قازاق تاريحىنداعى قارا قارىپپەن تاڭبالانعان قاسىرەتتى اشتىقتىڭ زاردابى تۋرالى از ايتىلعان جوق. كوپتەگەن تاريحي دەرەكتە, كوركەم شىعارمادا ءتۇرلى تاعدىر يەلەرىنىڭ قايعىلى ءحالى, جازىقسىز كۇيى بەينەلەندى.
بوز دالانى باۋىرىنا باسىپ بوزداعان, قاسىرەت كۇيىن كۇڭىرەنە شەرتكەن قارالى ەلدىڭ قالىڭ قايعىسى عالامدى تەڭسەلتتى. ازابى مول اۋىر كەزەڭنىڭ اقيقاتى تالاي جىلداردان كەيىن عانا ارشىلىپ, ايتىلا باستادى. تالاي ۋاقىت بويى تار قاپاستا جاتقان دەرەكتەردىڭ دەنى جالعاننىڭ جارىعىنا شىقتى.
گولوششەكيننىڭ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇرانىنىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن اشتىق جايلادى. مۇنداي قاسىرەتتى كەزەڭ اۋليەاتا وڭىرىندە دە ورىن الدى. جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇرعان قۇجاتتارعا قاراساق, زۇلماتتىڭ زاردابى جەرگىلىكتى حالىققا وڭاي تيمەگەنىن كورۋگە بولادى.
جالپى, قازاق دالاسىندا اشتىقتىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ماسەلەن, 1914 جىلدان 1921 جىلعا دەيىن سوزىلعان اشتىقتىڭ دا كەسىرى ەلگە از تيگەن جوق. وسى قاسىرەتتى كوتەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ 1917 جىلى سول كەزدەگى سىرداريا وبلىسىنىڭ باسشىلارىنا حات جولدايدى. ۇلت قايراتكەرى ءوز سوزىندە «اۋليەاتا ۋەزىندە كەيبىر اۋىلدار تۇتاستاي جويىلعان, كەي جەرلەردە 2-3, ءتىپتى 4 بولىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر بولىس قۇرۋعا بولادى. ۋەزدەگى قىرىلىپ جاتقان مال سانىندا ەسەپ جوق, جۇزدەگەن مىڭى ءولىم-جىتىمگە ۇشىراعان», دەيدى. وسىدان-اق سول كەزدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانى تۇسىنىكتى. سونداي-اق ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى اۋليەاتا ۋەزىندە 390 مىڭ حالىق بولسا, 1920 جىلى 151 مىڭعا دەيىن كەمىگەن. ەكى-اق جىلدىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى اشتىقتان وپات بولىپ, تاعدىر تالكەگىمەن بوسىپ كەتكەن. ءبىر عانا سارىسۋ اۋدانىندا 1930 جىلى جالپى مال باسى 472 مىڭ 364 بولسا, 1933 جىلى نەبارى 3567 باس مال عانا قالعان. ال اشتىقتىڭ سول كەزدەگى اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ بارلىق اۋدانىن جايلاعانىن ەسكەرسەك, قىرىلعان مالدىڭ سانىندا ەسەپ جوق دەۋگە بولادى.
اشتىقتىڭ قاسىرەتى ەل اراسىندا «كىشى جىلان», «ۇلكەن جىلان» دەگەن اتاۋلارمەن دە بەلگىلى. قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى وتىزىنشى جىلدارى حالىقتى تاعى دا اشتىققا ۇشىراتتى. بۇل تۋرالى ءبىراز دەرەك جامبىل وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 50-قورىندا ساقتالعان. «ۇلكەن جىلان» اتالىپ كەتكەن 1932 جىلعى اشتىق كەزىندە دە تالاي ەل بوسىپ كەتتى. اشتىقتان ولگەندەردىڭ سانىندا دا ەسەپ جوق. سول جىلعى اشتىق تۋرالى تۇرار رىسقۇلوۆ ستالين, كاگانوۆيچ, مولوتوۆتارعا حات جازىپ, قازاقتاردىڭ اۋىر ءحالىن اشىنا باياندايدى. حاتتىڭ «قاراشا ايىندا قونىسىنان اۋعانداردىڭ حال-جاعدايى قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە دە ءماز ەمەس. كوپتەگەن قالالار (اۋليەاتا, شىمكەنت, سەمەي, قىزىلوردا جانە تاعى باسقا) مەن تەمىر جول ستانتسيالارىندا ولگەن قازاقتاردىڭ ءمايىتىن كۇن سايىن قالا سىرتىنا الىپ كەتىپ جاتادى. شۋ اۋدانىندا, اۋدان ورتالىعى نوۆو-ترويتسك اۋىلىندا كۇن سايىن 10-12 قازاق ولەدى», دەگەن جولدارىنان دا ۇلتتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەتتى كورەمىز. جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر بۇدان ءارى جالعاسادى.
