الەم • 23 جەلتوقسان، 2020

«بريۋسسەل اسەرى» تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا دا تيەدى

24 رەت كورسەتىلدى

نيۋ-يورك . ەۋروپالىق كوميسسيا تاياۋدا تسيفرلى ەكونوميكاعا قاتىستى نەگىزگى ەرەجەلەردى تانىستىرىپ، تاعى ءبىر جاھاندىق ستاندارتتى ىسكە قوستى. ۇلكەن تەحنولوگيالاردىڭ ىقپالىن ازايتۋعا ارنالعان تسيفرلى قىزمەت اكتى (DSA) جانە تسيفرلى نارىق اكتى (DMA) Apple، Amazon، Facebook، Google جانە باسقا دا اقش-تا ورنالاسقان ۇلكەن كومپانيالاردىڭ بيزنەسكە ىقپالىن تومەندەتۋگە ۇمتىلادى. ەۋروپالىق وداق اتالعان كومپانيالاردى ينتەرنەتتىڭ كۇزەتشىلەرى رەتىندە بەلگىلەپ، ولاردىڭ نارىقتى جاۋ­لاپ العان بيلىگىنىڭ اسەرىن باقىلاۋعا الۋدى كوزدەيدى.

جاڭا ەرەجەلەر اقش-تىڭ تەحنولوگيالىق الپاۋىتتارى­نان ميللياردتاعان دوللار ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋ جانە ولار­دىڭ ىسكەرلىك تاجىريبەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت قولدانىلعان ەو-نىڭ مونو­­پولياعا قارسى ورگانىن تولىق­تىرادى. مىسالى، DMA شەڭ­بەرىندە ء«وزىن تاڭداۋ» سەكىلدى تاجىريبەلەر «قارا تىزىمگە» ەنبەك. ەو باسەكەلەستىككە زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن مونوپولياعا قارسى شاعىمدانباسا دا، زاڭسىز دەپ سانالادى.

ءوز كەزەگىندە DSA ۇلكەن تەح­نو­لو­گيالىق كومپانيالارعا الگوريتم­دەرىن اشىپ كورسەتۋدى نەمەسە ينتەرنەتتەگى زاڭسىز ياكي زياندى مالىمەتتى، سونىڭ ىشىن­دە جەك كورۋ سوزدەرى مەن جال­عان اقپاراتتارى بار كونتەنتتى جويۋ­­دى مىندەتتەيدى. بۇل قادام ەۋرو­پادا دا، ودان تىس جەرلەردە دە تسيفرلى ەكونوميكانى اي­تار­لىقتاي باقىلاۋ جاساۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

وسىلايشا، ۇلكەن تەحنولوگيا­لىق كومپانيالارعا تۇسەتىن سال­ماق اۋىرلايدى. ويتكەنى ەۋروپالىق وداق زاڭنامالارىنىڭ جاھاندىق ىقپالى بار. بۇل – «بريۋسسەل اسەرى» دەپ اتالاتىن فەنومەن. ەو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا ونى نارىققا كىرۋگە تولەم رەتىندە قابىلداپ، وداقتىڭ بيز­نەسكە قويعان ەرەجەلەرىن قا­بىل­دايدى. الەمدەگى بىرنەشە باقى­لاۋ رەجىمدەرىنە قارجى قۇيماس ءۇشىن، اتالعان كومپانيالار ەۋروپالىق وداقتىڭ ەرەجەسىن جاھاندىق ماقساتتا قولدانادى. سوندىقتان ەو-عا كىرمەيتىن ەلدەردىڭ كوپتەگەن كومپانياسى وداقتىڭ جالپى دەرەكتەردى قور­عاۋ زاڭناماسىن (GDPR) بۇكىل قىز­مەتىنە پايدالانادى.

