الەم • 14 قاڭتار، 2021

پاريج كەلىسىمىن ورىنداۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى

78 رەت كورسەتىلدى

جاڭا 2021 جىل اقش-تاعى كاپيتوليدى باسىپ الۋ ءتۇرلى ساياسي وقيعالارمەن باستالدى. دەگەنمەن، قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىن ءبىر عانا ماسەلە مازالاپ تۇر:  «كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەككەن ەكونوميكانى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟». بولجام بويىنشا، بيىل ىشكى جالپى ءونىم باياۋ وسپەك. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلگەن.

نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني قازىرگى الەمدەگى احۋالعا شولۋ جاساعان. ونىڭ پايىمداۋىنشا، كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جاپپاي ەگۋ باستالعانىمەن، ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى قيىن. ويتكەنى دامۋدى توقىراتقان بۇدان باسقا دا سەبەپتەر جەتەرلىك. ايتا كەتەرلىگى، اۆتوردىڭ بولجامى ەڭ ناشار ستسەناريگە نەگىزدەلىپ جاسالعان.

يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى، بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان، بۇگىندە The Elders توبىنىڭ توراعاسى مەري روبينسون ءوز ماقالاسىندا پاريج كەلىسىمى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، الەم ەلدەرى جاھاندىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوز مىندەتتەرىن ادال ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە كوروناۆيرۋس داعدارىسى شارتاراپتىڭ تىزە قوسىپ ارەكەت ەتۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى.

ەستەرىڭىزگە سالايىق، الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

 

دۋبلين. كوروناۆيرۋس 2020 جىلى الەمدى استى-ۇستىنە ءتۇسىردى. سونداي-اق ىندەت جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ساياسي تۇرعىدا ورتاق مامىلە قاجەت ەكەندىگىن كورسەتتى. وسىلاي بىرلەسىپ ارەكەت ەتكەندە عانا ادامداردىڭ تاپقىرلىعى مەن جاڭاشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا تابىستى بولا الامىز.

ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلدامدىقپەن كوروناۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى بىرنەشە ۆاكتسينا جاسادىق، سىناپ كوردىك جانە ەگۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. ەندى ادامزاتقا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر تۇيتكىلمەن – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە قاتىستى شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك. وتكەن ايدا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش اتاپ وتكەندەي، ء«بىزدىڭ بولاشاقتاعى قاۋىپسىزدىگىمىز بەن وركەندەۋىمىز كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى باتىل شارالار جاساۋىمىزعا بايلانىستى».

سوعان قاراماستان، تاياۋدا، 12 جەلتوقساندا وتكەن كليمات امبيتسيالار سامميتىندە كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى تيىسىنشە مىن­دەتتەمە العان جوق. وسى­لايشا، ماسەلە­مەن كۇرەسۋدەگى ۇجىمدىق ارەكەت جەتكىلىكسىز كۇيدە قالدى. ايتسە دە ەۋروپالىق وداق، ۇلى­بريتا­نيا جانە باسقا دا كليمات­تىڭ جىلىنۋىنان قاتتى زارداپ شەگەتىن مەملەكەتتەر 2030 جىلعا دەيىنگى پارنيكتى گازدار­دى ازايتۋ مىندەتتەمەسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. بىراق اقش، جاپونيا، قىتاي جانە باسقا دا كومىرقىشقىل گازىن كوپ شىعاراتىن ەلدەر ءالى دە مىندەتتەمەسىن ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە بيىلعى قاراشا ايىندا گلازگودا وتەتىن بۇۇ كليمات كونفەرەنتسياسىنا دەيىن ۇلگەرۋى قاجەت. كەلەشەكتەگى داع­دارىسقا جول بەرمەۋدى كوزدەسەك، مىندەتتەمەنى ورىنداۋدى كەشىك­تىرۋگە نەمەسە بەيجاي قاراۋعا كەشىرىم جوق.

بەس جىل بۇرىن، ۇزاق جانە مۇقيات كەلىسسوزدەردەن كەيىن الەم ەلدەرى پاريج كليمات كەلى­سىمىن جاساۋ ءۇشىن باس قوستى. بۇل سوڭعى جىلدارداعى كوپجاقتى ديپ­لوماتيانىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىس­تەرىنىڭ ءبىرى دەسەك ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. بىراق وعان قول قويۋ بولەك تە، ورىنداۋ بولەك اڭگى­مە. جاھاندىق جىلىنۋعا قار­سى ءىس-ارەكەتكە ۇقىپتىلىقپەن قارا­ماسا، پاريج كەلىسىمىنىڭ مۇل­دەم ورىندالماي قالۋ قاۋپى بار.

كەيىنگى بەس جىلداعى وقيعالار پاريجگە جينالعانداردىڭ اقىل-ويىنا كىرىپ شىقپاعان مۇلدەم جاڭا گەوساياسي لاندشافت قالىپتاس­تىردى. سول كەزدە كوروناۆيرۋس نەمەسە «برەكسيت» سوزدەرى كوپشىلىكتى مازالاي قويمايتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل ەكى تەرمين الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇر.