ال 1933 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى بەسكۇندىگىنىڭ وزىندە-اق 24 ادامنىڭ سۇيەگى تابىلعانى, باسى اۋعان جاققا بوسقان ايەلدەردىڭ جولدا قاراقشىلاردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولىپ, شاراسىزدان بالالارىن سۋعا لاقتىرعانى, 5-6 قاڭتاردا اۋليەاتا شايحانالارىندا ءۇسىپ ولگەن 20 بالانىڭ سۇيەگىنىڭ تابىلعانى, سول كەزدە 84 ەرەسەك ادامنىڭ اشتان ولگەنى – تاريحي شىندىق. سونداي-اق مەركى, تالاس, شۋ اۋداندارىندا دا مال باسى كۇرت كەمىگەن. دەگەنمەن ارحيۆ قۇجاتتارىندا 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق كەزىندەگى ادام جانە مال شىعىنى تۋرالى ناقتى مالىمەت كەزدەسپەيدى. بىراق جۋرناليست ەدىل اليەۆتىڭ ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىپ شىققان «جان قايعى» دەگەن كىتابىنا ۇڭىلگەنىمىزدە, اشتىق كەزەڭىندەگى ورنى تولماس شىعىن تۋرالى كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە ۇشىراستىق. ول ءوز ەڭبەگىندە «اسىرەسە 1931-1932 جىلدار ارالىعىندا ءولىم-ءجىتىم مول ورىن العان. ءتىپتى شىعىن 1930 جىلى دا كوپ بولعانى بايقالادى. وسى ءبىر ەسەپ-ساناق مالىمەتى بويىنشا 1930 جىلمەن سالىستىرعاندا 1931 جىلى مال باسى 67,6 پايىزعا كەمىسە, 1932 جىلى 1931 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 56,1 پايىز بولعان. 1933 جىلى 1932 جىلمەن سالىستىرعاندا مال 24 پايىزعا ازايعان», دەگەن دەرەكتى كەلتىرەدى. سونداي-اق ەل اراسىندا اشتىقتىڭ سالدارىنان سۇزەك, وبا سياقتى قاتەرلى اۋرۋلاردىڭ تاراعانى تۋرالى دا مالىمەتتەر دە بار.
ميحايل كالينيننىڭ جانە وزگە دە باسشىلاردىڭ حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, جانى اشىعانسىپ, كوميسسيا قۇرعانى بەلگىلى. بىراق بۇل وزدەرىن اقتاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەدى. بۇكىل قازاق دالاسى اشتىقتان زارداپ شەگىپ, اشتان بۇراتىلىپ ءولىپ جاتقاندا, جوعارىدان كەلگەن بۇيرىق بويىنشا 1921 جىلى اۋليەاتالىقتار «ۆولگا» بويىندا اشىققان ەكى مىڭ بالانى ارنايى اشىلعان بالالار ۇيىندە تاماقتاندىرعان, كيىندىرگەن دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قامقورلىقتى سول كەزدەگى قازاقتار كورگەن جوق. اشتىققا قارسى قۇرىلعان بۇل كوميسسيا 1923 جىلى تاراتىلادى. دەي تۇرعانمەن, سول كەزەڭدەردە اشتىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارعا ازداپ مەملەكەتتىك كومەك تە بەرىلە باستاعان ەكەن. الايدا ورتالىق كوميتەتتەن ارنايى كەلگەن تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى اۋليەاتا جەرىندەگى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنىڭ اشارشىلىقپەن قارسى كۇرەس كەزەڭىندە اتقارعان جۇمىستارىنا ساراپتاما جاسايدى. ناتيجەسىندە, اشتىق سالىقتارىن تالاۋعا سالدى دەگەن سەبەپپەن كوپتەگەن قىزمەتكەر اۋىر جازالاردى ارقالاپ كەتكەن. ماسەلەن, اۋليەاتا ماڭىنداعى بوتامويناق-المالى بولىسىنا قاراستى 4-اۋىلدا ورنالاسقان اش ادامداردى تاماقتاندىرۋ پۋنكتىندە نەبارى 600 عانا ادام قالعانى انىقتالعان. ال بۇل جەردە تىركەلگەن ادام سانى 1850 بولعان ەكەن. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇل جەردەن دە جۇزدەگەن ادام جوعالىپ كەتكەن. كوپشىلىگى تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ ناشار بولعاندىعىنان كۇدەر ءۇزىپ, حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋىلدارعا قاراي باس ساۋعالاعان. بۇل – سول كەزدەگى تاماقتاندىرۋ ورىندارى جۇمىسىنىڭ ناشارلىعىن كورسەتەتىن ءبىر عانا دەرەك. ارحيۆتەن مۇنداي جۇزدەگەن دەرەك تابۋعا بولادى. وسىنداي جاعدايلار اۋليەاتا وڭىرىندەگى مەركى, اقىرتوبە تاماقتاندىرۋ پۋنكتتەرىندە دە كەزدەسەدى.
حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋ جونىندەگى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەگى تاريحتان ءمالىم. ول ادامداردى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن 40 ميلليون رۋبل بولگىزۋدى كوزدەيدى. سول سياقتى, اۋليەاتا ۋەزى بويىنشا قۇرىلعان اشتىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى كوميتەتتىڭ قىزمەتكەرى ءۇسىپالى نۇرشانوۆتىڭ دا المالى پۋنكتىندەگى بەس جۇزدەن استام ادامنىڭ اۋىر ءحالىن, تاماقتىڭ تۇراقتى بەرىلمەيتىنىن ايتىپ, ءتيىستى ورىندارعا حات جولداۋى ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. سول ءبىر قاسىرەتتى جىلدارى ەلگە جانى اشىعان تالاي نۇرشانوۆ سىندى ازامات بولدى. وكىنىشكە قاراي, كوبىنىڭ ەسىمى ەل جادىنان ءوشىپ, ۋاقىتتىڭ تاساسىندا قالىپ قويدى. اشتىق سالدارىنان قانشا ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ دالادا قۋراپ قالعانى دا بەلگىسىز ەدى.
قازاق دالاسىنداعى قايعىلى كەزەڭدەردىڭ سۋرەتى تاريح تولقىنىندا تۇنىپ تۇر. ادامنىڭ ەتىن ادام جەگەن ۋاقىتتىڭ قاسىرەتى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. حالىقتا «جۇت – جەتى اعايىندى» دەگەن ءسوز بار. ءوزى اشتىقتان ارىپ-اشقان ەلدىڭ باسىنان سول كەزەڭدەردە قارا بۇلت ارىلعان جوق. اۋليەاتا وڭىرىندە اشتىقپەن بىرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن دە قاتار ءجۇردى. ماسەلەن, سول كەزدەگى «قۇمجوتا» كولحوزى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى التىبەك تىلەۋكەەۆ 1933 جىلى ۇيىنە مولدا شاقىرىپ, قايتىس بولعان اكەسىنە قۇران وقىتادى. كوپ ۇزاماي ونىڭ ۇستىنەن ارىز-شاعىم ءتۇسىپ, اقىرى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. وسى سياقتى ايانىشتى تاعدىرلار كوپتەپ كەزدەسەدى. مۇنداي كەزەڭدە كوپتەگەن قۇرباندىقتىڭ شولاقبەلسەندىلەردىڭ پارمەنىمەن جۇزەگە اسقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. دەگەنمەن قازاق تاريحىنداعى قارالى كەزەڭنىڭ بىرىنەن سانالاتىن اشتىقتىڭ اقيقاتى ۇرپاق ساناسىنان ەشقاشان وشپەيدى. عالامنىڭ, ادامنىڭ, قوعامنىڭ قاسىرەتى ۇلى دالانىڭ قاتپار-قاتپارىندا جازۋلى تۇر. ونى ۋاقىتتىڭ داۋىلى دا, جاۋىنى دا وشىرە المايدى.