بەگىم انا مۇناراسى

اڭىز بويىنشا بەگىم انا كۇمبەزى شامامەن  ح-ءحىى عاسىرلاردان ساق­تالعان ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشى. ق­ازىر­گى قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدا­نى, جاڭاقۇرىلىس اۋىلىنان وڭ­تۇستىككە قاراي  35 شاقىرىم جەر­دە. اڭىز جەلىسى بويىنشا بايا­عىدا قارابۋرا اۋليەنىڭ بەگىم اتتى جان دەگەندە جالعىز, اسا كورىكتى قىزى بولىپتى. اقىلىنا كوركى ساي بەگىم سۇلۋعا سانجار سۇلتاننىڭ كوزى تۇسەدى. كوپ ۇزاماي ەكەۋى شاڭىراق قۇرادى. بىردە سۇلتان اڭعا شىعىپ بارا جاتىپ, قانجارىن ۇيىندە ۇمىت قالدىرعانىن ءبىلىپ, الىپ كەلۋگە قاسىنا ەرتىپ شىققان ق ۇلىن جۇم­سايدى. قۇل سۇلتاننىڭ تاپسىرما­سىن ءۇي سىرتىنداعى  حانىمعا جەت­كىزەدى. از-كەم ۋاقىت وتكەن سوڭ ءۇي­­­دىڭ جابدىعىنان قانجاردى ۇسىن­عان حانىمنىڭ اپپاق بىلەگى مەن ساۋساقتارىنا قۇلدىڭ كوزى ءتۇسىپ ەستەن تانا قۇلايدى. قايتىپ ەسىن جيعانشا ەداۋىر ۋاقىت وتەدى. قۇلدىڭ مۇنشالىقتى كەشىككەنىنە اشۋلانعان سۇلتان قاھارىن توگەدى. اياق استىنان نە دەرىن بىلمەي قالعان قۇل حانىمعا جالا جاۋىپ: «بارىنە حانىم كىنالى, قانجاردى الا بەرگەنىمدە, وپاسىز حانىم قولىمنان ۇستاپ جىبەرمەدى»,  دەيدى.

سۇلتان ساپارىن قويىپ, ورداسىنا ورالادى. ءىستىڭ اق-قاراسىن اشپاي, بەگىم سۇلۋدى زىندانعا تاستايدى. ول قاتىگەزدىك پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ, جال­عان جالانىڭ قۇربانىنا اينالىپ جاتقاندا, وعان اراشا بولاتىن ادام تابىلمايدى. زىنداندا جاتىپ ابدەن قالجىراپ, كوزى ىلىنگەندە تۇسىنە اكە­سى كىرىپ: «بالام ەرىڭە شى­نىڭ­دى ايت. ادال بولساڭ, اللا تاعالانىڭ جار­دەمى تيەدى. ءتان جاراسى دا, جان جا­راسى دا جازىلادى», دەپ عايىپ بولادى. سول ءتۇنى قارابۋرا اۋ­ليە سۇلتان سانجاردىڭ تۇسىنە ەنەدى: «شىراعىم, سەن دە ءبىر بالام ەدىڭ, ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, جازا قول­دانبايسىڭ با؟ جازىقسىز  جان­دى جابىرلەۋ – اۋىر كۇنا. ادال­دىققا اراشا تۇسپەگەندەردى جىلان جۇتادى», دەپ عايىپ بولادى. ۇي­قى­سىنان ويانا سالا سانجار زىندانعا نوكەرلەرىن جىبەرەدى. ال تار قاپاستا وتىرعان  بەگىم سۇلۋ ءباز باياعى قال­پىن­دا, ەل-جۇرت تاڭ-تاماشا قالادى.

ءىڭىر تۇسكەندە اسپاننان ءبىر مەس قۇلاپتى. عايىپتان قۇلاعان ول مەس­تىڭ ىشىنەن شىققان جىلاندار كەنت تۇرعىندارىنىڭ تۇبىنە جەتكەن. قا­تىگەزدىك پەن  ادىلەتسىزدىكتىڭ  كۋاسى بولعان بەگىم سۇلۋ كەيىن وسى كۇمبەزدى سالدىرىپتى. جارىقتىق قالعان جۇمباق عۇمىرىن وسى كۇمبەزدە وتكىزگەن دەسەدى.

مۇنارانى 1979 جىلى قازاقستان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ جەتەكشىسى ء ا.وس­پانوۆ زەرتتەدى. مۇنارا شيكى كىر­پىشتەن قۇيىلعان. بيىكتىگى 10,5 مەتر. جوعا­رىعا قاراي ءسال قۋسىرىلا كەلگەن, سەگىز قىرلى پريزما ءپىشىندى تو­بەسى پيراميدا بولىپ بىتكەن.

مۇنارا ەسكەرتكىش ءۇشىن الدە بەلگى بەرۋگە, قاراۋىل قاراۋعا ارنالىپ سالىنۋى دا مۇمكىن دەگەن بولجام بار. 

قازاقستان جەرىندە مۇنداي مۇنا­رالار كوپ كەزدەسپەيدى. ال ورتا ازيادا مۇلدە جوق. بىراق «مۇنا­رالى كەسەنە» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى وسىناۋ ەسكەرتكىشتەر يران, تۇركيا, ازەربايجاندا كەڭ تاراعان. بۇل جاعداي وسى ەلدەرگە  ارال ايماعىنان تۇركى تايپالارىنىڭ ىعىسىپ بارۋىنا بايلانىستى  بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام  الدىڭىزدان شىعادى. بۇل مۇنارا 1989 جىلى وڭدەۋدەن ءوتتى. 

ساپارباي پارمانقۇل,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى