دۋبلين. كوروناۆيرۋس 2020 جىلى الەمدى استى-ۇستىنە ءتۇسىردى. سونداي-اق ىندەت جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ساياسي تۇرعىدا ورتاق مامىلە قاجەت ەكەندىگىن كورسەتتى. وسىلاي بىرلەسىپ ارەكەت ەتكەندە عانا ادامداردىڭ تاپقىرلىعى مەن جاڭاشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا تابىستى بولا الامىز.
ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلدامدىقپەن كوروناۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى بىرنەشە ۆاكتسينا جاسادىق, سىناپ كوردىك جانە ەگۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. ەندى ادامزاتقا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر تۇيتكىلمەن – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە قاتىستى شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك. وتكەن ايدا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش اتاپ وتكەندەي, ء«بىزدىڭ بولاشاقتاعى قاۋىپسىزدىگىمىز بەن وركەندەۋىمىز كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى باتىل شارالار جاساۋىمىزعا بايلانىستى».
سوعان قاراماستان, تاياۋدا, 12 جەلتوقساندا وتكەن كليمات امبيتسيالار سامميتىندە كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى تيىسىنشە مىندەتتەمە العان جوق. وسىلايشا, ماسەلەمەن كۇرەسۋدەگى ۇجىمدىق ارەكەت جەتكىلىكسىز كۇيدە قالدى. ايتسە دە ەۋروپالىق وداق, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا كليماتتىڭ جىلىنۋىنان قاتتى زارداپ شەگەتىن مەملەكەتتەر 2030 جىلعا دەيىنگى پارنيكتى گازداردى ازايتۋ مىندەتتەمەسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. بىراق اقش, جاپونيا, قىتاي جانە باسقا دا كومىرقىشقىل گازىن كوپ شىعاراتىن ەلدەر ءالى دە مىندەتتەمەسىن ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە بيىلعى قاراشا ايىندا گلازگودا وتەتىن بۇۇ كليمات كونفەرەنتسياسىنا دەيىن ۇلگەرۋى قاجەت. كەلەشەكتەگى داعدارىسقا جول بەرمەۋدى كوزدەسەك, مىندەتتەمەنى ورىنداۋدى كەشىكتىرۋگە نەمەسە بەيجاي قاراۋعا كەشىرىم جوق.
بەس جىل بۇرىن, ۇزاق جانە مۇقيات كەلىسسوزدەردەن كەيىن الەم ەلدەرى پاريج كليمات كەلىسىمىن جاساۋ ءۇشىن باس قوستى. بۇل سوڭعى جىلدارداعى كوپجاقتى ديپلوماتيانىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بىراق وعان قول قويۋ بولەك تە, ورىنداۋ بولەك اڭگىمە. جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى ءىس-ارەكەتكە ۇقىپتىلىقپەن قاراماسا, پاريج كەلىسىمىنىڭ مۇلدەم ورىندالماي قالۋ قاۋپى بار.
كەيىنگى بەس جىلداعى وقيعالار پاريجگە جينالعانداردىڭ اقىل-ويىنا كىرىپ شىقپاعان مۇلدەم جاڭا گەوساياسي لاندشافت قالىپتاستىردى. سول كەزدە كوروناۆيرۋس نەمەسە «برەكسيت» سوزدەرى كوپشىلىكتى مازالاي قويمايتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل ەكى تەرمين الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇر.
بىراق بۇل وقيعالاردىڭ كۇن وتكەن سايىن وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقان كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى ءىس-قيمىلعا, اسىرەسە وسى سالاداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا كەدەرگى كەلتىرۋىنە جول بەرە المايمىز. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن الەمدەگى ەڭ باي ەلدەر جاھاندىق جىلىنۋعا بەيىمدەلۋ جانە ونىڭ سالدارىن ازايتۋ شارالارىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن 2020 جىلعا قاراي كەدەي مەملەكەتتەرگە جىلىنا 100 ميلليارد دوللار قارجى بولۋگە ۋاعدالاسقان-دى. بۇل مەرزىم ءوتىپ كەتتى, بىراق بەرىلگەن ۋادە ءالى ورىندالعان جوق.
دەگەنمەن, ءۇمىت ۇزۋگە ءالى ەرتە. اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان دجو بايدەن اقۇي تىزگىنىن ۇستاي سالا پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسىلاتىنىن مالىمدەدى. امەريكالىق قوعام دونالد ترامپتىڭ 4 جىل بويعى قىڭىر ساياساتىنان كەيىن ناعىز كوشباسشىنى قاجەت ەتەدى. 100 ميللياردتىق مىندەتتەمەنىڭ ءوز بولىگىن ورىنداۋى ءۇشىن اقش-تىڭ «جاسىل كليمات قورىنا» 2 ميلليارد دوللار تولەۋى پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسىلار الدىنداعى تاماشا شارا بولار ەدى. بۇل قاراجات باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە بولىنگەن-تۇعىن. سوندىقتان ونى اقش قازىناسىندا ۇستاپ تۇرۋعا ەشقانداي سەبەپ جوق.
سول سەكىلدى, باسقا دا اۋقاتتى مەملەكەتتەر اقش-تىڭ ءىزىن قۋىپ, وزدەرىنىڭ مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا سالعىرت قاراماۋى ءتيىس. گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ تاياۋدا جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى ارەكەت قورىنا قاتىستى حالىقارالىق جاڭا باستاما كوتەرۋى كوڭىل قۋانتادى. بىراق كەيىنگى جىلدارداعى وقيعالاردى ەسكەرسەك, سوزگە سەنىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە استە بولمايدى.
وعان قوسا الەمنىڭ بۇكىل ەلى 2021 جىلى پاريج كەلىسىمى اياسىندا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ادال ورىنداۋعا, مەملەكەتتىك جارنالارىن جەتكىلىكتى تولەۋگە ەرىكتى تۇردە كىرىسىپ, وسى قادامعا بەيجاي قارامايتىنىن انىق دالەلدەۋى ءتيىس.
ىنتىماقتاستىق پەن ادىلەتتىلىك پاريج كەلىسىمىنىڭ جانە 2015 جىلى قابىلدانعان بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. بۇل قاعيدالار مەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. ويتكەنى الەم كوروناۆيرۋستان تۋىنداعان داعدارىستان كەيىن تۇراقتى قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
اششى شىندىق سول, پاريج كەلىسىمىنەن كەيىنگى بەس جىلدى بوسقا جىبەردىك. قازىرگى مىندەت – پارنيكتى گازداردىڭ شىعارىلىمىن ازايتاتىن ساياسات جۇرگىزۋ. ولاردىڭ قاتارىندا قازبا وتىنعا سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتۋ, كومىرتەگىنىڭ قۇنىن جوعارىلاتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيالار بار. مۇنداي ارەكەتىمىز ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالۋى ءتيىس. بىراق كليماتتىق داعدارىس كوروناۆيرۋس سەكىلدى ەشقانداي شەكارانى ساقتامايدى جانە مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە بايلانىستى ەمەس.
بىلتىر الەم نازارى ۆيرۋسقا اۋعانىمەن, اۋسترالياداعى جانە كاليفورنياداعى دالا ورتتەرىنەن باستاپ, بەنگال شىعاناعىنداعى سۇراپىل داۋىلعا دەيىنگى اۋا رايىنىڭ كۇتپەگەن قۇبىلىستارىنا كۋا بولدىق. وسى اپاتتاردىڭ سالدارىنان ەكى ميلليونعا جۋىق ادام ەۆاكۋاتسيالاندى. سونداي-اق ادامزات بولمىسىنىڭ وتە نازىك ەكەنىن تەرەڭ ءارى مۇقيات تۇسىندىك. وعان قوسا شەكارالارعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا قاراماستان, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى تىعىز.
ەندەشە, پاريج كەلىسىمىمەن 2030 جىلعا قاراي قادام باسقاندا الەم كوشباسشىلارىن, بيزنەسمەندەر مەن قاراپايىم تۇرعىنداردى قازىرگى جاساعان (نە جاساماعان) ارەكەتىمىزگە قاراپ باعالايمىز. ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىز دا, پلانەتامىز دا ءوزىمشىل, قىسقا مەرزىمدى ارەكەتكە توزبەيتىنى انىق.
مەري روبينسون,
يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان, The Elders توبىنىڭ توراعاسى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
