ساياسات • 27 قاڭتار, 2021

قىتايدىڭ افريكاداعى «قارجى قارماعى»

«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدى بىرقاتار قيىندىققا دۋشار ەتتى. ىندەت سالدارىنان كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى جابىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ سالالارى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. بۇدان بولەك, Covid-19-عا قارسى ۆاكتسينا ءازىر بولعانىمەن, ونى جەتكىزۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا كوروناۆيرۋستىڭ تەرىس اسەرلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالادى. پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى پيتەر سينگەر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى ەگۋدە كەزىگەتىن قيىندىقتاردى ەتيكالىق تۇرعىدا تالدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكپە ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا سالىنۋعا ءتيىس. بۇعان تالاس جوق. الايدا ەكىنشى كەزەكتە كىمدەرگە ۆاكتسينا ەگىلۋى كەرەك؟ ماقالا اۆتورى بۇل ماسەلەگە ەتيكالىق تۇرعىدا قاراۋدى ۇسىنادى. ياعني ءتىزىمدى تۇزەر كەزدە قاريا كىسىلەردى عانا ەمەس, ناسىلدىك جانە ەتنوستىق ەرەكشەلىكتى دە ەسكەرۋ قاجەت. Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتى جاھاندىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا پروفەسسورى پاولا سۋباچكي كوروناۆيرۋس پاندەمياسى افريكاداعى كەدەي مەملەكەتتەرگە اۋىر سوققى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, بەيجىڭ بيلىگى «قارا قۇرلىقتاعى» دامۋشى ەلدەرگە شارتتارى قاتاڭ نەسيەلەردى كوپتەپ بەرىپ, ولاردى قارماعىنا ءتۇسىردى دەپ جازادى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

الەم • 27 قاڭتار, 2021

ۆاكتسينانى ءبولۋ ماسەلەسى «باس قاتىرىپ» تۇر

«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدى بىرقاتار قيىندىققا دۋشار ەتتى. ىندەت سالدارىنان كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى جابىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ سالالارى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. بۇدان بولەك, Covid-19-عا قارسى ۆاكتسينا ءازىر بولعانىمەن, ونى جەتكىزۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا كوروناۆيرۋستىڭ تەرىس اسەرلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالادى. پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى پيتەر سينگەر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى ەگۋدە كەزىگەتىن قيىندىقتاردى ەتيكالىق تۇرعىدا تالدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكپە ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا سالىنۋعا ءتيىس. بۇعان تالاس جوق. الايدا ەكىنشى كەزەكتە كىمدەرگە ۆاكتسينا ەگىلۋى كەرەك؟ ماقالا اۆتورى بۇل ماسەلەگە ەتيكالىق تۇرعىدا قاراۋدى ۇسىنادى. ياعني ءتىزىمدى تۇزەر كەزدە قاريا كىسىلەردى عانا ەمەس, ناسىلدىك جانە ەتنوستىق ەرەكشەلىكتى دە ەسكەرۋ قاجەت. Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتى جاھاندىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا پروفەسسورى پاولا سۋباچكي كوروناۆيرۋس پاندەمياسى افريكاداعى كەدەي مەملەكەتتەرگە اۋىر سوققى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, بەيجىڭ بيلىگى «قارا قۇرلىقتاعى» دامۋشى ەلدەرگە شارتتارى قاتاڭ نەسيەلەردى كوپتەپ بەرىپ, ولاردى قارماعىنا ءتۇسىردى دەپ جازادى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

ساياسات • 20 قاڭتار, 2021

برەكسيت تاعدىردىڭ جازعانى ما؟

ەۋروپاداعى بيىلعى جىل بىرقاتار ساياسي وقيعامەن باستالدى. ءبىرىنشىسى – ۇلىبريتانيا اقىرى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىقتى. تۇماندى البيون بۇل ۇيىممەن تۇبەگەيلى ات قۇيرىعىن كەسىسپەگەنىمەن, ەندىگى جەردە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەشكىمگە باعىنىشتى ەمەس. ەكىنشىسى – گەرمانياداعى حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ كوشباسشىسىن تاڭداۋ. ياعني ساياسي تۇرعىدا كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ ءىزباسارى انىقتالدى. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى ەكى وقيعا كەڭىنەن تالقىلانادى. ۇلىبريتانيانىڭ لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى روبەرت سكيدەلسكي ءوز ماقالاسىندا برەكسيتتىڭ سەبەپتەرىنە ءۇڭىلىپ كورگەن. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, تۇماندى البيوننىڭ وداق قۇرامىنان شىعۋى ۋاقىت ەنشىسىندەگى عانا شارۋا ەدى. ويتكەنى تاريحتاعى وقيعالار برەكسيتتىڭ بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ باستالاتىنىن كورسەتكەن. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يوزەف يوففە حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ جاڭادان سايلانعان توراعاسى ارمين لاشەتتىڭ الداعى ساياساتىنا كوز جۇگىرتكەن. ماقالا اۆتورى جاڭا توراعا كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ ۇستانعان ساياساتىنان اۋىتقىمايدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان ول گەرمانيا كەلەشەكتە «مەركەل مينۋس انگەلا» سايا­ساتىن, ياعني مەركەل باعىتىن انگەلا حانىمنىڭ ءوزىنسىز-اق جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتادى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

