«قازاق» اتاۋى قالاي قايتارىلدى؟

وسى تۇستا, ياعني ءحىح عاسىردا پاتشالىق رەسەي قۇرامىندا قان­شا قازاق بولدى؟ ايتالىق, 1830-1840 جىلدارى قازاق دالاسىنا حالىق ساناعىن جۇرگىزگەن رەسەيلىك قۇجاتتا: كىشى وردا قازاقتارىن سا­نا­عان پولكوۆنيك بلارەمبەرگ بۇل ول­كەدە شامامەن 500 000 ادام, 100 000 ءتۇتىن بولدى دەسە, ورتا ءجۇزدى سا­ناعان پولكوۆنيك بۋتوۆسكي 468 000 ادام, 116 500 شاڭىراق بول­عانى جايلى دەرەك كەلتىرەدى. ال ۇلى ءجۇز قازاقتارىن ساناعان شە­نەۋ­نىكتەر يۋجاكوۆ پەن اريستوۆ بۇل ەلدە 95 000 شاڭىراق, 550 000 قازاق بولعانى جايلى مالىمەت قال­دىرعان ەكەن. بۇدان ءبىز 1830-1840 جىل­دارى قازاق دالاسىندا بار­لىعى – 311 500 شاڭىراق, 1 518 000 ادام بولعانىن اڭعارامىز. وسى تۇستا قازاق دالاسىنان تىس ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستاردى قوسا ەسەپتەسەك, قازاقتار سانى شا­مامەن 2 ميلليوننان اسىپ جىعالادى.

ەندەشە, ازيالىق وتارلاۋ ءىسىن تيا­ناقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان ورىس گەوگرافيا قوعامى مەن سارى­­ارقانى كوكتەي ءوتىپ, بارلاۋ جا­سا­عان ورىس ەكسپەديتسيالارى 2 ميلليون قازاقتى تانىماي «قىرعىز» دەپ قاتەلەسۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس. وتار­لاۋ­شىلار ەجەلدەن ۇلى دالانى ەركىن جايلاپ, كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەتنوستىڭ اتاۋى «قا­زاق» ەكەنىن جاقسى بىلگەن. وعان رەسەيلىك ەتنوگراف-تاريحشى ا.لە­ۆشيننىڭ (1798-1879) 1832 جىلى پەتەربوردا جارىق كورگەن «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي» اتتى ەڭبەگى دالەل. عالىم بۇل كىتا­بىندا دالا تۇرعىندارىن وزدە­رىڭىز كورىپ وتىرعانداي «قىرعىز-قازاق» دەپ جازعان.

ەندەشە, بۇل قازاق قالاي «قىر­عىز» اتانىپ كەتتى. بۇل ماسەلە جاي­لى قازاق وقىمىستىسى شوقان ءۋاليحانوۆ 1864 جىلى جازعان «سوت رەفورماسى جايىندا حات» اتتى ەڭبەگىندە, ورىس شەنەۋنىكتەرى قازاقتار اراسىندا بارلاۋ-زەرتتەۋ ءىسىن جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ەتنوجارالىم تاريحىن زەرتتەگەنى جايلى ايتادى. ياعني, 1840 جىلداردى وتارلاۋشىلار شەكارا باسقارماسىنداعى سوتنيكوۆ دەگەن شەنەۋنىككە قازاقتاردىڭ زاڭ جوبالارىن, سوت عۇرىپتارىن جيناستىرۋدى تاپسىرادى. بۇل شەنەۋنىك وزىنە تاپسىرىلعان ءىستى تەرەڭنەن تارتىپ زەرتتەۋدى قولعا الىپ, قازاقتىڭ رۋباسىلارىن جەرگىلىكتى پريكازعا جينايدى دا, ولاردان: قازاق حالقى قايدان شىقتى, ولار قالاي قالىپتاستى دەگەن سۇراقتار قويادى. قازاقتار بولسا, ء«بىزدىڭ اتا-بابامىزدى بىلگەننەن ورىسقا نە پايدا, مۇنىڭ ارعى جاعىندا ارام پيعىل جاتىر. بۇلاردىڭ ماقساتى, قازاقتىڭ ءتۇبىن ورىس-كازاكتاردان شىعارماقشى, ءسويتىپ ءبىزدى ورىسقا اينالدىرۋدىڭ تاعى ءبىر حارام جولىن ويلاستىرىپ وتىر» دەگەن كۇدىكپەن پري­كازعا جينالعان قازاقتار وزدە­رىنىڭ ارعى تەگى اراب جانە تۇرىك­تەن تاراعان ەتىپ كور­سە­تەدى... سوت­نيكوۆ قازاقتاردى ورىس-كازاك­تارعا اينالدىرماق بول­دى دەگەن قاۋەسەت قىردا كوپكە دەيىن با­سىلمادى, دەيدى قازاق عا­لىمى (شوقان ءۋاليحانوۆ. تاڭ­دا­ما­لى.., الماتى, «جازۋشى». 1985 ج.132-ب).

