىندا ۋاقىت بايلا­نىسى, مادەنيەت پەن قوعامدىق ءومىر­­دىڭ دامۋ تاريحى ساقتالىپ, قۇ­­­جات­تارمەن باياندالادى. ارحيۆ تا­­­ريحي شەجىرە قويماسى عانا ەمەس, ءار­بىر ۇلتتىڭ باستى قازىناسى دا. قا­­زاقستان مەملەكەتى تاريحىنىڭ قا­لىپتاسۋىندا ارحيۆتەردىڭ ماڭى­زى دا زور بولدى, – دەيدى باتىس قا­­زاق­ستان وبلىستىق مەملەكەت­تىك ءار­­­حي­ۆىنىڭ باسشىسى ايجان ­ساۋعا­باەۆا.

ءبارى بوكەيلىكتە باستالعان

باتىس قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ تاريحى حVIII عاسىردىڭ سو­ڭى­نان باستاۋ الادى. تۇڭعىش ءار­حيۆ­تىڭ قۇرىلۋىنا بوكەي حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى سەبەپ بولىپتى. ال بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا ارحيۆ ءىسى قالىپتاسىپ, كادىمگىدەي دامي باستادى. حان ورداسىنىڭ ءارحيۆى 1784 جىلدان باستالىپ, بوكەي ورداسىن باسقارۋ, ەكونوميكاسى, مادەني ءومىرى, كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ تاريحى, يساتاي تايمانوۆقا قاتىستى قۇجاتتاردى قامتىعان. الايدا 1917 جىلى قارجى تاپشىلىعى, قۇجاتتاردى ساقتايتىن ارنايى عيماراتتىڭ بولماۋى, بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان بوكەي ءارحيۆى داعدارىسقا ۇشىراعان. سول سەبەپتى قازاق سسر-ءىنىڭ ورتالىق ءارحيۆىن باسقارعان الەكساندر مەلكوۆ 1924 جىلى حان ءارحيۆىن باسقا قۇ­جاتتارىمەن بىرگە ورتالىق ارحيۆكە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن. وسىلايشا, قازاقستان حالىق كو­ميسسارلار كەڭەسى توراعاسى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ جەكە وكىمىمەن بوكەي حان­دىعىنىڭ جانە ورىنبور ءارحي­ۆى­نىڭ قۇجاتتارى تىكەلەي الماتى قا­­لاسىنا كوشىرىلدى. ول قۇجاتتار قا­­زىرگە دەيىن سول جەردە ساقتالىپ تۇر.

ال باتىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆ قورى ازا­مات سوعىسىنان كەيىنگى جىلدار­­دا قۇ­رىلا باستادى. 1917 جىلدىڭ 1 قا­­زانىنا دەيىن جەرگىلىكتى تاريح­قا باي­لانىستى قۇجاتتار ماسكەۋ, ورىن­بور, الماتى, استراحان, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنىڭ جا­نە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باس­قا قالا­لارىنىڭ ۆەدوموستۆولىق ار­حيۆ­تەرىنە قويىلىپ ساقتالعان. سول كەزدەرى كوپتەگەن قۇجات جوعال­ىپ, جىرتىلىپ جانە ورتەنىپ كەتكەن.

1923 جىلى 10 مامىردا گۋبەر­نيالىق اتقارۋ كوميتەتى پرە­زي­ديۋمىنىڭ «ورال گۋبەرنيالىق ارحيۆ بيۋروسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» شەشىمى شىقتى. مىنە, ءدال وسى كۇن باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ تۋعان كۇنى بولىپ اتالىپ كەلەدى.

ءبىر عاسىردىڭ قازىناسى

ارينە, ورال قالاسى پات­شا­لى رەسەي كەزىندە دە, كەڭەستىك قا­زاقستان تۇسىندا دا ماڭىزدى ەلدى مەكەن, قالىپتاسقان ورتالىق بولدى. قالالىق مادەنيەتتىڭ, ۇلكەن ولكەنىڭ كىندىگى رەتىندە ارحيۆ ءىسى دە جەدەل دامي باستادى. ورال گۋبەرنيالىق ستاتيستيكا­لىق بيۋروسى قۇجاتتارىنان باستال­عان ارحيۆتە 1924 جىلدىڭ اياعىنا قاراي 53 قور, 15 270 ءىس تىركەلىپتى. ال 1932 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە 412 قور, 108 677 ءىس, 87 گازەت تىگىندىسى جينالعان.

1941 جىلى سوعىس باستالعان­دا ورالعا وداقتاس رەسپۋبليكالار­دىڭ ەۆاكۋاتسيالانعان ارحيۆتەرى – ستالينگراد, استراحان, نيكولاەۆ, ودەسسا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەرى, مولداۆيا كسر ىىحك كيشينەۆ ۋەزدىك مەملەكەتتىك ءار­حيۆى, كسرو-نىڭ ءتۇرلى مەكەمە ارحيۆتەرى كوشىرىلدى. ال 1942 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى ءارحيۆى قۇرامىنان گۋرەۆ ءارحيۆى دەربەس ءبولىنىپ شىقتى.