الەم • 20 قاڭتار, 2021

مەركەلسىز گەرمانيا ۇستانىمى

ەۋروپاداعى بيىلعى جىل بىرقاتار ساياسي وقيعامەن باستالدى. ءبىرىنشىسى – ۇلىبريتانيا اقىرى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىقتى. تۇماندى البيون بۇل ۇيىممەن تۇبەگەيلى ات قۇيرىعىن كەسىسپەگەنىمەن, ەندىگى جەردە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەشكىمگە باعىنىشتى ەمەس. ەكىنشىسى – گەرمانياداعى حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ كوشباسشىسىن تاڭداۋ. ياعني ساياسي تۇرعىدا كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ ءىزباسارى انىقتالدى. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى ەكى وقيعا كەڭىنەن تالقىلانادى. ۇلىبريتانيانىڭ لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى روبەرت سكيدەلسكي ءوز ماقالاسىندا برەكسيتتىڭ سەبەپتەرىنە ءۇڭىلىپ كورگەن. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, تۇماندى البيوننىڭ وداق قۇرامىنان شىعۋى ۋاقىت ەنشىسىندەگى عانا شارۋا ەدى. ويتكەنى تاريحتاعى وقيعالار برەكسيتتىڭ بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ باستالاتىنىن كورسەتكەن. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يوزەف يوففە حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ جاڭادان سايلانعان توراعاسى ارمين لاشەتتىڭ الداعى ساياساتىنا كوز جۇگىرتكەن. ماقالا اۆتورى جاڭا توراعا كانتسلەر انگەلا مەركەلدىڭ ۇستانعان ساياساتىنان اۋىتقىمايدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان ول گەرمانيا كەلەشەكتە «مەركەل مينۋس انگەلا» سايا­ساتىن, ياعني مەركەل باعىتىن انگەلا حانىمنىڭ ءوزىنسىز-اق جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتادى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

الەم • 14 قاڭتار, 2021

پاريج كەلىسىمىن ورىنداۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى

جاڭا 2021 جىل اقش-تاعى كاپيتوليدى باسىپ الۋ ءتۇرلى ساياسي وقيعالارمەن باستالدى. دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىن ءبىر عانا ماسەلە مازالاپ تۇر:  «كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەككەن ەكونوميكانى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟». بولجام بويىنشا, بيىل ىشكى جالپى ءونىم باياۋ وسپەك. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلگەن. نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني قازىرگى الەمدەگى احۋالعا شولۋ جاساعان. ونىڭ پايىمداۋىنشا, كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جاپپاي ەگۋ باستالعانىمەن, ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى قيىن. ويتكەنى دامۋدى توقىراتقان بۇدان باسقا دا سەبەپتەر جەتەرلىك. ايتا كەتەرلىگى, اۆتوردىڭ بولجامى ەڭ ناشار ستسەناريگە نەگىزدەلىپ جاسالعان. يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان, بۇگىندە The Elders توبىنىڭ توراعاسى مەري روبينسون ءوز ماقالاسىندا پاريج كەلىسىمى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەم ەلدەرى جاھاندىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوز مىندەتتەرىن ادال ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە كوروناۆيرۋس داعدارىسى شارتاراپتىڭ تىزە قوسىپ ارەكەت ەتۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.  

الەم • 14 قاڭتار, 2021

ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قيىندىعى

جاڭا 2021 جىل اقش-تاعى كاپيتوليدى باسىپ الۋ ءتۇرلى ساياسي وقيعالارمەن باستالدى. دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىن ءبىر عانا ماسەلە مازالاپ تۇر:  «كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەككەن ەكونوميكانى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟». بولجام بويىنشا, بيىل ىشكى جالپى ءونىم باياۋ وسپەك. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلگەن. نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني قازىرگى الەمدەگى احۋالعا شولۋ جاساعان. ونىڭ پايىمداۋىنشا, كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جاپپاي ەگۋ باستالعانىمەن, ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى قيىن. ويتكەنى دامۋدى توقىراتقان بۇدان باسقا دا سەبەپتەر جەتەرلىك. ايتا كەتەرلىگى, اۆتوردىڭ بولجامى ەڭ ناشار ستسەناريگە نەگىزدەلىپ جاسالعان. يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان, بۇگىندە The Elders توبىنىڭ توراعاسى مەري روبينسون ءوز ماقالاسىندا پاريج كەلىسىمى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەم ەلدەرى جاھاندىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوز مىندەتتەرىن ادال ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە كوروناۆيرۋس داعدارىسى شارتاراپتىڭ تىزە قوسىپ ارەكەت ەتۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

الەم • 08 قاڭتار, 2021

قىتايدىڭ ستراتەگياسى اقش وداقتاستارىن بىرىكتىرەدى

بيىل حالىقارالىق ارەناداعى ەكى بىردەي ماڭىزدى وقيعا الەم نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – اقش پرەزيدەنتىنىڭ اۋىسۋى. بۇعان دەيىن ءتورت جىل ەل باسقارعان دونالد ترامپ كۇتپەگەن شەشىمدەرىمەن شارتاراپتى شارق ۇرعىزعان ەدى. ونىڭ پاريج كەلىسىمىنەن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعۋ جونىندەگى قادامى حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتتى. وسى ورايدا, دەموكراتيالىق كوزقاراستاعى دجو بايدەننىڭ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋى الەم ءۇشىن اقجولتاي جاڭالىققا اينالدى. ەكىنشىسى – ءبىر جىل بويى جەر-جاھاندى ابىگەرگە سالعان كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار ازىرلەنىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنە باستاۋى. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالايتىن بۇگىنگى ماقالالار توپتاماسىندا جارىق كورگەن «قىتايدىڭ ستراتەگياسى امەريكانىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرەدى» اتتى ماقالادا اۆتورلار اقۇي تىزگىنىن ۇستاعان دجو بايدەننىڭ نەگىزگى مىندەتى تۋرالى وي قوزعايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرىپ, قىتايدىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقان گەوساياسي ىقپالىمەن كۇرەسۋگە ءتيىس. يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انا پالاسيو ءوز ماقالاسىندا 2020 جىلعا شولۋ جاساي وتىرىپ, وتكەن جىل تاريح قويناۋىنا قالاي ەنەدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق قوعامداستىق وتكەننەن ساباق السا عانا «ىندەت جىلى» وزگەرىس كەزەڭىنە اينالماق. ايتا كەتەيىك, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋ اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.  

كوروناۆيرۋس • 08 قاڭتار, 2021

كوروناۆيرۋس جانە مەملەكەت

بيىل حالىقارالىق ارەناداعى ەكى بىردەي ماڭىزدى وقيعا الەم نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – اقش پرەزيدەنتىنىڭ اۋىسۋى. بۇعان دەيىن ءتورت جىل ەل باسقارعان دونالد ترامپ كۇتپەگەن شەشىمدەرىمەن شارتاراپتى شارق ۇرعىزعان ەدى. ونىڭ پاريج كەلىسىمىنەن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعۋ جونىندەگى قادامى حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتتى. وسى ورايدا, دەموكراتيالىق كوزقاراستاعى دجو بايدەننىڭ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋى الەم ءۇشىن اقجولتاي جاڭالىققا اينالدى. ەكىنشىسى – ءبىر جىل بويى جەر-جاھاندى ابىگەرگە سالعان كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار ازىرلەنىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنە باستاۋى. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالايتىن بۇگىنگى ماقالالار توپتاماسىندا جارىق كورگەن «قىتايدىڭ ستراتەگياسى امەريكانىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرەدى» اتتى ماقالادا اۆتورلار اقۇي تىزگىنىن ۇستاعان دجو بايدەننىڭ نەگىزگى مىندەتى تۋرالى وي قوزعايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرىپ, قىتايدىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقان گەوساياسي ىقپالىمەن كۇرەسۋگە ءتيىس. يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انا پالاسيو ءوز ماقالاسىندا 2020 جىلعا شولۋ جاساي وتىرىپ, وتكەن جىل تاريح قويناۋىنا قالاي ەنەدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق قوعامداستىق وتكەننەن ساباق السا عانا «ىندەت جىلى» وزگەرىس كەزەڭىنە اينالماق. ايتا كەتەيىك, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋ اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.  

الەم • 23 جەلتوقسان, 2020

«بريۋسسەل اسەرى» تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا دا تيەدى

نيۋ-يورك . ەۋروپالىق كوميسسيا تاياۋدا تسيفرلى ەكونوميكاعا قاتىستى نەگىزگى ەرەجەلەردى تانىستىرىپ, تاعى ءبىر جاھاندىق ستاندارتتى ىسكە قوستى. ۇلكەن تەحنولوگيالاردىڭ ىقپالىن ازايتۋعا ارنالعان تسيفرلى قىزمەت اكتى (DSA) جانە تسيفرلى نارىق اكتى (DMA) Apple, Amazon, Facebook, Google جانە باسقا دا اقش-تا ورنالاسقان ۇلكەن كومپانيالاردىڭ بيزنەسكە ىقپالىن تومەندەتۋگە ۇمتىلادى. ەۋروپالىق وداق اتالعان كومپانيالاردى ينتەرنەتتىڭ كۇزەتشىلەرى رەتىندە بەلگىلەپ, ولاردىڭ نارىقتى جاۋ­لاپ العان بيلىگىنىڭ اسەرىن باقىلاۋعا الۋدى كوزدەيدى.