سولتۇستىك سارىارقا, اقجايىق, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسى قازاقتىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى تاريحىندا كورنەكى ورىن الادى. بۇل وڭىرلەردە قازاقتىڭ جەرلەۋ ەسكەرتكىشتەرى – كەسەنە مەن قۇلپىتاس, تۇرعىن عيماراتتار – قىستاۋ, مەشىت-مەدرەسە كوپ كەزدەسەدى. الايدا ولاردىڭ قازىرگى تەحنيكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى مەشىتتەرىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس. قازىر مۇنداي مەشىتتىڭ 20-دان استامى بەلگىلى. بىراق ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى توپىراققا كومىلىپ, اينالاسى شاشىلىپ جاتىر.
ءتيىستى ورىندار وسى اتالعان تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن زەرتتەۋگە قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارى اياسىندا كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە نۇسقاۋ بەرگەنى ءجون. بۇل ارحەولوگيالىق, ەتنولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى 5 جىلعا جوسپارلانىپ, الدىڭعى 3 جىلىندا دالالىق-قازبا زەرتتەۋ جۇمىستارى جاسالسا, ال كەيىنگى 2 جىلدا جيناقتالعان ماتەريالداردى عىلىمي تۇرعىدا وڭدەپ جاريالاسا ۇلكەن ءىس بىتەر ەدى.
اتالعان وڭىرلەردەگى قورىمدار مەن كەسەنەلەر, جەراستى مەشىتتەرى, قۇلپىتاستار, قونىستار مەن قىستاۋلاردىڭ تولىققاندى قۇجاتتىق توپوگرافياسىن جۇرگىزۋدى باستاۋ قاجەت. كونە كەزەڭ قونىسى مەن قازاق قىستاۋىن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەۋ ارقىلى ولاردىڭ قۇرىلىمدىق بايلانىسىن اشىپ كورسەتىپ, ءوزارا ۇقساستىعى مەن ەرەكشەلىگىن قاراستىرۋ كەرەك. اسىرەسە تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى ورىنداردى, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ اتا قىستاۋىن, اۋلەتتىك قورىمدارىن, تاس قۇلپىتاستارىن ەتنوارحەولوگيالىق تۇرعىدا زەرتتەۋ وتە وزەكتى بولار ەدى. قازاقتاردىڭ ءۇي سالۋ تەحنيكاسىن انىقتاۋ ماقساتىندا تاريحي تۇلعالاردىڭ قىستاۋلارىنا, جەراستى مەشىتتەرىنە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دە كەرەك. ارينە, ەتنوگرافيالىق كەزەڭ ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جەكە-جەكە مونوگرافيا دايىندالارى ءسوزسىز.
ەتنوارحەولوگيالىق بارلاۋ بارىسىندا سارىارقا, اقجايىق, ماڭعىستاۋ جەرىندەگى قازاقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسى, كوشى-قون تىزبەگى, ءۇي سالۋ تەحنيكاسى بويىنشا توپوگرافيالىق جانە پلانيگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى باسقا كورشىلەس اۋداندارمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەلەر ەدى. سونىڭ ىشىندە جاسى ۇلكەن ادامداردان اڭىز-اڭگىمە, جىر-داستانداردى جازىپ الۋ, مۋزەي قورلارىنداعى ەتنوگرافيالىق كەزەڭنىڭ باتىرلىق, جاۋگەرشىلىككە قاتىستى ماتەريالدارىن زەرتتەۋ دە قاجەت-اق.
