اۋىز وزىمىزدىكى دەگەنمەن...

اڭ بالالايدى

تەلارنانىڭ بىرىنەن كورسەتىلىم بەرىپ جاتتى. جانۋارلار دۇنيەسىنەن. ونىڭ ءوزى اۋدارما ەكەن. اڭگىمە اڭداردىڭ كوبەيۋى جونىندە. ءبىر كەزدە قويىپ قالسىن. بۋاز اڭدار كوكتەمدە تۋادى دەپ.

ال كەپ ويلانايىن. اڭ تۋشى ما ەدى دەپ. اڭ بۋاز بولۋشى ما ەدى دەپ.

بۇرىنعى شالدار اڭ تۋادى دەپ سويلەمەيتىن. اڭ بالالايدى دەپ ايتاتىن. مۇنىمىز جالپىلاما اتاۋ. جالقىلاعاندا جىلىكتەپ الىپ كەتەتىن.

جىرتقىشتار جونىندە ايتقاندا تەك قانا كۇشىكتەيدى دەپ ايتادى. قاسقىر تۋدى نەمەسە بولتىرىكتەدى دەپ ايتپايدى, ايتسا كۇشىكتەدى دەپ ايتادى.

ءۇي ت ۇلىكتەرىنە قاراتىپ ايتقاندا بيە ق ۇلىندادى, تۇيە بوتالادى, سيىر بۇزاۋلادى, قوي قوزدادى, ەشكى لاقتادى دەپ ايتادى. بۇلاردىڭ تاعىلارىنا قاراتىپ ايتقاندا دا وسىلايشا وزگەرىسسىز ايتىلادى. قوداس بۇزاۋلادى, كيىك لاقتادى, ارقار قوزدادى دەپ. قۇلان قۇلاندادى دەمەيدى, قۇلان ق ۇلىندادى دەيدى. باسقا تۇياقتىلارىنا تولدەدى دەيدى. ەلىك, بۇلان تولدەدى دەپ ايتادى.

قالعاندارى بالالايدى. ءپىل, كەرىك بالالادى دەپ ايتادى.

حايۋاناتتاردىڭ جۇمىرتقادان كوبەيەتىنى بار. ولاردى تۇقىمداندى دەيدى.

بۋاز اڭ دەگەندى ەستىسەم كەرەڭ بولايىن. ال بۋاز مالدى ەستىدىم. ونىڭ ءوزى ءتورت ت ۇلىگىمىزگە قاراتىلىپ ايتىلعان. ادام بالاسىنا قاراتىپ ايتقاندا بۇلاي سويلەمەيدى. ءىشتى ايەل, بۋاز ايەل دەپ ايتۋشىلىق بولعانىمەن ەستى قازاق ونداي قۇتپان ايەل بالاسىن ەكىقابات دەگەن. ەكىقابات دەپ تەك ادام بالاسىنا قاراتىلىپ ايتىلادى.

تۋادى دەپ ادام بالاسىنا قاراتىپ ايتادى.

قۇسقا قاراتىپ ايتقاندا جالپىلاپ جۇمىرتقا باسادى دەيدى.

اڭ مالتيدى

ادام سۋدا جۇزەدى, مالتيدى, سۇڭگيدى. اڭ شە؟

قازاقتىڭ تۇسىنىگىندەگى اڭ جالپى اتاۋدان استە بولەك تۇسىنىلەدى. جالپى, اڭ اتاۋىن بابالارىمىز ماق ۇلىقات دەپ تۇيىندەپ تاستاعان. اڭدى سول ماق ۇلىقات سوزىنەن الىپ شىعادى. ماسەلەن, قولتىراۋىن قازاق تۇسىنىگىندە ماق ۇلىقات. بابالارىمىز ونى اڭ دەپ بىلمەگەن. ويتكەنى ونىڭ ەتىن, تەرىسىن, قان-جىنىن پايدالانباعان, تۇتىنباعان. مۇيىزتۇمسىق جونىندە دە وسىنى ايتۋعا بولادى. جايرا جونىندە وسىنى ايتار ەدىك.

ال ايۋ جونىندە بۇلاي ايتا المايمىز. قاسقىر جونىندە دە, تۇلكى جونىندە دە سولاي دەر ەدىك. ويتكەنى ءبىز ولاردى تۇتىنامىز. قۇرىعاندا تەرىسىن, قۇرىعاندا ءوتىن.