1953 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆى قۇرامىنان ءبى­راز قۇجات الىنىپ, ماسكەۋ, الماتى ارحيۆ­تەرىنە بەرىلگەن. بۇلار نەگىزى­نەن اسكەري بولىمدەر مەن گوسپي­تال­داردىڭ قۇجاتى, سونداي-اق رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى بىرقاتار قور­لار ەدى.

بۇگىندە باتىس قازاقستان وب­لىس­تىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 2 499 قور, 677 680 ساقتاۋ بىرلىگى بار ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ءوڭىردىڭ عاسىردان ارتىق جىلناماسى, ميل­ليونداعان ادامنىڭ تاعدىرى دەگەن ءسوز عوي. قۇرىلۋى 1923 جىل دە­گەنمەن, ناقتى قۇجاتتاردىڭ دا­تاسى 1919 جىلدان باستالادى. سونداي-اق 1864-1927 جىلدار ارا­لىعىندا تولتىرىلعان مەتىر­كەلەر – جەرگىلىكتى مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارى دا گەنەالوگيالىق زەرتتەۋ, ولكەتانۋ ىزدەنىستەرى ءۇشىن تاپتىرماس اقپارات كوزى. ارحيۆتە ساقتاۋلى 59 مەرزىمدى باسىلىم تىگىندىسىنىڭ ەڭ ءارىسى 1860 جىلدان باستالادى.

– اسىرەسە 1860-1930 جىلدار ارالىعىندا شىققان كونە با­سىلىمدار كوبىرەك سۇرانىسقا يە. مىسالى, «يايتسكايا پراۆدا» جا­نە «كراسنىي ۋرال» گازەتتەرى ءجيى قارالادى. سونداي-اق 1863 جىل­­دان باستاپ شىققان كىتاپ قورى­مىز دا بار. مۇندا اسكەري اتامان­دار­دىڭ ەسەپتەرى, جالپى ساناق قورى­تىندىلارى, ورال وبلىسىنا شو­لۋ, وكرۋگ پەن اۋىلدار تۋرالى, اتاۋلى كۇندەر تىزبەسى سەكىلدى قۇن­دى قۇجاتتار بار, – دەيدى ايجان نۇرعاليقىزى.

تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى

«بۇگىنگى كۇن – ەرتەڭگى تاريح» دەگەن ءسوز راس قوي. وبلىستىق ار­حيۆتەگى تاريحي قۇڭدىلىعى جو­عارى دۇنيەنىڭ ءبىر پاراسى – 1991 جىلدان قالىپتاسا باستاعان قۇجات­تار. بۇلاردىڭ قۇندى بولاتىن سەبە­بى – جاس, تاۋەلسىز قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ, سونىڭ ىشىن­دە شە­كا­راداعى باتىس قازاقستان وب­لى­سىنىڭ دا قالىپتاسۋى مەن دا­مۋىنىڭ ەلەۋلى ساتتەرى بايان­دالادى.

ماسەلەن, مايدانگەر جىم­پي­تى جانە وردا اۋداندارى­نىڭ «قۇرمەتتى ازاما­تى» مۇحتار اجى­عۇلوۆ, بەلگىلى سۋرەت­شى ساكەن عۇماروۆ, ەڭبەك اردا­گە­رى, مادە­نيەت سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قىزمەتكەرى ناۋرىزعالي سىدىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆ, جازۋشى ەنگەلس عابباسوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن مادەنيەت قايراتكەرى جاي­سان اقباەۆ تاپسىرعان قۇجات كول­لەكتسيالارى وزىنشە قىزىقتى ماز­مۇندى قۇرايدى.

جەرگىلىكتى ارحيۆيستەر قازاق­ستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى­نىڭ ارحيۆ قورلارىنان سىرىم دات ۇلىنىڭ 250 جىلدىعىنا جانە بوكەي حاندىعىنىڭ قۇرىل­عانى­نا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى قۇ­جاتتاردى انىقتاپ, كوشىرمەلەرىن ارحيۆ قورىنا تاپسىردى.

– ەگەمەندىك العاننان باستاپ قۇرىلىپ جاتقان قۇجاتتاما­نىڭ ماڭىزى زور, ويتكەنى وندا جاس ەگە­مەن مەملەكەت – قازاقستان رەس­­پۋبليكاسىنىڭ جانە ونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ وبلىستىڭ قۇرىلۋى, قا­لىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى كە­زەڭدەرى بەينەلەنگەن, – دەيدى ارحيۆ باسشىسى.