تەحنولوگيالىق كومپانيا­لار­دىڭ باسشىلارىنا جانە ەو-نىڭ زاڭناماسىن سىنايتىندار­دىڭ قارسى ارەكەتىنە تاڭعالۋ­دىڭ رەتى جوق. ولاردىڭ پايىم­داۋىنشا، وداق قاداعالاۋدا اسىرا سىلتەپ، پروتەكتسيونيستىك سايا­سات ۇستانىپ وتىر. بىراق ەۋرو­پا­لىق وداق اقش-تىڭ تابىس­تى تەحنولوگيالىق كومپانيالارى­نىڭ كوممەرتسيالىق ەركىندىگىنە ادىلەتسىز تۇردە نۇقسان كەلتىر­مەيدى. سونداي-اق اقش باقى­لاۋ­شىلارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جوق. ەگەر ەو ەرەجەلەرى اقش-تىڭ ءىرى كومپانيالارى ءۇشىن قىمباتقا تۇسسە دە، امەريكالىق كوپتەگەن ۇساق فيرمالار ودان پايدا كورەدى. جىلدار بويى اقش-تىڭ شاعىن كومپانيالارى الپاۋىتتارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ەلىنىڭ ۇكىمەتىنە ەمەس، ەو-عا سەنىم ارتۋعا ءماجبۇر.

سول سياقتى، ەو ەرەجەلەرى عالامدىق دەڭگەيگە جەتۋىنىڭ اسەرىنەن امەريكالىق ينتەرنەت قولدانۋشىلارى دا پايدا كوردى. ولار جەكە قۇپيانى كۇشەيتىپ، ينتەر­نەتتەگى جەككورىنىشتى سو­ز­دەر­دىڭ ازايعانىن قولدايدى.

اقش-تىڭ بۇل سالادا ارەكەت ەتپەۋى ەو-نىڭ باقىلاۋشى رە­تىن­دە كوتەرىلۋىنە جول اشتى. رەت­تەۋدى جانە تەحنو-ليبەرتا­ريا­نيزمدى تسيفرلى ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە قابىلداعان اقش ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ەو-نىڭ جاھاندىق نارىققا قاتىستى ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋگە سىرتتان قاراۋعا ءماجبۇر. مۇن­داي باقى­لاۋ حالىق­ارالىق قاتىناستار مەن رەتتەۋ ىنتىماقتاستىعىنان باس تارت­­قان ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ وقشاۋلانۋىن كۇشەيت­تى. وسى­لايشا، اتالعان سالاداعى ەۋروپا­نىڭ ىقپالى  ارتتى.

بىراق اقش-تاعى جاعداي وزگەرۋى مۇمكىن. زاڭ شىعارۋشىلار مەن سوت ورىنداۋشىلارى Big Tech-ءتىڭ شەكتەن شىعۋى تۋرالى ءسوز قوزعاي باستادى. جىل باسىن­دا وكىلدەر پالاتاسى سوت كومي­تەتى تسيفرلى نارىقتاعى باسەكە­لەس­تىك تۋرالى ەسەپ جاريالادى. بۇل قۇجات وسى سالاعا وزگەرىس قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ، اقش-تاعى مونوپولياعا قارسى زاڭ­دارىن جانداندىرۋعا قاتىستى پىكىر­تالاسقا مۇرىندىق بولدى.

سونىمەن قاتار اقش-تىڭ ادىلەت مينيسترلىگى Google-ءدىڭ مونوپوليالىق تاجى­ري­بەلەرىنە قارسىلىق تانىت­تى. فەدەرالدى ساۋدا كوميسسيا­سى، اقش-تىڭ 46 شتاتى، ۆاشينگ­تون، گۋام زاڭسىز مونوپو­ليا­عا جول اشقانى ءۇشىن Facebook-ءتى سوتقا بەردى. اقش-تا پرو­گرەس­سيۆتى مونوپولياعا رەۆوليۋ­تسيانىڭ باستالعانى ما، الدە كونگرەستە جابۋلى كۇيىندە قالا ما؟ بالكىم، مونوپولياعا قار­سى زاڭنىڭ شەكتەۋلى رولىنە داع­­دى­لانعان كونسەرۆاتيۆتى با­عىت­تاعى سوتتاردىڭ الدىندا توقتاي ما؟ ول جاعى ازىرگە بەلگىسىز.