بۇل جەردە شوقان شىندىقتى ايتقان. ويتكەنى پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىن وتارلاۋ ىسىنە ورىس-كازاكتاردى پايدالاندى. ءتىپتى ءى پەتر پاتشا «ورىس-كازاكتاردى قارۋلاندىرىپ, وتارلاۋ ىسىنە پايدالانۋ تۋرالى» جارلىق شىعاردى. وسى تۇستا قازاق جەرىن وتارلاۋ ىسىنە جاۋاپتى دۋكناسوۆ دەيتىن شەنەۋنىك: «ورىستاردىڭ ورتالىق ازيانى وتارلاۋىنا سەنىمدى تىرەك بولاتىن نەگىزگى كۇش – ورىس-كازاك­تار. ولاردى باسقىنشى كۇش رەتىن­دە پايدالانا وتىرىپ, باسىپ العان جەرلەرىن تەگىن بەرۋ ارقىلى ءبىز جەڭىسكە جەتەمىز. كازاكتار سول جەردى كەڭەيتۋ ءۇشىن-اق جاڭا جەر­لەردى جاۋلاي بەرەدى. سونىڭ ار­قاسىندا رەسەي بۇراتانالاردى قۇر­تىپ, ءتىپتى ولاردى ورىسقا ءسىڭىرىپ جى­بەرەمىز, دەپتى (الدابەرگەنوۆ ق.م. رەسەيدىڭ قازاقستانداعى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ باعىتتارى مەن ناتيجەلەرى. – الماتى: راۋان. 2000. 285 ب).

ال ۇلكەن جازۋشى ءانۋار ءالىم­جانوۆ ءوزىنىڭ ءبىر زەرتتەۋىندە: «وتار­لاۋ ءىسىن باسقارعان باسقىن­شى يدەولوگتار قازاقيانى باسىپ-جانشۋعا ازىرلەنگەن ورىس-كازاكتار مەن وتارلانۋشى قازاقتاردى شاتاستىرماۋ ءۇشىن ادەيى قازاقتاردى «قىرعىز» دەپ اتاۋدى ۇيعارىپ, الەم الدىندا «قازاق» دەگەن حالىق بولماعانداي, تۇبىرىمەن جويىپ جىبەرۋدى كوزدەدى» دەيدى.

مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر! ياعني, رەسەيلىكتەر ءۇشىن وتارلاۋ­شى كازاكتار مەن ۇلى دالا يەسى قا­زاقتاردى شاتاستىرماۋ ءۇشىن «قازاق» اتاۋىن جوق ەتىپ, ونىمەن قويماي جوعارىدا شوقان جاز­عان­داي «سەندەر قازاقتار «كازاك»-تىڭ تۋىسى, ياعني ءبىر تۇقىمنان تا­رايسىڭدار, سوندىقتان قازاقتار بۇدان بىلاي «اعالارىڭ» كازاك­تار­عا بويۇسىنىپ, ونىڭ ءدىنىن قابىل­داڭدار» دەگەن سىڭايدا يدەولوگيا جۇرگىزىلەدى.

بۇل تۋرالى عۇلاما عالىم ءماش­­ھۇر ءجۇسىپ اتامىز «قازاق شە­جى­رەسى» اتتى ەڭبەگىندە, 1871 جىلى قۇنانباي باستاپ قاجىعا بار­عان قازاقتار ءدىنى جات «كازاك» بو­لۋدان ساقتانىپ, قازاقتىڭ ءتۇبىن اراب انەس پەن مالىك ساحابادان تاراتىپ, پايعامبارعا تۋىسقان, باۋىر بولىپ كەلدى, دەيدى. راسىن ايت­ساق, قۇنەكەڭدەر قازاقتىڭ ءتۇبى اراب ەمەس ەكەنىن بىلگەن, بىراق ءدىنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىلاي جاساۋعا ءماجبۇر بولعان سىڭايلى. ويتكەنى كەيىن شاكارىم قاجى بۇل يدەيانى تۇزەپ «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى – باتىر تۇرىك, ارابسىڭ دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبى شىرىك» دەگەن جوق پا؟!

