جاقىندا عانا قيىرداعى بەسقالادان, قاراقالپاق ەلىنەن سۇيىنشىلەگەن حابار جەتتى. «تۇرعان جەرىڭ ەلدىڭ استاناسى دا, تۋعان جەرىڭ سەنىڭ عانا استاناڭ» دەپ, ءابدىراشتىڭ جاراسقانى جىرلاعانداي, ء«تول استانامىز» – تاقتاكوپىر اۋدانى قايراتكەر تۇلعالارىنا قۇرمەت كورسەتىپتى. قۇرمەت كورسەتكەنى سول, ەلدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قايراتكەرلەردىڭ ەسىمىن كوشەلەرگە بەرگەن. حالىق دەپۋتاتتارى تاقتاكوپىر اۋداندىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ شەشىمىمەن اۋدان ورتالىعىنداعى بۇرىنعى بىرلىك كوشەسى ەندى وتەعۇل بەكتۇرعانوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالماق.
زادىندا ءتۇبى تۇركى جۇرتىنىڭ قامىن جەپ, قولدان كەلگەنشە ەڭسەسىن بيىكتەتۋگە, بار-جوعىن تۇگەندەۋگە ۇلەس قوسقان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارى قالىڭ. ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ, مۇستافا شوقاي, سۇلتانبەك قوجانوۆ, عاني مۇراتباەۆ, مەڭدىقوجا يبنيامينوۆ, قالاندار اديناەۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ وركەنيەت كوشىنە ىلەسىپ, ءبىلىمدى دە داۋلەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىنا وزدەرىنىڭ كۇش-قايراتىن جۇمساعاندىعى دا ءمالىم. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ تا سولاردىڭ ساناتىنان.
قاراقالپاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ولكەتانۋ مۇراجايى – ءامۋداريا مەن ارال بويىنداعى عانا ەمەس, تۇتاس ورتالىق ازياداعى تاريحى تەرەڭگە كەتكەن تانىم ورداسىنىڭ ءبىرى. ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, مۋزەي سول كەزدەگى وبلىستىڭ ورتالىعى تورتكۇل قالاسىندا 1929 جىلى ۇيىمداستىرىلىپ, سول جىلدىڭ 16 مامىرىندا تۇڭعىش كورمەسى اشىلىپتى. العاشقى كەزدە مۋزەي قورىندا 1 022 ەكسپونات بولسا, بۇگىندە ونىڭ سانى – 65 970.
العاشقى كەزدەگى جادىگەرلەردى حالىقتىڭ اراسىنان جيناپ, ونىڭ ارقايسىسىن تىزىمدەپ, ولمەس مۇراعا اينالدىرىپ, مۋزەيدى مادەنيەتتىڭ شوقتىعى بيىك ورتالىعىنا اينالدىرۋ دەگەنىڭىز قىرۋار ەڭبەكتى تالاپ ەتكەنى ءسوزسىز. كەزىندە تىرنەكتەپ جينالعان حالىقتىڭ قولدانبالى ونەرى تۋرالى ەكسپوزيتسيانىڭ ورنى تىپتەن بولەك. حالىق قولونەر شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان نەبىر كەرەمەت تۋىندىلار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مادەنيەتىن ايشىقتاي تۇسەدى.
قاراقالپاق ەلىندەگى وسى مۋزەيدى ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ىلكى ەكسپوناتتارىن ەل ارالاپ ءجۇرىپ جيناعان الاش پەرزەنتى وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ بولاتىن. مۋزەي اشىلعان تۇستا وعان ەتنوگراف عالىم ا.موروزوۆ, ن.تورچينسكايا باسشىلىق ەتىپ, وبلىستىق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمى تاراپىنان قارجىلاندىرىلعان. قارجى ماسەلەسىندە قيىندىققا تاپ بولعان مۋزەي جاڭادان اشىلعان قاراقالپاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلىپ, قىسقا مەرزىمدە مۋزەيگە ن.باسكاكوۆ, ق.ايىمبەتوۆتەر دە باسشىلىق جاساعان.
الايدا مۋزەيدىڭ ناقتى جەكە-دارا مەكەمە رەتىندە جۇمىس ىستەي باستاۋى ءسال كەيىنىرەك. باسشىلىققا وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ كەلگەننەن كەيىن. 1932 جىلى وبلىس باسشىلىعى وتەعۇل بەكتۇرعانوۆتىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە (ساگۋ) وقۋعا جىبەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. اتالمىش وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ, وبلىس باسشىلىعى ونى كەرى شاقىرىپ الىپ, ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ تاعايىنداعان.