اۋىزەكى تىلدە اڭ جۇزەدى دەپ ايتا بەرەمىز. ماسەلەن, ارىستان سۋدا جۇزەدى, ايۋ دا سولاي. الايدا ەستى قازاق ەشقاشاندا اڭ جۇزەدى دەپ ەشقاشان ايتپاعان. اڭ مالتيدى دەپ ايتقان. ويتكەنى اڭ تەك الدىڭعى ەكى اياعى عانا ەسكەك رەتىندە پايدالانادى.

قۇس بولسا جۇزەدى. ويتكەنى ولار جارعاقتى.

جارعاق اياقتى.

اقساق قوي تۇستەن كەيىن ماڭىرايدى

بۇل ماتەلدىڭ ءاۋ باستاعى قولدانىلۋ ماعىناسى اتىمەن وزگەرىپ كەتكەن. قازىرگى قولدانىستا قۇر قالعان, كەش قالعان ماعىناسىن بەرەدى.

تەگەنە قۇيرىق قويلار شايلاعان سوڭ جۇرە الماي قالادى. ەندى ولاردىڭ ءوز سالماعىن الىپ ءجۇرۋى مۇڭ بولادى. ونىڭ ۇستىنە ماي سۇيەگىن جەپ قويىپ, سۇيەكتەرى جىڭىشكەرەدى.

وسىنداي سەبەپپەن وتارداعى اقساق قويلار از بولمايدى. ولاردىڭ تولدەرىنە قاراۋعا مۇرشاسى كەلمەي جاتادى. ىزدەسە ءوز جاعدايى تۇزەلگەن سوڭ ىزدەيدى. ونىڭ وزىندە ماڭىراپ...

بۇل ماتەل وسىدان بارىپ ءاۋ باستا وزىنەن اسپادى ماعىناسىندا قولدانىلعان.

اربا ايداعان ارتقا قارايدى

«اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق» دەگەن ماقالدى ەلدىڭ ءبارى بىلەر. ات ۇستىندەگى قازاقتىڭ جايى بەلگىلى. ول جان-جاعىنا قاراپ باعدار الادى. ال ارباداعى ايداۋشى قازاقتىڭ جايى كۇدىمەن. بارار جەرىن بىلمەگەن ايداۋشى ەرىكسىز ارتىنا قاراۋمەن اۋرە بولادى. ويتكەنى ول باعدارىن ارتىنا قاراپ تۇزەيدى. سودان بارىپ «اربا ايداعان ارتىنا قارايدى» دەگەن ماتەل قالعان.

قازىر اربا ايداعان الدىعا قارايدى دەپ ايتۋشىلىق بەلەڭ الىپ بارادى. بۇلاي ايتۋ اياقجولىنان اداسىپ قالعاندارعا جاراسسا كەرەك. الايدا جىلقى مالى ەشقاشاندا اياقجولىنان تايماعان.

اياقتى ۋقالايدى

بۇگىندە بۇلاۋ دەگەن جول بەرمەي تۇر. سول ءۇشىن وتانداستارىمىز سوناۋ قىتاي, تايلاند,ءۇندى ەلدەرىنە ساپارلاپ بارىپ كەلىپ ءجۇر.

بىلگەن ادامعا بۇلاۋ دەگەنىڭىز قىپ-قىزىل بيزنەس كوزى. قازىر ونداي بۇلاۋ وزىمىزدە دە جەتكىلىكتى. تەلەساندىق تۇيمەسىن باسىپ قالساڭىز قىتايشا بۇلايمىز, ۇندىشە بۇلايمىز دەگەن جارنامادان كوز اشپايسىز. سونىڭ وزىندە دۇرىس جازبايدى. بىرىندە بۇلايمىز دەسە, ەكىنشىسىندە بۋلايمىز دەپ جاتادى. بۇلاۋ مەن بۋلاۋ ەكى ءتۇرلى ءسوز. بۇلاپ ۇزەدى, بۋلاپ تەر الادى. ال جارنامادان وسى سوزدەردىڭ ەكەۋىن دە كورۋگە بولادى. اياقتى بۇلايمىز, اياقتى بۋلايمىز دەپ جاتادى.

اياقتى بۋلامايدى دا, بۇلامايدى دا. ۋقالايدى.

باس تا سولاي.

ونى دا ۋقالايدى.

بەزى جوق ەشكى پىشاقتى تابادى

بابالارىمىز مالدىڭ كۇيلىلىگىن ساۋىرىنا, باۋىرىنا, جاۋىرىنا قاراپ ايىرعان. جاي ۋاقىتتا ەشكىنىڭ سەمىزدىگىن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ەشكى باعۋشى شەكشەكتەر جاقسى بىلگەن.

ەشكىنىڭ بۇعاسىندا ەكى بەز بولادى. تۇيمەلى ەشكىلەردىڭ دە بولاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل جەردە تۇيمە مەن بەزدى شاتىستىرۋعا بولمايدى. ەشكى قالاي سەمىرسە دە تۇيمەسى قاشاندا كورىنىپ تۇرادى.

ال بەزدىڭ ءجونى باسقا. جاي ۋاقىتتا ول كوزگە كورىنىپ تۇرادى. ال مال سەمىرگەندە قولدىڭ جۇدىرىعىنداي مايعا كومىلىپ كەتە بارادى. «بەزى جوق ەشكى پىشاقتى تابادى» دەگەن ماتەلدىڭ تۋرا ماعىناسى وسىنداي. بابىنا كەلدى, يگىلىككە جۇمسالدى دەگەن ماعىنانى بەرەدى.

قان جۋىپ, كىندىك كەسكەن...

«كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن» دەپ سۇڭقىلداپ جاتامىز. بۇل ماقالدى ايتقاندا تۋعان جەر ماعىناسىن جازباي تانيمىز.

كىندىك كەسكەنى تۇسىنىكتى, كىر جۋعانى قالاي؟

اۋەلى كىندىك كەسىپ, سوڭىنان نەگە كىر جۋمايمىز؟

قازىر «كىر جۋىپ» ءسوزىن تۋرا ماعىناسىندا قولدانىپ ءجۇرمىز.

قانعا بايلانىستى ايەل بالاسىنا ناماز وقۋ, نە وقىماۋ, ورازا ۇستاۋ, نە ۇستاماۋ تۋرالى حۇكىمى بار. ماسەلەن, ەتەككىرى كەلگەن ايەل بالاسى ناماز دا وقىمايدى, ورازا دا ۇستامايدى. امال قازاسىن ەتەككىرى وتكەن سوڭ وتكەرەدى. دۇنيەگە ءسابي اكەلگەن ايەل بۇل مىندەتتەن قىرىق كۇن ازات. ويتكەنى سابيمەن بىرگە ايەلدىڭ كىرى/قانى دا كەلەدى. دۇنيەگە سابيدەن بۇرىن كىر/قان بۇرىن كەلەدى.

كىردى, ارينە, جۋادى.

وعان دەيىن كىندىك قانى تامبايدى.

كىندىك قانى كەسكەن سوڭ تامادى.

دەمەك, «كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن» تىركەسىن «قان جۋىپ, كىندىك كەسكەن» دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

قوي شايلايدى

قاراۋىلى جاقسى مال سەمىرەدى. قىلاڭدى مالدىڭ تۇگى سىرتىنا شىعىپ, كوز قۋانتادى. بىرەۋى مايدى وركەشىنە جيناسا, بىرەۋى قۇيرىعىنا جينايدى.

مايدى قۇيرىققا جينايتىنى تەك قوي عانا. سوندىقتان دا بابالارىمىز ولاردى تەگەنە قۇيرىق دەپ اسپەتتەپ جاتادى.

ءتورت ت ۇلىكتىڭ قالعانى توعىن ساقتاعاندا, قوي مالى سەمىرۋىن توقتاتپايدى. ونىڭ سەمىرەتىنى سونشاما يت سەكىلدى ارتقى اياعىنان شوقيىپ قالادى. ال الەمەت سەمىرگەنى اياققا تۇرا الماي جاتىپ قالادى.

ەندى قوي شايلايدى.

شايلاعانى سول قۇيرىعىنان جارىلادى.

مۇنى كەشەگى شالدارىمىز اقماي دەيتىن.

اقمايدى شيكىدەي جەي بەرەتىن.