بۇلاردىڭ ءۇي سالۋ ءداستۇرىنىڭ باستاۋىن قاراستىرعاندا ساق ءداۋىرىنىڭ قىستاۋلارىن كىرىكتىرە وتىرىپ زەرتتەۋ تۇرعىن سالۋدىڭ تەحنيكاسى مەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى عاسىرلار بويى كەلە جاتقان ورماندى-دالالى ايماقتاعى تاريحي-مادەني ۇدەرىستەردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ساق داۋىرىندە دە, ەتنوگرافيالىق كەزەڭدە دە ساقتالعان. بۇل – ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە باتىس ولكەلەردى زەرتتەۋدەگى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
قازاق قورىمدارى مەن قىستاۋلارىن زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ اۆتوحتوندى حالىق ەكەنىن دالەلدەۋ تاريحي جاعىنان عانا ەمەس, ساياسي, يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا وزەكتى عىلىمي ماسەلە بولار ەدى. بۇل جۇمىس پاتشا وكىمەتىنە دەيىن سولتۇستىك پەن باتىس وڭىردە قازاقتاردىڭ وزىندىك ءۇي سالۋ تەحنيكاسى بولعانىن كورسەتىپ بەرەدى.
عىلىمي جاعىنان الساق, جوبا ەرتە كوشپەلىلەردەگى ءۇي سالۋ تەحنيكاسى مەن ەتنوگرافيالىق كەزەڭدەگى قازاق تۇرعىندارىنىڭ ءوزارا ۇقساستىعىن دالەلدەيدى. مىسالى, ساق قونىسىنىڭ ۇستىنە سالىنعان قازاق قىستاۋلارى كەزدەسەدى. دەمەك, عاسىرلار بويى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان تانىم-تۇسىنىك شارۋاشىلىق ماسەلەسىندە دە ورتاق تاجىريبەگە ءمان بەرەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قورىمدارداعى تاس قۇلپىتاستار زەرتتەۋ اياسىنان تىس قالدى. قازىرگى عىلىمي ماتەريالدارعا قاراعاندا قازاقتاردىڭ قۇلپىتاس جازۋ ونەرىنە سىرتقى كۇش قاتىسپاعانى, جەرگىلىكتى شەبەرلەردىڭ بولعانى كورىنەدى. بۇل – سول كەزەڭدە قازاقتاردىڭ تۇتاس مادەني ۇيىسىپ وتىرعانىن دالەلدەيتىن بىردەن- ءبىر فاكت.
قازىر وتكەن عاسىردىڭ 40–50 جىلدارىنىڭ ەتنومالىمەتتەرىن بىلەتىن توپتاردان مول ماعلۇمات الىپ قالۋ قاجەت. ءوز كەزەگىندە اڭىز, اڭگىمەلەر, جىر-داستاندار, تاريحي جادىگەرلەردى جيناپ, مەملەكەتىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە باتىس ءوڭىرىنىڭ عاسىرلار بويعى بەيزاتتىق ماتەريالدارىن الىپ قالۋ – وتە ماڭىزدى ءىس.
ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان باعدارلاما ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردى جۇيەلەپ, زەرتتەۋ نەگىزىندە بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ماسەلەن, ەكونوميكالىق جاعىنان تاريحي تۇلعالاردىڭ ورىندارى زەرتتەلىپ, تاريحي
تۋريزم نىسانىنا اينالادى. جاڭا ماتەريالدار ارقىلى پاتريوتتىق تاربيە داميدى, ولكە تاريحىنىڭ عىلىمي ونىمدەرى دايىندالىپ, قازبا بارىسىندا تابىلعان زاتتار مۋزەي قورىن تولىقتىرادى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجايىق اۋدانى اۋماعىندا ءجيى كەزدەسەتىن, جەرگىلىكتى حالىق «شوشاق مولا» دەپ اتايتىن مازار قۇرىلىستارى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە ولاردىڭ كوبى قۇلاپ بىتۋگە قالعان. تويقوجا بەيىتى, كەرىك مولاسى, جۇمىر-ساسىق قاۋىمى, ايت مازارى, قاشارسويعان, تايماس, ۇركىن-ءساتي, قۇمقۇدىق, دالبان باتىر, قىزىلوبا, شۋداباي, قوجابەك, ادايباي, بەرىش ءجۇسىپ, ايتماعامبەت باتىر مازارلارى ءوز زامانىنداعى ەرەكشە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى بولعانىمەن, كۇتىمسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن توزىعى جەتىپ تۇر. وكىنىشتىسى, بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا تاريحي ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە الىنباعان, جەكە زەرتتەۋ نىسانى بولماعان.