الاش پەرزەنتىنىڭ مۋزەي ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس. وتەعۇل ون جاسىنان باستاپ قازالىداعى اقيشان مەدرەسەسىندە, كەيىن سول وڭىردەگى جاڭا مەكتەپتە ءبىلىم الادى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ 1925 جىلى قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسى تورتكۇل قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسقا وقۋعا تۇسكەن. ءبىر جىل ىشىندە وقۋ باعدارلامالارىن تولىق مەڭگەرىپ, قاراوزەك اۋدانىنىڭ تالدىق اۋىلىندا ۇستازدىق قىزمەتكە كىرىسەدى. حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ, اعارتۋ ناۋقانى باستالىپ, وتەعۇل كۋيبىشەۆ اۋدانىنىڭ نازارحان اۋىلىنا مۇعالىمدىككە اۋىستىرىلادى. ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كوپ وتپەي, مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالادى. ودان سوڭ قىپشاق, تاقتاكوپىر اۋداندارىندا العاشقى مەكتەپتەردى اشۋدا, جاستارعا ءبىلىم بەرۋدە قىزمەت ەتكەن.
بۇل تۋرالى 22 جىل بويى قاراقالپاقستان مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قاراقالپاقستان جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ باستىعى لاۋازىمىن اتقارىپ, بەس مارتە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان داۋلەت جۇماباەۆ كەزىندە تومەندەگىشە ەستەلىگىمەن بولىسكەن بولاتىن:
– قىپشاق اۋدانىندا بالالاردى وقىتاتىن جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپ ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ءارى مۇعالىم, ءارى ديرەكتور بولىپ وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ دەگەن جاس جىگىت كەلدى. مۇعالىم جىگىت كەلگەن كۇنى-اق وتىن تاسىپ كۇنەلتىپ جۇرگەن مەنىڭ اكەممەن سويلەسەدى. العاشقى اڭگىمەلەسۋ كوڭىلىنەن شىقتى ما, اكەمنەن مەكتەپكە شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىسقا كەلۋىن وتىنەدى. مۇندايدى كۇتپەگەن اكەم تاڭعالىپ, ءارى بەيتانىس ادامنىڭ ۇسىنىسىنا كۇدىكپەن قاراپ:
– مەن بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جۇمىس ىستەپ كورگەن جوقپىن. ەسكىشە دە, جاڭاشا دا ساۋاتىم جوق. وسى كۇنكورىسىم وزىمە جەتەدى. نيەتىڭىزگە راقمەت, – دەيدى.
وتەعۇل اعا بىلىمدارلىعىن كورسەتىپ, جاڭا قوعامنىڭ بەتالىسى جونىندە, جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى كەرەكتىگىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. نە كەرەك, اكەم ءسويتىپ, مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋ ىسىنە (1926 جىلدار) بەلسەنە كىرىستى. جاقسىنىڭ شاراپاتىمەن اكەم وتەعۇل اعانىڭ ارقاسىندا ساۋاتىن اشتى. ال مەن اكەمنەن ۇيرەنگەن ارىپتەرىممەن كۇن سايىن ساۋات اشىپ, كەيىننەن «بۇل وقۋدىڭ ءمانى تەرەڭدە ەكەن عوي» دەگەن نيەتپەن تورتكۇلدەگى ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن, فەلدشەرلەر دايارلايتىن وقۋ كۋرسىنا جولداما الدىم. وسىلايشا, فەلدشەرلىك مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن قاراقالپاقستانداعى العاشقى ورتا ءبىلىمى بار مامان ديپلومىممەن بەرۋني اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىسقا كىرىستىم. كەيىننەن تاشكەنتتىڭ, ماسكەۋدىڭ ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىن ءبىتىردىم.
اكەمدى تاربيەلەپ, قاتارعا قوسقان وتەعۇل اعانىڭ شاراپاتى بۇل. ەگەر سول جىلدارى وتەعۇل اعاداي كوكىرەگى وياۋ, وي-دەڭگەيى جوعارى ادام جاردەم قولىن سوزىپ, اۋەلى اكەمنىڭ كوزىن اشىپ, دۇنيەتانىمىن وزگەرتپەگەندە, مەنىڭ دە كەيىن ۇلكەن بيىكتەردى باعىندىرارىم ەكىتالاي ەدى. شىنىندا دا, وسىنداي باقىتقا قول جەتكىزۋىمە, جوعارى جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارۋىما بىردەن-ءبىر دانەكەر بولعان, ۇلكەن ومىرگە جولداما بەرگەن وتەعۇل اعا ەكەنى ءسوزسىز.
داۋلەت اعا سياقتى وتەعۇل اعامىزدىڭ كەزىندە ساۋاتتاندىرىپ, تاربيەلەپ ءومىر جولىنا جولداما بەرگەن ازاماتتارى قانشاما دەسەڭىزشى.
وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ مۋزەيگە كەلە سالىسىمەن, ونىڭ كۇردەلى جاعدايىن بايقاپ, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىلىعى الدىنا ماسەلەنى كولدەنەڭ قويىپ, مۋزەيدى جەكە مەكەمە رەتىندە قۇرۋدى ۇسىنادى. اقىرى, باسشىلىق ونىڭ تالابىمەن كەلىسىپ, قاراقالپاق ولكەتانۋ مۋزەيى 1934 جىلى دەربەستىككە يە بولىپ, وعان مەملەكەتتىك مۋزەي مارتەبەسى بەرىلەدى. ال كەلەسى جىلى ءو.بەكتۇرعانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ماسكەۋدەگى «حالىقتار دوستىعى» مۋزەيىندە تۇڭعىش رەت «قاراقالپاق كىلەمدەرى» كوللەكتسياسى كورسەتىلەدى.
رەسپۋبليكالىق ولكەتانۋ مۋزەيىنە 1934-1936 جىلداردا باسشىلىق جاساعان ءو.بەكتۇرعانوۆ ەلدىڭ تاريحى, مادەنيەتى بولاشاق ۇرپاققا ونەگە بولارىن جەتە ءتۇسىنىپ, مۇراجاي قورىن مولايتۋعا بەلسەنە كىرىسەدى.
«مۋزەيگە نەگىزىنەن حالىق اراسىنان جيناعان جادىگەرلەر, التىن-كۇمىستەن جاساعان بۇيىمدار, كىلەم, ەر-توقىم, جۇگەن, قۇيىسقان, سونداي-اق مۋزىكالىق اسپاپتاردى جيناعان. قىمبات مەتالدارمەن ورنەكتەگەن سول دۇنيەلەر بۇگىندە مۋزەيدىڭ باعا جەتپەس مۇراسى. اكەمىز بەن شەشەمىزدىڭ تۇراتىن ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسى مۋزەي قورىنا جيناقتالعان قويما بولسا, ەكىنشى بولمەدە وزدەرى تۇرعان. سول جىلدارى اكەمنىڭ كومەكشىسى لەنينگراد جيۆوپيس, ارحيتەكتۋرا جانە سكۋلپتۋرا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى, سۋرەتشى ۆسەلوۆود يليچ برودسكي بولىپتى. برودسكي انامىز پەرۋزا ەكەۋى قازىنا كىتابىن جاساپ, سوعان جيناقتالعان جادىگەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ وتىرعان ەكەن.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردان تاركىلەنگەن زاتتاردى مۋزەيگە اكەلىپ تاپسىرعان. ولاردىڭ ىشىندە اسىل تاستاردان – التىننان, گاۋھاردان جاسالعان نەشە ءتۇرلى بۇيىمدار بولىپتى. سوندا اكەم اناما: «مىنا اكەلگەن زاتتارعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشى بولما, ولاردىڭ ارقايسىسىندا ءوز يەسىنىڭ تاعدىرى جاتىر, ءاربىر مونشاعىندا قيماستىق كوز جاسى بار. وعان ءتيىسۋشى بولماڭدار» دەيدى ەكەن» دەپ, ەسكە الادى ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلى بەكتۇرعانوۆ.
وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ 1936 جىلدان باستاپ كەگەيلى, شىمباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىندە قىزمەت ەتەدى. 1950 جىلداردا تاقتاكوپىر اۋدانىنىڭ ك.ماركس كولحوزىنىڭ باسقارما توراعاسى بولدى. قايسى قىزمەتتىڭ باسىندا بولسا دا ول ءوزىنىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرىن سول سالانىڭ وركەندەۋىنە جۇمسادى. تاقتاكوپىر ماشينا تراكتور ستانساسىندا ساياسي ءبولىمنىڭ جەتەكشىسى, كولحوز, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەندە دە حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەندى. 1966 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققاندا, وعان قاراقالپاق اسسر-ءى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ق. كامالوۆ «ۆولگا» اۆتوكولىگىن سىيلاپ, ەڭبەك دەمالىسىنا قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالعان ەدى. ۇزاق جىلدارعى ەڭبەگىنىڭ باعالانعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
ەڭبەكتىڭ باعالالانۋى دەمەكشى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قاراقالپاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشىسى, بۇگىنگى كۇنى توقساننان اسسا دا سەرگەك اعامىز قاللىبەك كامالوۆ وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ تۋرالى ىزگى لەبىزىن اسەرلى ەتىپ جەتكىزەدى:
«وتەعۇل اعا بەكتۇرعانوۆتىڭ ادال قىزمەتىن تۋعان توپىراعىندا ەلىنىڭ قۇرمەتى مەن العىسىنا لايىق دەپ ەسەپتەيمىن. ءوسىپ-ونگەن ۇل-قىزدارى قازىرگى ۋاقىتتا وزبەكستاندا, قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ جۇرسە دە, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە قاراقالپاقستاندى قاستەرلەپ, جادىندا ۇستاۋى ءبىزدىڭ اۋىلداستارىمىز ۇلگى الارلىق جاقسى ونەگە بولماق. ۋاقىت وتكەن سايىن ۇل-قىزدارى اتا-اناسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, تۋعان جەرىن ماقتانىش ەتەدى. ال ءبىز بولساق, تۋعان جەرىمىزدەگى وتەعۇل اعاداي قۇرمەتتى اقساقالدارىمىزدىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستەن شىعارمايمىز.
وتەعۇل اعا حالقىمىز ايتقانداي: «ماڭگى ءومىر بولمايدى, ماعىنالى ءومىر بولادى» دەگەن وسيەتتىڭ كۋاگەرى ىسپەتتى. ماعىنالى ءومىردىڭ ءوزىنىڭ ماڭگى ومىرگە ۇقسايتىن تۇستارى بار. سەبەبى ونى تەرەڭ بىلەتىن زامانداستارى مەن اۋىلداستارى قۇرمەتتەپ, اتىن ماڭگىلەستىرىپ جاتسا, وسىدان ارتىق ماعىنالى ءومىر بولا ما؟!»
ءبىر ايتا كەتەتىنى, وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ بەسقالا وڭىرىنە رەسەيدەن, باسقا رەسپۋبليكالاردان جەر اۋدارىلعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان, كەيىن بەيبىت زامان ورناعان كەزدە ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ كەزدەسىپ تۇرىپتى.
«وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قاراقالپاق جەرىنە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان سۋرەتشىلەر, عالىمدار, اقىندار كوپتەپ كەلگەن. سولاردىڭ قاي-قايسىمەن دە اكەمىز جاقسى ارالاسقان. سونىڭ ءبىرى سۋرەتشى برودسكيدى اكەم 70-جىلدارى لەنينگرادقا ارنايى ىزدەپ بارىپ تاۋىپ الىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ قايتقان ەكەن» دەپ ەسكە الادى ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلى.
بۇگىندە باۋىرلاس وزبەك, قاراقالپاق حالىقتارىمەن مادەني بايلانىستارىمىز قارقىندى دامۋ ۇستىندە. 2018 جىلى «قازاقستاندا وزبەكستان جىلى», 2019 جىلى «وزبەكستاندا قازاقستان جىلى» اياسىندا كوپتەگەن يگى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزىندە قاراقالپاقستان مەملەكەتتىك ولكەتانۋ مۋزەيىندە قانداسىمىز وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ بۇرىشى اشىلدى. ونداعى «بەكتۇرعان اۋلەتى» جيناعى, سۋرەتتەر, قۇجاتتار بەلگىلى تۇلعا ومىرىنەن, وتكەن كەزەڭنەن سىر شەرتەدى.
ەندى مىنە, تاعى ءبىر قۋانىشتى حاباردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. قايراتكەر وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ اتىنداعى كوشە ەردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ۇرپاققا ۇلگى ەتۋدىڭ ونەگەسى بولماق.
مەن تۋعان جەردىڭ ارداعى,
جارقىلداپ جۇرگەن
جاقسى اپام.
ريزالىعىم بار-داعى,
تاعاتىن كىنام جوق ساعان دەپ, جىرلاعان ەدى اقيىق اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ وزىنە قامقورشى بولعان ءازيزا اپاسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءازيزا نۇرماحانوۆا تۋرالى. سول سياقتى وتەعۇل بەكتۇرعانوۆ تا الاش پەرزەنتىنىڭ قايدا جۇرسە دە شوقتىعى بيىك, ابىرويى اسقاق, ازاماتتىعى ەڭسەلى ەكەنىنىڭ ايقىن ايعاعى. قىسقاسى, «مەن تۋعان جەردىڭ ارداعى» كىم-كىمگە دە ونەگە بولۋعا لايىقتى.