قالاي دەگەنمەن، اقش تەح­نو­لوگيالىق كومپانيالارعا قاتىستى ۇستانىمىن وزگەرتكەنى دۇرىس. ەل بيلىگى كومپانيالاردىڭ ەرەجەسىن قابىلداۋدى دوعارىپ، ءوزىنىڭ ەرەجەسىن ورىنداتقىزۋى كەرەك. اسىرەسە فەدەرالدىق قۇپيا تۋرالى زاڭنان باستاعانى ءجون. ونى Microsoft، Facebook جانە Apple سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار قولدادى.

قۇپيالىلىق تۋرالى زاڭدى كۇشەيتۋ اقش-قا ەۋروپالىق وداققا مالىمەت جىبەرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىن­­دىك بەرەدى. اقش-تا جەكە مالى­مەت­تى قورعاۋ تۋرالى زاڭ ءالسىز بول­عاندىقتان، ەۋروپالىق سوت شەشىمىمەن مالىمەت جىبەرۋ توقتاتىلعان ەدى. سونداي-اق اقش ازاماتتارىنىڭ جەكە دەرەكتەرىن قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قاداعالاۋىنا قاتىستى ماسەلەنى دە وڭتايلى شەشە الادى. ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ قىتايلىقتارعا تيەسىلى TikTok الەۋمەتتىك مەديا پلاتفورماسىنا اقش نارى­عىندا تىيىم سالۋ جونىندەگى شە­شىمى امەريكالىقتاردىڭ جەكە دەرەك­تەرىن قورعاۋعا ارنالعان ەرە­جەلەردى الماستىرا المايدى.

قىتايدىڭ وسى سالادا الەم­دىك ىقپالى ارتىپ كەلە جات­قاندىقتان، اقش-تىڭ ينتەرنەت سالاسىن باقىلاۋداعى باس­شىلىققا يە بولۋى ماڭىزدى. كوممۋنيستىك پارتياعا قاتىسى بار قىتايلىق كومپانيالار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە وزەكتى تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق قىتاي بىرقاتار ەلگە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى باقىلاۋ جاساۋ تەحنولوگياسىن جەتكىزىپ بەرۋگە قۇمارتىپ وتىر.

قىتايدىڭ ينتەرنەتتەگى ىق­پالىن ارتتىرۋ نيەتىن ەسكەرسەك، اقش ەۋروپالىق وداقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، تەحنولوگيالىق كومپانيالار مەن تسيفرلى ەكونوميكانى باقىلاۋدا تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مونوپولياعا قارسى، قاۋىپسىزدىك، سالىق ماسەلەلەرىندەگى پىكىر­تا­لاستى شەشۋگە بولادى. باس­تىسى، نەگىزگى باسىمدىق تران­س­ات­لانتتىق ماسەلەگە ارنالۋعا ءتيىس.

اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلان­عان دجو بايدەن اكىمشىلىگى ەۋرو­پالىق وداقتىڭ تسيفرلى ەكونو­ميكاعا قاتىستى كوزقارا­سىنا قارسى كۇرەسۋدىڭ ورنىنا، وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى، اتلانت مۇحي­تىنىڭ ەكى جاعىنداعى تۇرعىندار ليبەرال­دى دەموكراتياعا نەگىز­دەلگەن، جەكە قۇپياسى ساقتالاتىن ينتەرنەتتى قاجەت ەتەدى.

 

انۋ برەدفورد،

كولۋمبيا زاڭ مەكتەبىنىڭ زاڭ جانە حالىقارالىق ۇيىم جونىندەگى پروفەسسورى، «بريۋسسەل اسەرى:

ەۋروپالىق وداق الەمدى قالاي باسقارادى؟» كىتابىنىڭ اۆتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2020.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار