سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
مۇنى وسى داۋىرلەردىڭ شەجىرەسىن بايىپتاپ حاتقا تۇسىرگەن انەس ساراي ءجۇزجاني اتتى ەجەلگى تاريحشىدان العانىن جازادى. ۇلى قاعاننىڭ باسقا ۇلدارىنان ءبولىنىپ, ءوزى سۇيگەن وسى ۇلى دالاعا بەت بۇرىپ حاندىق قۇرعان جوشىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنان ونىڭ جۇرەگى مەن ۇستانعان ءجونى مەن جوسىعى كورىنەدى.
قازاق حاندىعىنىڭ ەجەلگى اتاسى جوشى ۇلىسى تۋرالى كەيىنگى ونجىلدىقتا از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دالامىزداعى ەڭ ۇلى سارىن دا, جىر ۇلگىسى دە, ءتىپتى حان مەن قاراشا جۇرت اراسىنداعى ۇلى ديالوگ تا قازاق حاندىعىنىڭ ءتۇپباستاۋىندا جاتقان جوشى حاننان باستالادى. ۇلى «اقساق قۇلان – جوشى حان» كۇيىنىڭ ەلىمىزدە وننان استام ءتۇرى ساقتالعان دەسەدى. ۇلتىمىزدىڭ ەڭ بايىرعى كۇيلەرىنىڭ بىرەگەيى جوشى حان ەسىمىمەن بايلانىستى, قازاق جانىنىڭ بولىنبەسى دومبىراعا ءتىل بىتىرگەنىن كورمەيسىز بە؟ شىڭعىس قاعان تۇڭعىش ۇلىمەن قوش ايتىسسا, الاش بالاسى ۇستاعان دومبىرانىڭ ءوزى سول كەزدە ءبىر ىشەگىنەن ايىرىلىپ قاپادار كۇي كەشىپتى دەسەدى تاۋاريح. ال كيىز تۋىرلىقتى قىپشاقتار شە؟ جۇرەك قالاۋىمەن كەلگەن اياۋلى حانىنان كوز جازدى. وسىنى ويلاعاندا اقساق قۇلان ەمەس, الدىڭنان اسقاق كۇمان قىلاڭ ۇراتىنى, ارينە باسقا اڭگىمە. سوندىقتان جوشىنىڭ جۇمباق ءولىمى حاقىندا ماڭگى ولمەس دۇنيەلەر عاسىرلاردىڭ يىعىن تالدىرىپ, داۋىرلەردى ارتقا تاستاپ بىزگە جەتۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە مانگە يە.
ۇلىتاۋ جەرىندە كۇمبەزى جارقىراپ جوشى حان كەسەنەسى وسى كۇنگە جەتىپ, بۇگىندە مازار اينالاسى تاريحي-مادەني ۇلكەن كەشەنگە اينالىپ, تۋريستىك نىسان بولعانى, ارينە ماقتانارلىق جاعداي. ۇلى شىڭعىس قاعان بالالارىنىڭ اراسىندا ەرتە ولگەن ەڭ تاعدىرلى تۇلعا ءھام ەرەكشە دارىنىمەن تاريح ەسىنە تۇتقان اقىلى كەمەل حاننىڭ كەسەنەسى قازاق جەرىندە قالۋى – ۇلتتىق مەرەيىمىز. باسقا ۇلدارىنىڭ كەسەنەسى تۇرماق, جاتقان جەرى بەلگىسىز دەسەدى بىلەتىندەر. ال جوشى حاننىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا بولەك.
جوشى جاستايىنان ماحابباتقا مالشىنىپ وسەدى. شىڭعىس حاننىڭ باسقا بالالارىنداي, تۋعان باۋىرلارى شاعاتاي مەن ۇگەدەيدەي قيعاشتىعى جوق, وزىمەن ءوزى بىرتوعا ءارى ۇلكەن جۇرەكتى پاراسات يەسى رەتىندە قالىپتاسادى. ول بالا كۇنىنەن اناسى بورتە عانا ەمەس, اجەسى وگەلىننىڭ, قالا بەردى تەمۋلىن اپاسىنىڭ باۋىرىندا اۋناپ-قۋناپ, قۋلىق-سۇمدىعى بىلاي تۇرسىن, جاۋىزدىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەي ەرجەتەدى. ۇنەمى كەشىرىمدى, جانى ىزگىلىككە قانشالىقتى جۋىق بولسا, قايسارلىعى مەن باتىرلىعى دا ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيتىن جوشىنىڭ اكەسى قاعاننىڭ باسقا ۇلدارىنا قاراعاندا قاسىرەتى دە سول بولادى. جولى دا بولعىش, سونىسىنا قاراي تاعدىرى دا اۋىر جەڭىمپاز تۇلعا. جۇرەگىندە ماحاببات, ەلگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىم مولايعان سايىن ادام تاعدىرى دا اۋىرلاي بەرەرى تاريحتان بەلگىلى بولسا, سونىڭ ءبىر مىسالى جوشى دەر ەدىك. شىڭعىس حان ۇلدارىنىڭ كىم ەكەنىن تانۋ ماقساتىندا ءتورت ۇلىنا قويعان سۇراعى مەن ولاردىڭ جاۋابى ايتىلاتىن ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭىز بار ەدى عوي. قالعان ءۇش ۇلىنىڭ جاۋابى ءبىر-بىرىنىكىنە ۇقساس: جەر ءجۇزىن جاۋلاۋ, دۇنيەنى باعىندىرۋ, بيلىگىن كۇشەيتۋ بولسا, جوشىنىڭ جاۋابى عانا وزگەشە تۇرىپتى شىقپاۋشى ما ەدى؟ وندا ەل شاۋىپ, قان اعىزۋ جوق, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ايداپ, بەيبىت ەلدىڭ بەرەكەلى تىرشىلىگىن ەلەستەتۋ عانا كورىنەدى. سول نيەتى مەن پەيىلىنە بەرگەن شىعار, بارلىق قازاق حانىنىڭ اتاسى جوشى ۇلىسى بۇگىنگە دەيىن قاراشاڭىراق, تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ ءتورى رەتىندە اتىن جويمادى. سوناۋ مىڭجىلدىقتاردان تامىر تارتقان رۋ-تايپالار مەن ءىرىلى-ۇساقتى ەلدەر بايىرعى مەكەنىندە وتىرعانىن كورەمىز. قانشاما عاسىرلار مەن داۋىرلەردەن بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان التىن جۇلگەنىڭ ارنالى باسىندا ۇلى شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ پاراساتتى ءھام داڭقتى ۇلى جوشىنىڭ تۇرعانى قازىرگى قازاقستانعا ماقتانىش قانا ەمەس, ولمەس مۇرات, سونبەس شىراق, ۇرپاققا رۋحاني قۋات دەر ەدىك. جوشىدان تۋاتىن وردا ەجەن مەن باتۋ حاننىڭ تۇقىم-تۇياعى – ۇلت جولىندا جان بەرىپ, جان الىسقان تورەلەردىڭ سوڭى كۇنى كەشەگى ءاليحان بوكەيحانعا ءبىر-اق تىرەلەدى. اكەسى, ۇلى قاعان جارلىعىمەن قىلىشىن قانعا سۋارىپ, ەل شاپقان ونىڭ جورىق سايىن قىبى قانىپ, مەرەيى اسقانىن كورمەيمىز. جان-جاعىن جاۋلاپ, ءتامام تۇركىنى بىرىكتىرەم دەپ جۇرگەندە, ول مۇراتى تورتكۇل دۇنيەنى باعىندىرۋعا ۇلاسىپ كەتكەن اكە جارلىعى توبەسىندە تۇرسا; كوزى اقيىپ, جۇرەگىنە كەك قاتىپ, قان تىلەپ تۇراتىن شاعاتايدىڭ شالدۋار, كەسىر مىنەزى الدىنان شىعا بەرسە... قانشا قاھارمان, باتىر بولعانىمەن, ونىمەن تايتالاسار ىشىڭدە سونشاما اقىل-پاراسات جاتسا, جوشىنىڭ تاعدىرى اكەسىنىكىنەن دە اۋىر دا ازاپتى, كۇردەلى دە مەحناتتى ءومىر. ونىڭ شىڭعىس حاننان بۇرىن قايتۋىندا دا وسىنداي سىردىڭ ۇشتىعى جاتسا كەرەك. سىرتتان كەلگەن داۋ ەمەس, قارۋلانعان قول ەمەس, ىشتەن جەگەن «جاۋ» جامان. ول قانداي «جاۋ» دەسەڭىز, حانزادا كەزىندە اكە جارلىعىمەن ۇلى جورىقتا ءجۇرىپ, قۇتۇقا باستاعان ەكى مىڭعا جۋىق ويراتتى قاپىدا قىرىپ سالۋدىڭ ورنىنا, امان-ەسەن جىبەرە سالاتىنى بار. سوندا تۇتقيىلدان تاپ بەرەر جەردە تۇرىپ بىلاي ويلايدى: «قانى ءبىر, جانى ەگىز, سالتى ۇقساس وسىنشاما جۇرت ءبىر-بىرىمەن نەگە سونشا بىتىسپەس جاۋلىققا بارادى, وسىنشاما قان-قاساپتان پايدا كورەتىن كىم؟» دەپ ويلادى. كۇشەيگەن سا-يىن ماڭىن جايپاپ بارا جاتقان اكەسىنىڭ مىنەزىن تۇسىنە الار ەمەس». وسىنداي جاقسىلىعىنىڭ ارقاسىندا جوشى تاڭعۇتتار مەن تاعى باسقا ورمان ەلدەرىن قان شىعارماي, قاراماعىنا وتكىزەدى. ءتىپتى كەيبىر جاناشىرلىقتارىنا بولا اكە تاراپىنان جازالاناتىنىن جازادى ۇلاربەك دالەي ۇلى «جوشى حان» رومانىندا. بۇل حان جۇرەگىنىڭ ىزگىلىگىنە قاتىستى جالعىز-اق اڭگىمە. جوشىعا سالسا, قوسىندارى سول كەزدەگى وركەنيەتتىڭ شوقتىعىنداي ۇرگەنىشتى دە قان توكپەي الۋ قيسىنى تۇرعان. وندا دا شاعاتاي مەن ۇگەدەي ىنىلەرى شابايىق تا, شابايىقتىڭ استىنا الىپ, اقىرى اعالارىن اكەلەرىنە جازىقتى قىلىپ, جوشى قوسىنىمەن قىپشاق دالاسىنداعى ورداسىنا تارتىپ تۇرادى. وعان دەيىنگى ۇلى جورىقتارىندا دا ءسىبىردىڭ ورمانىنداعى ءتۇبى تۇركى حالىقتارىن قانتوگىسسىز, بەيبىت باعىندىرعانى تۋرالى دەرەكتەر جەتەرلىك. مىنە, وسىلاردىڭ باسىن قوسا كەلە ساراپتاعاندا, جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزىندە جاۋلاپ الۋدان گورى جاناشىرلىق, قان توگۋدەن گورى قامقورلىق, اقىل مەن پاراسات ۇرىعىن ەككەن ىزگىلىك جاتقانىن ماقتان ەتۋگە ءتيىسپىز. جورىقتان گورى ءجون-جوسىقتى مۇرات تۇتقان جوشى حاننىڭ جۇرتى مۇمكىن سوندىعىنان جاساپ كەلە جاتىر. لايىم سولاي بولسىن!