قولتىق كەرىستىرەدى

شۇكىرشىلىك, بۇگىندە توي كوپ. سونىڭ قاستەرلىسى نەكە تويى, ارينە. نەكەنىڭ حۇكىمىندە سوڭعى مالىڭدى سالىپ, توي جاساۋ جاۋاپتالعان.

ولاي بولسا نەكە تويى تويلانۋى كەرەك.

سول تويدا اسابا قۇدالاردى ورتاعا شاقىرادى.

– قۇشاق جايىپ, ءتوس قاعىستىرىڭىزدار, – دەيدى.

ورتاعا شاقىرىلعان ەرلى-زايىپتى قۇدالار ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاپ, ءتوس تۇيىستىرەدى.

بىلايشا قاراعاندا سوكەتتىگى جوق سياقتى.

الايدا قۇدا مەن قۇداعي ءتوس قاعىستىرماق تۇرسىن, قولتىق تا كەرىسپەگەن. ويتكەنى قۇدالىققا تەك ەر ادامدار عانا جۇرگەن.

ءارى-بەرىدەن كەيىن قۇدا مەن قۇداعيدىڭ ءتوس ءتۇيىستىرۋى ابەستىك.

ال قۇدالاردىڭ ءجونى باسقا.

ەكى جاقتىڭ ءسوزى پىسكەندە قولتىق كەرىسىپ, ءتوس تۇيىستىرگەن.

بۇل قۇدا بولدىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

قۇستى ىلدىرەدى

بۇگىندە وسكەلەڭ جاستاردا اڭشىلىق اۋەزە بولىپ بارادى. بۇلارى قىزارا ءبورتىپ, كوشەنى شاڭداتىپ جۇرگەننەن گورى جاقسىراق, ارينە. الايدا اۆتوماتتانىپ, پۋلەمەتتەنىپ بارا جاتقان مۇنداي جانداردى كورىپ ءىشىڭ اشيدى. بۇل اڭشىلىق ەمەس, جۇقالاپ ايتقاندا قىرۋشىلىق.

قازىر ەكىنىڭ ءبىرى يتبەگى نەمەسە قۇسبەگى. جاراتقانىنىڭ بابى كەلسىن, كەلمەسىن «وحوتاعا» كەتىپ بارا جاتادى.

– قۇس قاعامىز, – دەيدى بىرەۋى.

– اڭ قاعامىز, – دەيدى ەكىنشىسى.

ىشتەي «توعىزىمەن توعىز ءۇيىر» دەپ تىلەۋلەس بولىپ تۇراسىڭ.

اڭ قاعۋ, قۇس قاعۋ دەپ ايتۋشىلىق بار.

ال نەگىزىنەن...

قۇستى ىلدىرەدى...

اڭدى شالدىرادى...

مال بىتەدى

ءسوز بىلەتىن قازاق «اتامىزعا مىڭ بىتكەن» دەيدى.

قازاقتىڭ تانىمىندا ءجۇز ءسوزى جيەگىنەن اسقان كوپتىك ۇعىمىن بەرە بەرمەيدى. جىلقى مالىنا قاراتىپ ايتقاندا ميسىز كوپ بولسا دا مىڭ بىتكەن دەيدى. مىڭ بىتكەن سوڭ دەگەننەن-اق ونىڭ جىلقىلى باي ەكەنىن باعامدايمىز. وسىنداعى مىڭ ءسوزى جىلقىلى دەگەن ماعىنانى دا, باي دەگەن ماعىنانى دا بەرەدى.

بۇل جەردەگى انىق نارسە مال بىتەدى ەكەن. «اتادان قالعان مال جوق» دەپ جانە ونىسىن شەگەلەپ قويادى.

بۇل انىق نارسە بولسا كەرەك. كەشەگى قىزىل تارگى كەزىندە ارقانىڭ ون سەگىز مىڭ جىلقى بىتكەن بايلارى ادامباي-تۇرسىن ايدالىپ, مالى تارگىلەنگەندە ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەرگە جۇزدەپ جىلقى ءتيىپ, شالا بايىعان-دى. ەلدىڭ ايتىسىنشا سول جىلقىدان كەلەر جىلى تىگەرگە تۇياق قالماپتى. وسىعان قاراعاندا جىلقى جارىقتىق بىتسە كەرەك.

