گامبۋرگ. ەۋروپالىق پارتيانىڭ باسشىسىن تاڭداۋ ادەتتە ۇلكەن جاڭالىق ەمەس, سەبەبى ەۋروپالىق وداقتا مۇنداي 200-گە جۋىق پارتيا بار. بىراق ەو-داعى ەڭ ۇلكەن ءارى ەڭ باقۋاتتى ەلدەگى الەۋەتتى ساياسي كۇش تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا اڭگىمە بولەك.
وتكەن اپتادا گەرمانياداعى حريستيان-دەموكراتيالىق وداعى (CDU) ارمين لاشەتتى توراعا ەتىپ سايلادى. ول سولتۇستىك رەين-ۆەستفاليا ايماعىنىڭ قاراپايىم, جىلى ءجۇزدى پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاراتىن. الايدا الەمدىك ارەناعا تانىمال ساياساتكەر ەمەس. ايتسە دە, ەندى ونىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاڭىز. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, الداعى كانتسلەر سايلاۋىندا حريستيان دەموكراتتاردىڭ شوقتىعى بيىك بولماقشى.
سوعىستان كەيىن سايلانعان 8 كانتسلەردىڭ بەسەۋى وسى CDU-دان شىققان. كونراد ادەناۋەردەن باستاپ, قازىرگى كانتسلەر انگەلا مەركەلگە دەيىن. وعان قوسا, مەركەلدىڭ پارتياسى بۇگىندە جالپىۇلتتىق ساۋالنامادا قارا ءۇزىپ تۇر. ياعني الداعى قىركۇيەكتەگى جالپى سايلاۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا كونسەرۆاتورلار تاراپىنىڭ وكىلى مەركەلدىڭ ءىزىن باساتىنىنا ءباس تىكسەڭىز, قاتەلەسپەيسىز.
لاشەتتى الدا ەكى كەزەڭ كۇتىپ تۇر. ءبىرىنشىسى – CDU-دىڭ توراعالىعى, ەكىنشىسى – كانتسلەرلىككە ۇمىتكەرلىك. ادەتتە ءداستۇرلى تۇردە پارتيا اتىنان ونىڭ توراعاسى ۇمىتكەرلىككە ۇسىنىلادى. بىراق باسقالاردىڭ ءوز باعىن سىناۋىنا كەدەرگى جوق. ۇمىتكەردى انىقتاۋ بيىلعى ناۋرىزعا جوسپارلانعان.
دەگەنمەن, كۇردەلى ماسەلەنى تالقىلاماس بۇرىن لاشەتتىڭ وزىنە ورالايىق. ول پارتياىشىلىك سايلاۋدا ۇتىلادى دەگەن بولجام جاسالعان-دى. ايتسە دە, ونىڭ كۇتپەگەن جەڭىسى لاشەتتى كانتسلەر لاۋازىمىنا باستى ۇمىتكەر ەتىپ وتىر. ەندەشە, ول كەلەسى ۇكىمەتتى جاساقتايدى دەپ ەلەستەتىپ كورەيىك. الدان نە كۇتەمىز؟
ءۇش سوزبەن ايتقاندا, «مەركەل مينۋس انگەلا», ياعني مۇمكىندىگىنشە ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋ. لاشەت ەلدەگى ساياساتقا جاڭا لەپ اكەلۋدى كوزدەمەيدى, سونداي-اق 16 جىلعا سوزىلعان مەركەلدىڭ تسەنتريستىك ۇستانىمى مەن ونىڭ ءسال سولشىل باعىتقا بەيىمدەلگەن كوزقاراسىن بۇزۋ ويىندا جوق. مۇنداي بەيىمدەلۋ كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە كۇشەيە ءتۇستى. بۇكىل ەلدە مەملەكەتتىك شىعىندار ءوستى, قايتا ءبولىسۋ كەڭ تارادى. تريلليونداعان ەۋرو جەكە ادامدارعا جانە «جۇيەگە قاتىستى» كورپوراتسيالارعا قۇيىلىپ جاتىر.