ەلىمىزدىڭ تاريحي, ارحەولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ 35–40%-ى ماڭعىستاۋ اۋماعىندا ورنالاسقان. وسىنداي تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – جەراستى مەشىتتەرى. بۇنداي ساۋلەتتىك قۇرىلىستار ەلدىڭ باسقا جەرىندە كەزدەسپەيدى. ولار – ءارتۇرلى كەزەڭدە سالىنعان, ەرەكشە ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس. قازىر جيىرمادان اسا وسىنداي نىسان بەلگىلى. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تابيعي جانە انوتروپوگەندىك اسەرلەردىڭ ناتيجەسىندە كومىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ماسات اتا جەراستى مەشىتى ۇشتاعان اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. مۇنداعى قورىمدا ءارتۇرلى كەزەڭگە جاتاتىن مىڭعا جۋىق قابىر ورنى بار. ونىڭ ەڭ ەجەلگىسى XIV–XV عاسىرعا جاتادى. جەراستى مەشىتى وتە تىعىز قۇمتاستان ويىلىپ, ەكى بولمەلى كيىز ءۇي ۇلگىسىندە جاسالعان. جوعارعى جاعىنداعى دوڭگەلەك ويىقتان ىشكە جارىق تۇسەدى. ونىڭ سىرتقى بەتى قالانعان تاستارمەن كومكەرىلگەن. ا.بەرنشتامنىڭ دەرەگىنشە, مۇنداي كۇمبەزدى قۇرىلىس سالۋ – ازيا دالاسىن مەكەندەگەن اتتى كوشپەلىلەرگە ءتان قاسيەت. قازاقتاردىڭ كيىز ۇيىندەگى جوعارىدان جارىق تۇسىرەتىن شاڭىراق وسىنىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسى سياقتى. مەشىتتىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ىشكە كىرۋگە ارنالعان ەسىك ورناتىلعان. ىشكى بەتىندە ەسىكتەن ءسال سولعا تامان مەككە باعىتىندا ميحراب ويىلعان. سىرتقى جاعىندا 3–4 مەتر باتىسقا تامان ديامەترى 2,5 مەتر بولاتىن قازىلعان شۇڭقىر ورنى ساقتالعان. شاماسى اياقتالماي قالعان تۇرعىن ءۇيدىڭ ورنى بولسا كەرەك. سونىڭ ماڭىندا تاستان ويىلعان ۇزىندىعى بىرنەشە مەترگە سوزىلاتىن جىلعا تومەندەگى سۋ جينالاتىن قۇدىققا اكەلەدى. كەزىندە ءدال وسى جىلعا ارقىلى جوعارىدان اعىپ كەلگەن قار, جاڭبىر سۋلارىن شارۋاشىلىق پايداسىنا جاراتسا كەرەك. قازىرگى تاڭدا نىساننىڭ ءبىرىنشى بولمەسىنىڭ توبەسى قۇلاپ, كىرەبەرىسى مەن ءدالىزى كومىلىپ قالعان. شۇعىل تۇردە ءبىرىنشى بولمەسىنىڭ قالدىعىن تازالاپ, اينالاسىن اباتتاندىرۋ كەرەك.
وسىعان ۇقساس يشان حوجا, ءۇيتولى, جولاسقان, قولباس يشان (قارابۇلاق), كوبەن, تەمىر ابدال جەراستى مەشىتتەرىنىڭ دە وزدەرىنە ءتان قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى بار. بۇلاردىڭ ءبارىن زەرتتەپ, قۇلاعان جەرىن تازارتىپ, اباتتاندىرىپ قويساق, كونە تاريحىمىزدىڭ تۇگەندەلۋىنە دە, بۇگىنگى تاريحي-مادەني ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا قوسىلعان اۋقىمدى ۇلەس بولار ەدى.
مۇرات قالمەنوۆ,
ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