مىڭ ءبىتسىن-اق. نەگە اتامىزعا؟ ونىڭ استارىندا نە جاتىر؟

اڭداعان ادام بىردەن تابادى. اتامىزدىڭ ەڭبەكقور بولعاندىعىن. ويتكەنى اتامىز قاعىپ-باققان. ولاي بولسا مال باققانعا بىتەدى ەكەن.

مال بىتەدى.

مال باققانعا بىتەدى.

ءولىم جەتەدى

ولىمنەن ءبىر عانا قورقىت دادە قاشپاعان.

وزەكتى جاننىڭ بارلىعى دا قاشقان.

بۇل دۇنيەنى تارك ەتىپ قىلۋەتكە تۇسكەندەر دە از بولماعان.

سولاردىڭ بىرەۋى دە ولىمنەن قاشىپ قۇتىلماعان.

ادام اتا 930 جىل جاساعان. مۇسا پايعامبار 120 جاس جاساعان. نۇح پايعامبار بولسا 1780 جىل جاساعان. دۇنيەدەن قايتارىندا ەل بۇل دۇنيە جايىندا نۇح پايعامباردان سۇراعاندا ء«ومىر ەكى ەسىكتى ءۇي سياقتى, بىرىنەن كىرىپ, ەكىنشىسىنەن شىعىپ بارا جاتىرمىن» دەپتى.

ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىر جانىنا تىنشۋ ىزدەگەن. ول دارۋدى بىرەۋ ۇيىنەن, بىرەۋ تۇزدەن تاپقان, بىرەۋ وتتان, بىرەۋ سۋدان تاپقان.

و دۇنيەلىك بولعاندا بارلىعى دا لاقاتقا بارىپ تۇسكەن. ءسويتىپ تىنشىعان.

ادام جانىن تىنشىتاتىن ءولىم عانا.

سوندىقتان ول كەش پە, ەرتە مە – وزەكتى جانعا ءبارىبىر جەتەدى.

سوعىمدى تاربيەلەيدى

تاربيە ءسوزىن كەيىنگە دەيىن ارابتاردان ەنبەدى مە ەكەن دەپ كەلگەن ەدىم. بۇگىندە ءوزىمىزدىڭ ءتول ءسوزىمىز ەكەندىگىنە دەن قويدىم.

ادامنىڭ تاربيەسى تۇسىنىكتى. وسى تاربيە ءسوزىنىڭ سوعىمعا تۋرا قاتىسى بار.

كۇندەلىكتى سويىستا مالدى مۇشەلەيدى. جىلقىنى دا.

جاي ۋاقىتتا جىلقى مالىن سويا بەرمەيدى. سويسا تورقالى تويدا, توپىراقتى ولىمدە سويادى. وندا دا مۇشەلەيدى.

ال سوعىمدى مۇشەلەمەيدى – تاربيەلەيدى. ەڭ باستىسى ەتكە جەل تيگىزبەيدى. ونداي ەت پىسكەندە ساعىزدانىپ تۇرادى. ەتتى جاس كۇيىندە ساقتايمىن دەسە سۋعا شىلاپ, مۇزداتادى. جەر قازىپ, مۇزقاپتاپ ساقتايدى. مۇنداي ەت بۇزىلمايدى. ءسولىن ۇستاپ قالادى. ناعىز ءسۇر كەرەك بولسا وندا ەتتى ۇندا ساقتاۋ كەرەك بولادى. مۇنداي ەت ەش ۋاقىتتا بۇزىلمايدى جانە ونى سۋعا قايناتپاي-اق جەي بەرۋگە بولادى. ونى قازاقتار مەيىزسۇر دەگەن. شىنىمەن ءدامى مەيىز تاتىپ تۇرادى.

ەت تاباققا ەشقانداي بوتەن قوسپاسىز ءتۇسۋى كەرەك. تاربيەسى كەلىسكەن ەتكە ەشقانداي سارىمساق, جۋا, باسقا دا دامدەۋىشتەردىڭ قاجەتى شامالى. كەمەلىنە كەلگەن مۇنداي ءدامدى قازاقتار سوعىم ەتى دەپ اسپەتتەگەن.

قازاقتىڭ ەتى تەك ەتتەن عانا تۇرادى.

 

تورەحان مايباس,

ەتنوگراف-جازۋشى

قاراعاندى