سىرتقى ساياساتتا دا «مەركەليزم» وزگەرمەيدى. پارتيانىڭ جوعارى لاۋازىمىنا تالاس كەزىندە لاشەتتىڭ ەكى قارسىلاسى – فريدريح مەرتس پەن نوربەرت رەتتگەن گەرمانيالىق مۇددەنى «باتىستىڭ» پايداسىنا وڭگەرۋگە ۋادە بەردى. قورعانىس پەن ناتو-عا كوبىرەك باسىمدىق بەرىپ, رەسەي مەن قىتايعا قىرىن قاراۋدى ۇسىندى. ايتسە دە, لاشەت مەركەلدىڭ ىزىمەن جۇرەتىنىن ايتتى.
مۇنى «ديپلوماتيالىق تسەنتريزم» دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. اقش-تىڭ گەرمانيانى شىعىستاعى ەكى الپاۋىتپەن تەكەتىرەسكە تۇسۋگە يتەرمەلەۋىنە جول بەرمەي, ۆاشينگتونمەن قاشىقتىقتى ساقتاۋ كەرەك. ەۋروپانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقاندىقتان, بەرليننىڭ ۇستانىمى بارىمەن بىردەي جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋعا ءتيىس.
كانتسلەر رەتىندە لاشەت «سولتۇستىك اعىن-2» قۇبىرىنا تىيىم سالىپ, رەسەيگە تىكەلەي قارسى شىقپايدى. بۇل قۇرىلىس رەسەيدىڭ گازىن تىكەلەي ەلگە اكەلىپ, پولشا مەن ۋكراينانى اينالىپ ءوتىپ, گەرمانيانىڭ كرەملگە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىگىن ارتتىرادى. سونداي-اق گەرمانيا بايلانىس سالاسىنداعى 5G تەحنولوگياسىن قولدانۋدا قىتايلىقتارمەن قاتىناستى بۇزبايدى.
كەلەشەكتەگى باستى ماسەلە مىنادا. اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان دجو بايدەننىڭ يناۋگۋراتسياسىنان ءۇش اپتا بۇرىن گەرمانيانىڭ كوشباسشىلىعىمەن ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي اراسىندا ينۆەستيتسيا جونىندەگى كەشەندى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىمەن بايدەننىڭ ەۋروپالىق وداقتى قىتايعا قارسى ستراتەگيالىق كواليتسيا قۇرامىنا ەنگىزۋ جونىندەگى ءۇمىتىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى. راسىندا, وڭىرلىك كەشەندى ەكونوميكالىق وداقتاستىق كەلىسىمىمەن بىرگە ەو مەن قىتايدىڭ مامىلەگە كەلۋى اقش-تى دالادا قالدىردى. ەكونوميكالىق وداقتاستىق كەلىسىمىنە وتكەن ايدا قول قويىلدى. قۇجات 15 ازيالىق مەملەكەتتى قامتىعان. ولاردىڭ اراسىندا قىتاي دا بار.
لاشەتتىڭ ەۋروپاداعى ۇستانىمى دا ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. دەمەك ەۋروپالىق ورتالىق بانككە مول مۇمكىنشىلىك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ەۋروپالىق وداقتىڭ سايلانباعان باسقارۋشىسى – ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ شىعىندار مەن سالىق سالۋ جونىندەگى قۇزىرەتى كەڭەيتىلەدى.
كانتسلەرلىك قىزمەتتەگى باستاپقى جىلدارىندا مەركەل ەۋروپالىق وداققا مول قاراجاتتىڭ قۇيىلۋىنا قارسى بار كۇشىن سالىپ كۇرەستى. قازىر قارىز جانە اقشا اۋدارۋ ۇيىمىنا تىيىم سالىنعاندىقتان, كەلەسى كانتسلەردىڭ كىم بولاتىنى ماڭىزدى ەمەس. ەندەشە, قىزمەتىنەن كەتكەنىنە قاراماستان, مەركەل ەۋروپالىق وداقتىڭ كەلەشەگىنە اسەر ەتۋىن جالعاستىرا بەرمەك.
بۇكىل ىقتيمالدىلىق 26 قىركۇيەكتە داۋىس سانالاتىن فەدەرالدى سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە لاشەتتىڭ كەلەسى كانتسلەر اتاناتىنىن كورسەتكەنىمەن, ول CDU مەن ونىڭ باۆاريالىق ەنشىلەس پارتياسى حريستيان سوتسياليستىك وداعىن (CSU) بىرىكتىرۋدە قيىندىققا كەزىگەدى. وتكەن اپتادا سوڭعى ورىنداردا كەلە جاتقان لاشەت ەكىنشى تۋردا اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, 1001 داۋىستىڭ 521-ءىن جيناپ جەڭىسكە جەتتى.
وعان قوسا, ۇلتتىق ساۋالناما ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, جاۋاپ بەرگەندەردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا لاشەتتى كانتسلەرلىككە لايىق كانديدات دەپ ەسەپتەگەن. كوپشىلىگى, ياعني 55 پايىزى CSU-ءدىڭ باسشىسى ماركۋس سودەردى قولداعان. كانتسلەرلىككە تالاستا ول لاشەتتىڭ باستى قارسىلاسى اتانباق. شىندىعىندا, سودەر جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتىر.
ەندەشە, سودەردىڭ ۇستانىمى قانداي؟ بۇل سۇراقتى «سودەردىڭ ۇستانىمى قانداي ەمەس؟» دەپ تە قويۋعا بولادى. ويتكەنى ول ءوز پىكىرىن ولشەۋسىز اۋىستىرىپ كەلەدى, وڭشىلداردان سولشىلدارعا باياۋ اۋىسىپ, كەيىن كەرى جۇرەدى. ىشكى قورعانىس, يمميگراتسيا, وتباسى قۇندىلىعى, لوكداۋن, ونەركاسىپتىك ساياسات نەمەسە «جاڭا جاسىل باعىتتىڭ» نەمىس نۇسقاسى سەكىلدى ماسەلەلەردە ۇستانىمى قۇبىلىپ وتىرادى. سودەر رەسەيگە سانكتسيا سالۋدى قىزۋ قولدادى. بىراق كرەملگە بارعان ساپارىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستى.
گەرمانيانىڭ حريستيان دەموكراتتارىنىڭ وڭ قاناتىن باسقارىپ تۇرعان كوشباسشىلاردىڭ ايىرماشىلىعى بار ما؟ جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, لاشەت دەگەنىمىز – «مەركەل مينۋس انگەلا». سودەر – حاريزما مەن رۋحتىڭ كۇشىنە سۇيەنەتىن ساياساتكەر. ايتسە دە, ونىڭ وتكەنى وزدىگىنەن شەشىم قابىلداي المايتىن نەمەسە ءۇمىتشىل دەپ اتالاتىن تىم يكەمدەلگىشتىكتى كورسەتەدى.
الەمنىڭ باسقا بولىگى ءۇشىن الداعى ناۋرىزدا پارتيا كىمدى ۇسىناتىنى ماڭىزدى ەمەس. گەرمانيانىڭ كوپ پارتيالى كواليتسياسىنىڭ ساياساتى باراك وبامادان كەيىن سايلانعان دونالد ترامپتىڭ كەزىندەگى اقش-تىڭ ۇستانىمى سەكىلدى تەز وزگەرمەيدى. ول بىرنەشە پايىزعا سولعا نە وڭعا بۇرىلادى. وسىلايشا, ساياساتتىڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگىپ, ەلەكتوراتتىڭ وزگەرمەلى ۇستانىمىنا بەيىمدەلە وتىرىپ باسقارادى.
لاشەت پە, الدە سودەر مە؟ «مەركەل پليۋس» الدە ءوزىن الەۋەتتى ساياساتكەر رەتىندە كورسەتەتىن باۆاريالىق پا؟ ارينە, ءۇشىنشى ويىنشى دا بار. ول – كوروناۆيرۋس. بىلتىر ءتارتىپتى نەمىستەر پاندەميانى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاي ءبىلدى. بۇگىندە ەلدە قايتا-قايتا لوكداۋن جاريالانىپ, ينفەكتسيا جۇقتىرعاندار سانى ۇلعايىپ بارادى. ەگەر مۇنداي داعدارىس جالعاسا بەرسە, گەرمانيالىق ەلەكتوراتتىڭ پىكىرى وزگەرىپ شىعا كەلۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە, رەين وبلىسىنان شىققان ساياساتكەردىڭ ورنىنا باۆاريادان كەلگەن «پاتشا» وتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
يوزەف يوففە,
ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
ول گەرمانياداعى Die Zeit اپتالىعىنىڭ رەداكتسيا القاسى قۇرامىنا ەنگەن
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