بىراق بۇل وقيعالاردىڭ كۇن وتكەن سايىن وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقان كليماتتىڭ جىلىنۋى­نا قارسى ءىس-قيمىلعا، اسىرە­سە وسى سالا­داعى جوبالاردى قار­جى­لان­دىرۋعا كەدەرگى كەلتىرۋىنە جول بەرە المايمىز. وسىدان ون شاق­تى جىل بۇرىن الەمدەگى ەڭ باي ەل­دەر جاھاندىق جىلىنۋعا بەيىم­دەلۋ جانە ونىڭ سالدارىن ازاي­تۋ شارالارىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن 2020 جىلعا قاراي كەدەي مەم­لەكەتتەرگە جىلىنا 100 ميلليارد دوللار قارجى بولۋگە ۋاعدا­لاس­قان-دى. بۇل مەرزىم ءوتىپ كەتتى، بىراق بەرىلگەن ۋادە ءالى ورىندالعان جوق.

دەگەنمەن، ءۇمىت ۇزۋگە ءالى ەرتە. اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلان­عان دجو بايدەن اقۇي تىزگىنىن ۇستاي سالا پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسى­لاتىنىن مالىمدەدى. امەري­كالىق قوعام دونالد ترامپتىڭ 4 جىل بويعى قىڭىر سايا­ساتىنان كەيىن ناعىز كوش­باس­شىنى قاجەت ەتەدى. 100 ميلليارد­تىق مىندەتتەمەنىڭ ءوز بولىگىن ورىنداۋى ءۇشىن اقش-تىڭ «جاسىل كليمات قورىنا» 2 ميل­ليارد دوللار تولەۋى پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسىلار الدىن­داعى تاماشا شارا بولار ەدى. بۇل قاراجات باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە بولىنگەن-تۇعىن. سوندىقتان ونى اقش قازىناسىندا ۇستاپ تۇرۋعا ەشقان­داي سەبەپ جوق.

سول سەكىلدى، باسقا دا اۋقاتتى مەملەكەتتەر اقش-تىڭ ءىزىن قۋىپ، وزدەرىنىڭ مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا سالعىرت قاراماۋى ءتيىس. گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ تاياۋدا جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى ارەكەت قورىنا قاتىستى حالىقارالىق جاڭا باستاما كوتەرۋى كوڭىل قۋانتادى. بىراق كەيىنگى جىلدارداعى وقيعا­لار­دى ەسكەرسەك، سوزگە سەنىپ، قول قۋسى­رىپ وتىرا بەرۋگە استە بولمايدى.

وعان قوسا الەمنىڭ بۇكىل ەلى 2021 جىلى پاريج كەلىسىمى اياسىندا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ادال ورىنداۋعا، مەملەكەتتىك جارنالارىن جەتكىلىكتى تولەۋگە ەرىكتى تۇردە كىرىسىپ، وسى قادامعا بەيجاي قارامايتىنىن انىق دالەلدەۋى ءتيىس.

ىنتىماقتاستىق پەن ادىلەت­تىلىك پاريج كەلىسىمىنىڭ جانە 2015 جىلى قابىلدانعان بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. بۇل قاعيدا­لار مەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك­تەرى بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. ويتكەنى الەم كوروناۆيرۋس­تان تۋىنداعان داعدارىستان كەيىن تۇراقتى قالپىنا كەلتىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر.

اششى شىندىق سول، پاريج كەلىسىمىنەن كەيىنگى بەس جىلدى بوسقا جىبەردىك. قازىرگى مىن­دەت  – پارنيكتى گازداردىڭ شى­عارى­­لىمىن ازايتاتىن ساياسات جۇرگىزۋ. ولاردىڭ قاتارىندا قازبا وتىنعا سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتۋ، كومىرتەگىنىڭ قۇنىن جو­عارىلاتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيالار بار. مۇنداي ارەكەتىمىز ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالۋى ءتيىس. بىراق كليماتتىق داعدارىس كوروناۆيرۋس سەكىلدى ەشقانداي شەكارانى ساقتامايدى جانە مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە بايلانىستى ەمەس.

بىلتىر الەم نازارى ۆيرۋسقا اۋعانى­مەن، اۋسترالياداعى جانە كالي­فورنياداعى دالا ورت­تەرى­نەن باستاپ، بەنگال شىعا­ناعىن­داعى سۇراپىل داۋىلعا دەيىن­گى اۋا رايىنىڭ كۇتپەگەن قۇ­بى­لىستارىنا كۋا بول­دىق. وسى اپات­تاردىڭ سالدارىنان ەكى ميلليونعا جۋىق ادام ەۆاكۋاتسيالاندى. سونداي-اق ادامزات بولمىسىنىڭ وتە نازىك ەكەنىن تەرەڭ ءارى مۇقيات تۇسىندىك. وعان قوسا شەكارالارعا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا قاراماستان، ءبىزدىڭ ءومىرىمىز ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى تىعىز.

ەندەشە، پاريج كەلىسىمىمەن 2030 جىلعا قاراي قادام باسقاندا الەم كوشباسشىلارىن، بيزنەسمەندەر مەن قاراپايىم تۇر­عىن­داردى قازىرگى جاساعان (نە جاسا­ما­عان) ارەكەتىمىزگە قاراپ باعا­لاي­­مىز. ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىز دا، پلا­نە­­ت­ا­مىز دا ءوزىمشىل، قىسقا مەر­زىمدى ارەكەتكە توزبەيتىنى انىق.

 

مەري روبينسون،

يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى، بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان، The Elders توبىنىڭ توراعاسى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تمد ءسامميتى قازان ايىندا وتەدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 19:56

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:17

ەلىمىزدە 9،5 ملن ادام ەكپە سالدىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:49

ۇقساس جاڭالىقتار