جاڭا ەرەجەلەر اقش-تىڭ تەحنولوگيالىق الپاۋىتتارىنان ميللياردتاعان دوللار ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋ جانە ولاردىڭ ىسكەرلىك تاجىريبەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت قولدانىلعان ەو-نىڭ مونوپولياعا قارسى ورگانىن تولىقتىرادى. مىسالى, DMA شەڭبەرىندە ء«وزىن تاڭداۋ» سەكىلدى تاجىريبەلەر «قارا تىزىمگە» ەنبەك. ەو باسەكەلەستىككە زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن مونوپولياعا قارسى شاعىمدانباسا دا, زاڭسىز دەپ سانالادى.
ءوز كەزەگىندە DSA ۇلكەن تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا الگوريتمدەرىن اشىپ كورسەتۋدى نەمەسە ينتەرنەتتەگى زاڭسىز ياكي زياندى مالىمەتتى, سونىڭ ىشىندە جەك كورۋ سوزدەرى مەن جالعان اقپاراتتارى بار كونتەنتتى جويۋدى مىندەتتەيدى. بۇل قادام ەۋروپادا دا, ودان تىس جەرلەردە دە تسيفرلى ەكونوميكانى ايتارلىقتاي باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, ۇلكەن تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا تۇسەتىن سالماق اۋىرلايدى. ويتكەنى ەۋروپالىق وداق زاڭنامالارىنىڭ جاھاندىق ىقپالى بار. بۇل – «بريۋسسەل اسەرى» دەپ اتالاتىن فەنومەن. ەو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا ونى نارىققا كىرۋگە تولەم رەتىندە قابىلداپ, وداقتىڭ بيزنەسكە قويعان ەرەجەلەرىن قابىلدايدى. الەمدەگى بىرنەشە باقىلاۋ رەجىمدەرىنە قارجى قۇيماس ءۇشىن, اتالعان كومپانيالار ەۋروپالىق وداقتىڭ ەرەجەسىن جاھاندىق ماقساتتا قولدانادى. سوندىقتان ەو-عا كىرمەيتىن ەلدەردىڭ كوپتەگەن كومپانياسى وداقتىڭ جالپى دەرەكتەردى قورعاۋ زاڭناماسىن (GDPR) بۇكىل قىزمەتىنە پايدالانادى.
تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىنا جانە ەو-نىڭ زاڭناماسىن سىنايتىنداردىڭ قارسى ارەكەتىنە تاڭعالۋدىڭ رەتى جوق. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, وداق قاداعالاۋدا اسىرا سىلتەپ, پروتەكتسيونيستىك ساياسات ۇستانىپ وتىر. بىراق ەۋروپالىق وداق اقش-تىڭ تابىستى تەحنولوگيالىق كومپانيالارىنىڭ كوممەرتسيالىق ەركىندىگىنە ادىلەتسىز تۇردە نۇقسان كەلتىرمەيدى. سونداي-اق اقش باقىلاۋشىلارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جوق. ەگەر ەو ەرەجەلەرى اقش-تىڭ ءىرى كومپانيالارى ءۇشىن قىمباتقا تۇسسە دە, امەريكالىق كوپتەگەن ۇساق فيرمالار ودان پايدا كورەدى. جىلدار بويى اقش-تىڭ شاعىن كومپانيالارى الپاۋىتتارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ەلىنىڭ ۇكىمەتىنە ەمەس, ەو-عا سەنىم ارتۋعا ءماجبۇر.
سول سياقتى, ەو ەرەجەلەرى عالامدىق دەڭگەيگە جەتۋىنىڭ اسەرىنەن امەريكالىق ينتەرنەت قولدانۋشىلارى دا پايدا كوردى. ولار جەكە قۇپيانى كۇشەيتىپ, ينتەرنەتتەگى جەككورىنىشتى سوزدەردىڭ ازايعانىن قولدايدى.
اقش-تىڭ بۇل سالادا ارەكەت ەتپەۋى ەو-نىڭ باقىلاۋشى رەتىندە كوتەرىلۋىنە جول اشتى. رەتتەۋدى جانە تەحنو-ليبەرتاريانيزمدى تسيفرلى ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە قابىلداعان اقش ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ەو-نىڭ جاھاندىق نارىققا قاتىستى ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋگە سىرتتان قاراۋعا ءماجبۇر. مۇنداي باقىلاۋ حالىقارالىق قاتىناستار مەن رەتتەۋ ىنتىماقتاستىعىنان باس تارتقان ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ وقشاۋلانۋىن كۇشەيتتى. وسىلايشا, اتالعان سالاداعى ەۋروپانىڭ ىقپالى ارتتى.
بىراق اقش-تاعى جاعداي وزگەرۋى مۇمكىن. زاڭ شىعارۋشىلار مەن سوت ورىنداۋشىلارى Big Tech-ءتىڭ شەكتەن شىعۋى تۋرالى ءسوز قوزعاي باستادى. جىل باسىندا وكىلدەر پالاتاسى سوت كوميتەتى تسيفرلى نارىقتاعى باسەكەلەستىك تۋرالى ەسەپ جاريالادى. بۇل قۇجات وسى سالاعا وزگەرىس قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ, اقش-تاعى مونوپولياعا قارسى زاڭدارىن جانداندىرۋعا قاتىستى پىكىرتالاسقا مۇرىندىق بولدى.
سونىمەن قاتار اقش-تىڭ ادىلەت مينيسترلىگى Google-ءدىڭ مونوپوليالىق تاجىريبەلەرىنە قارسىلىق تانىتتى. فەدەرالدى ساۋدا كوميسسياسى, اقش-تىڭ 46 شتاتى, ۆاشينگتون, گۋام زاڭسىز مونوپولياعا جول اشقانى ءۇشىن Facebook-ءتى سوتقا بەردى. اقش-تا پروگرەسسيۆتى مونوپولياعا رەۆوليۋتسيانىڭ باستالعانى ما, الدە كونگرەستە جابۋلى كۇيىندە قالا ما؟ بالكىم, مونوپولياعا قارسى زاڭنىڭ شەكتەۋلى رولىنە داعدىلانعان كونسەرۆاتيۆتى باعىتتاعى سوتتاردىڭ الدىندا توقتاي ما؟ ول جاعى ازىرگە بەلگىسىز.
قالاي دەگەنمەن, اقش تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا قاتىستى ۇستانىمىن وزگەرتكەنى دۇرىس. ەل بيلىگى كومپانيالاردىڭ ەرەجەسىن قابىلداۋدى دوعارىپ, ءوزىنىڭ ەرەجەسىن ورىنداتقىزۋى كەرەك. اسىرەسە فەدەرالدىق قۇپيا تۋرالى زاڭنان باستاعانى ءجون. ونى Microsoft, Facebook جانە Apple سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار قولدادى.
قۇپيالىلىق تۋرالى زاڭدى كۇشەيتۋ اقش-قا ەۋروپالىق وداققا مالىمەت جىبەرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقش-تا جەكە مالىمەتتى قورعاۋ تۋرالى زاڭ ءالسىز بولعاندىقتان, ەۋروپالىق سوت شەشىمىمەن مالىمەت جىبەرۋ توقتاتىلعان ەدى. سونداي-اق اقش ازاماتتارىنىڭ جەكە دەرەكتەرىن قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قاداعالاۋىنا قاتىستى ماسەلەنى دە وڭتايلى شەشە الادى. ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ قىتايلىقتارعا تيەسىلى TikTok الەۋمەتتىك مەديا پلاتفورماسىنا اقش نارىعىندا تىيىم سالۋ جونىندەگى شەشىمى امەريكالىقتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋعا ارنالعان ەرەجەلەردى الماستىرا المايدى.
قىتايدىڭ وسى سالادا الەمدىك ىقپالى ارتىپ كەلە جاتقاندىقتان, اقش-تىڭ ينتەرنەت سالاسىن باقىلاۋداعى باسشىلىققا يە بولۋى ماڭىزدى. كوممۋنيستىك پارتياعا قاتىسى بار قىتايلىق كومپانيالار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە وزەكتى تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق قىتاي بىرقاتار ەلگە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى باقىلاۋ جاساۋ تەحنولوگياسىن جەتكىزىپ بەرۋگە قۇمارتىپ وتىر.
قىتايدىڭ ينتەرنەتتەگى ىقپالىن ارتتىرۋ نيەتىن ەسكەرسەك, اقش ەۋروپالىق وداقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, تەحنولوگيالىق كومپانيالار مەن تسيفرلى ەكونوميكانى باقىلاۋدا تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مونوپولياعا قارسى, قاۋىپسىزدىك, سالىق ماسەلەلەرىندەگى پىكىرتالاستى شەشۋگە بولادى. باستىسى, نەگىزگى باسىمدىق ترانساتلانتتىق ماسەلەگە ارنالۋعا ءتيىس.
اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان دجو بايدەن اكىمشىلىگى ەۋروپالىق وداقتىڭ تسيفرلى ەكونوميكاعا قاتىستى كوزقاراسىنا قارسى كۇرەسۋدىڭ ورنىنا, وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى, اتلانت مۇحيتىنىڭ ەكى جاعىنداعى تۇرعىندار ليبەرالدى دەموكراتياعا نەگىزدەلگەن, جەكە قۇپياسى ساقتالاتىن ينتەرنەتتى قاجەت ەتەدى.
انۋ برەدفورد,
كولۋمبيا زاڭ مەكتەبىنىڭ زاڭ جانە حالىقارالىق ۇيىم جونىندەگى پروفەسسورى, «بريۋسسەل اسەرى:
ەۋروپالىق وداق الەمدى قالاي باسقارادى؟» كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