جوعارىدا وتارلاۋشىلار تاڭ­عان «قىرعىز» اتاۋى ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن قالماي ىلەسىپ وتىردى. ءتىپتى 1920 جىلى 26 تامىز كۇنى بۇكىل­وداقتىق ورتالىق اتقارۋ كو­مي­تەتى مەن رسفسر حالىق كو­ميس­سارلارى سوۆەتى قازاق دالا­سىندا ورناعان جاڭا ۇلىستى «قىر­عىز اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋب­ليكاسى» دەپ اتادى. بۇل تۇستا قازاق وقىعاندارى ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرگەن «الاش» يدەياسىنا بىرىگىپ, ەلدىكتىڭ قامىن قاراستىرعان كەزەڭ-ءتىن. ءتول حال­­قىنا كۇشپەن تاڭىلعان «قىر­عىز» اتاۋى بۇلارعا ۇنامادى. وز­دەرىنىڭ ۇلت رەتىندەگى ەسىم-سويىن قايتارۋعا اتسالىستى.

وسى ورايدا العاش رەت مەملەكەت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين 1923 جىلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ №66 سانىنا «ماناپ شاميل» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «قازاقتى «قازاق» دەيىك, قاتەنى تۇ­زەتەيىك» دەگەن ماقالا جازدى. وندا: «بۇگىنگە دەيىن قازاقتى ورىستار «كيرگيز» دەپ كەلدى... تورەلەردىڭ قا­تىندارى يتىنە ۇرىسقاندا: «اح, تى, پولكان! «كيرگيزدان» دا جا­مان­سىڭ!» دەيتىن بولدى. اق پاتشا تورەلەرىنىڭ بۇل اڭىزدارى ورىس­تىڭ نادان حالىقتارىنىڭ ارالارىنا دا جايىلدى. قىرعا شىققان شابارماندارى, جاساۋىلدارى قازاققا زورلىق قىلعاندا, قازاقتى قورقىتقاندا كوزىن الارتىپ, ءتىسىن قايراپ: «ۋ, كيرگيز-ز-ز!» دەيتىن بولدى. قازاقستاننىڭ ورتالىق ۇكى­مەتى «كيرگيز» دەگەن ەسىمدى جويىپ, «قازاق» دەگەن ەسىمدى قولدانۋعا جار­لىق (دەكرەت) شىعارۋ كەرەك. قازاقتى «قازاق» دەيىك, تاريحي قاتەنى تۇزەتەيىك!» دەپ قازاق زيالىلارىنا ءۇن تاستايدى.

اتالعان تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ جاساعان تاريحشى ءسابيت شىلدەبايدىڭ پايىمداۋىنشا, 1925 جىلى 15-19 ءساۋىر ارالىعىندا اقمەشىتتە قىرعىز اكسر كەڭەستەرىنىڭ بەسىنشى بۇكىلقازاقتىق سەزى وتەدى. قازواك توراعاسى س.مەڭ­دەشەۆ كەشكى ساعات 21:00-دە سەزدى سالتاناتتى تۇردە اشىق دەپ جاريالاپ, ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرىككەن قازاق حالقىن قۇتتىقتايدى. سەز­دىڭ كۇن تارتىبىنە 6 ماسەلە قويى­لادى. بىراق بۇلاردىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وقيعا جوق ەدى.

بىراق كۇتپەگەن جەردەن ءسوز العان رك(ب)پ قىرولكەكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى س.قوجانوۆ «كىرگىز» اتانعان قازاق حالقىنا تاريحي دۇرىس اتاۋىن قايتارۋ, رەس-پۋبليكانى «قازاقستان» دەپ اتاۋ, اقمەشىت اتاۋىن قىزىلوردا دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالادى. سەزد دەلەگاتتارى بۇل ۇسىنىستارعا ورىندارىنان تىك تۇرىپ قىزۋ قول شاپالاقتاپ, وسى ارقىلى قولداۋ كورسەتتى. وسىلايشا 1925 جىلى 19 ساۋىردە قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, شەشىمدى بەكىتۋ ءۇشىن بۇكىلرەسەيلىك واك قاراۋىنا ۇسىندى. بواك بۇل شەشىمدى 1925 جىلعى 15 ماۋسىمدا رەسمي تۇردە ماقۇلداپ, وسىلايشا قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىردى. بۇل وقيعاعا دا بيىل 95 جىل بولىپتى.