تولايىم تابىس

ارينە, كەز كەلگەن سالانىڭ جۇ­مىسىن العا سۇيرەيتىن ساپالى ماماندار عوي. باتىسقازاقستاندىق ارحيۆيستەر دە ەلىمىز بويىنشا ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ جۇرگەن ۇلگىلى ۇجىم.

2015 جىلى قاراشا ايىندا ال­ماتى قالاسىندا وتكەن جاس مۇرا­عاتشىلار بايقاۋىندا اق جا­يىق ءوڭىرىنىڭ جاس ارحيۆشىلەرى I ورىن­دى, 2019 جىلى قىزىلوردادا ءىى ورىندى جەڭىپ الدى. ال 2021 جى­لى پاندەميا كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جا­نە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەر ارا­سىن­داعى IV رەسپۋبليكالىق جاس ار­حيۆشىلەر بايقاۋى ورال قالا­سىن­­دا ونلاين ءوتتى. ەل تاۋەلسىز­دىگى­نىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان, قا­زاقستاننىڭ ءار ايماعىنان 7 كومان­دا قاتىسقان سايىستى ورالدىق ار­حيۆشىلەر تاماشا ۇيىمداستىر­عان بولاتىن.

ارحيۆ ماماندارى بۇرىن-سوڭ­دى عىلىمي ورتاعا, جالپى كوپ­شى­لىككە بەيمالىم قۇجاتتاردى جۇيە­لەپ, قۇجاتتار جيناعى مەن انىق­تامالىقتار شىعارۋدى جول­عا قويعان. مىسالى ورال ارحيۆ­شىلەرى دايىنداعان التى تومدىق «بوزداقتار» زەردە كىتابى, بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «يستوريا بۋكەەۆسكوگو حانستۆا. 1801-1852 گگ» اتتى جيناق بۇگىندە زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنان تۇسپەيتىن قۇندى ەڭبەككە اينالدى. «كىتاپتار مەن قۇجاتتار جيناعىن شىعارۋدىڭ ءمانى وتە جوعارى. سەبەبى ءبىر تاقىرىپ نەمەسە تاريحي وقيعا بويىنشا توپتاستىرىلىپ, جيناقتالعان ارحيۆ­تىك قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ولكەتانۋ­شى عالىمدارىمىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن جازىپ, بەلگىسىز تۇستارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ارحيۆ باسشىسى ايجان ساۋعاباەۆا. وكىنىشتىسى, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان جيناقتىڭ ءبارىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا قارجى تاپشى­لى­عى­نان مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى.

«بولاشاقتىڭ ءارحيۆى»

قازاقستاننىڭ قيىر شەتىندە جاتسا دا, باتىس قازاقستان وبلىس­تىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى – ەلىمىز بو­يىنشا ەلەكتروندى قىزمەت كورسە­تۋدە الدا تۇرعان مەكەمەنىڭ ءبىرى. مۇنىڭ سىرى – ورال ءارحيۆىنىڭ جاڭا تەحنولوگيا­عا, يننوۆاتسيا­عا ەرەكشە كوڭىل بولۋىنەن دەپ ويلايمىز. سوناۋ 2015 جىلى-اق بقو ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ايجان ساۋعاباەۆا جانە زەرتتەۋشىلەر­مەن جۇمىس جانە اقپاراتتىق تەح­نولوگيالار سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى ايگۇل يسقاقوۆا ازىرلەگەن «ەلەكترون­دىق ۇلگىنى پايدالانۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار» اتتى جۇمىس رەسپۋبليكالىق باي­قاۋدا جۇلدە العان ەدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «بىر­ىڭعاي ەلەكتروندى ارحيۆ قۇجات­تارى» اتتى اقپاراتتىق جۇيە جوباسى باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلىپ وتىر.

– بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ ارحيۆ قويماسى جانە تسيفرلاندىرۋ ءبولى­مى ماماندارى 112 قور, 78 345 مىڭ ءىس, 12 329 807 پاراق قۇجاتتى سكانەرلەپ بازاعا سالدى. عىلىمي ەڭبەكتەردى, الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق قۇجاتتاردى ءبىرىنشى كەزەكتە ە-فور­ماتقا كوشىرىپ جاتىرمىز. بۇل – وتە كەرەك ءىس. اسىرەسە ىندەت كەزىندە ون­لاين, تسيفرلىق, ەلەكتروندىق فور­ماتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كوردىك قوي, – دەيدى ايجان ساۋعاباەۆا.

قازىرگى تاڭدا ءارحيۆتىڭ وقىر­مان زالى 200-گە جۋىق تۇلعاعا وفلاين جانە ونلاين باعىتتا قىز­مەت كورسەتەدى. زەرتتەۋشىلەر قاتا­رىندا رەسەي فەدەراتسياسىنان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استانا, قوستاناي, اقتاۋ, الماتى, قاراعاندى, اتىراۋ, تاراز, اقتوبە قالالارىنان كەلەتىن عالىمدار دا بار. ورال ءارحيۆىنىڭ ەلەكتروندى قىزمەتىن پايدالانعان تالاي ادام جۇرەكجاردى ريزاشىلىعىن پىكىر پاراعىنا قالدىرىپ جاتادى.

«مەن بقو مەملەكەتتىك مۇرا­عا­­تىندا ەلەكتروندى ارحيۆ با­رىن اۋەلى فەيسبۋك پاراقشاسى­نان كوردىم. بىردەن سايتقا كىرىپ, قور­لارمەن تانىسا باستادىم. مە­نىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىم «سوعىس با­لا­لارى» (1941-1945 جج) بولعان­دىق­تان, بىردەن ۇوس-عا ارنالعان قۇجاتتار جيناعىن كورىپ, قۋانا ءارى قىزىعا قارادىم. ايتا كەتەتىن جايت, الماتى, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى ارحيۆتەرىنىڭ سايتىنا كىرىپ ەدىم, ەلەكتروندى بازاسى جوق بولىپ شىقتى. سوندا قازاقستان بويىنشا ءسىزدىڭ مەكەمە ءبىرىنشى بولىپ ۇكىمەتتىڭ اقپاراتتى تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرعان ەكەن. بۇل – باسقا مۇراعاتتارعا ۇلگى بولارلىق ۇلكەن كورسەتكىش. اسىرەسە زەرتتەۋشىلەرمەن جۇمىس جانە قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبو­لىمىنىڭ ءارحيۆشىسى بوتاكوز ناعى­موۆاعا ەرەكشە ريزامىن. ەلەك­تروندىق وقۋ زالىنا تىركەلۋ, قا­جەت­تى قۇجاتقا تاپسىرىس بەرۋ جول­دارىن قايتا-قايتا ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتتى», دەپ جازىپتى تاريح عىلى­مىنىڭ كانديداتى گۇلبانۋ سۇگىرالىموۆا.

تۇيتكىل تەزىرەك شەشىلسە...

عاسىرلىق تويدىڭ ۇستىندە جۇ­مىسقا كەدەرگى, كوڭىلگە قاياۋ تۇسى­رەتىن جايتتاردى ايتپاي كەتۋگە دە بولار ما ەدى؟

بىراق ايتپاۋعا بولمايدى. جا­قىندا سە­ن­اتور دارحان قىدىر­الى ۇكى­مەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق سا­ۋال جولداپ, بىرنەشە ماسەلە كو­تەردى. سونىڭ ءبىرى – ارحيۆ قويما­لارىنىڭ كۇردەلى جاعدايى.

«كەز كەلگەن ەلدىڭ وتكەنىن قات­تاپ, بۇگىنىن بولاشاقپەن جالعاي­تىن جادى, ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىراتىن قۇندى قۇجاتى, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىن ايقىندايتىن ايعاعى – ارحيۆ ەكەنى بەلگىلى. بىزگە كەلگەن حاتتارعا بايلانىستى ارحيۆتەرىمىزدىڭ جاي-كۇيى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك. جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس ەكەن», دەيدى سەناتور.

ءدال وسى ماسەلە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ دە باسىندا بار. 1978 جىلى سالىنعان ارحيۆ عيماراتى ابدەن تولعان ءارى توزىعى جەتكەن. قۇجاتتاردى قالىپتى تەمپەراتۋرالىق جانە ىلعالدىق رەجىمدە ساقتاۋعا مۇمكىندىك جوق. قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىسىندا قالالىق ارحيۆ بولەك مەكەمە بولسا, باتىس قازاقستاندا ول جوق. وسىنىڭ ءبارى وبلىستىق ءارحيۆتىڭ جۇكتەمەسىن ەسەلەپ ارتتىرادى. مىسالى, قۇجات قورىنا ەسەپتەگەندە بقو ارحيۆىندە 83 مامان قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. الايدا ارحيۆ شتاتى 28 ادام عانا. ارحيۆشىلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 120 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندەگى ءۇش وبلىستىڭ ارحيۆشىلەرى اۋىلدىق جەردە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن 25 پا­يىز ۇستەمەاقى الا الماي وتىر. شىن مانىندە, وڭىرلەردەگى ارحيۆتەرگە كەشەندى وزگەرىس قاجەت.

تاۋەلسىزدىك جىل­دارى الماتى, استانا, تۇركىس­تان, قىزىلوردا, شىمكەنت قالا­لارىندا عانا جاڭا ارحيۆ عيماراتى سالىنعان. وزگە وبلىستار «قۇرىققا سىرىق جالعاپ», امالسىزدىڭ كۇنىن كەشىپ كەلەدى...

باتىس قازاقستان وبلىسى