ۆاشينگتون/لوندون – امەريكانىڭ نەگىزگى دەموكراتيالىق سەرىكتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت دجو بايدەن قىزمەتىنە كىرىسكەننەن كەيىن قايتا جاندانا باستايدى. ەۋروپاداعى جانە ازياداعى وداقتاستار امەريكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوز ەلىندە دەموكراتيالىق داستۇرلەردى ۇستانۋعا, شەتەلدە ستراتەگيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىندايتىنىنا جانە ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيتىنىنە ءۇمىت بىلدىرەدى.
الەمدىك دەموكراتيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, اسىرەسە قىتايعا قارسى تۇرۋ كەزىندە وتە ماڭىزدى. وتكەن اپتادا ەۋروپالىق وداقتىڭ اتالعان ەلمەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمگە قول قويۋ تۋرالى شەشىمى ەكى تاراپتىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بار ەكەنىن كورسەتەدى. بايدەننىڭ كومانداسى ەو-نى كەلىسىمنەن باس تارتۋعا ۇگىتتەگەنىمەن, وعان قول قويىلدى (ەندى راتيفيكاتسيالانۋى كەرەك).
شىنىندا, قىتايدىڭ بىربەتكەي ارەكەتى الەمنىڭ دەموكراتيالىق بولىگىن بىرلەسىپ, وعان قارسى تۇرۋعا يتەرمەلەيتىنى انىق. دەگەنمەن, قىتايدىڭ گەوساياسي الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋى, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگى كوپتەگەن ەلدى, ءتىپتى دەموكراتيالى مەملەكەتتەردى دە قىزىقتىرىپ وتىر. سوعان بايلانىستى د.بايدەن پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسە سالا, ءۇش قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قىتايعا قارسى ءبىرتۇتاس دەموكراتيالىق مايدان قۇرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر بىرىكتىرۋدى باستاۋى كەرەك.
بىرىنشىدەن, امەريكا قۇراما شتاتتارى ريتوريكادان باس تارتىپ, قىتايعا مىزعىماس دۇشپان ەمەس, قورقىنىشتى باسەكەلەس رەتىندە قاراعانى ءجون. اقش-تىڭ قاتاڭ وقشاۋلاۋ نەمەسە اگرەسسيۆتى كەرى قايتارۋ ستراتەگياسى ەۋروپادا دا, ازيادا دا قولداۋعا يە بولمايدى. كەرىسىنشە, ستراتەگيالىق تۇرعىدا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
اڭگىمە قىتايعا قارسى قاتاڭ ساياسات ۇستانۋعا كەلگەندە دەموكراتتار دا, رەسپۋبليكاشىلار دا ءبىر-بىرىنەن اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ەگەر شەتەلدىك سەرىكتەستەرى بايدەندى تەكەتىرەستى ودان ءارى ورشىتۋگە بەيىم دەپ ساناسا, اقش الەمدەگى ءىرى دەموكراتيالاردى بىرىكتىرۋدەن گورى بولىنۋىنە جاعداي جاسايدى. قىتاي قازىردىڭ وزىندە ازيادا جانە ودان تىس جەرلەردە ايتارلىقتاي گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالعا يە. اسىرەسە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى, ونىڭ جاھاندىق ينفراقۇرىلىم مەن كوممەرتسيالىق دامۋداعى اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى وزەكتى بولىپ تۇر. جىندى بوتەلكەدەن شىعارعاننان كەيىن, قايتا ىشىنە كىرگىزە المايسىڭ.
اقش-تىڭ قىتايعا قاتىستى ستراتەگياسى قاتاڭ تۇردە ەمەس, پراگماتيكالىق رەاليزم ارقىلى باسقارىلۋى ءتيىس. ارينە, اقش توزە المايتىن ماسەلەلەردە, اسىرەسە تايۆاننىڭ اۆتونومياسى مەن ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ءجۇزۋ ەركىندىگى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ءوز پوزيتسياسىن ايقىن كورسەتۋى كەرەك. بىراق اقش پەن قىتاي ايماقتا ورتاق كوشباسشىلىقتى كوزدەگەنى ءجون. بۇل – قىتاي مەن اقش اراسىنداعى كيكىلجىڭنەن قاۋىپتەنىپ وتىرعان امەريكالىق تاراپتىڭ وداقتاستارىن سابىرعا شاقىراتىن ستراتەگيالىق ماقسات.
ەكىنشىدەن, اقش پەن ونىڭ نەگىزگى وداقتاستارى قىتاي مەن ساۋدا جانە ينۆەستيتسياسىنا قارسى تىزە قوسقانى ابزال. ەكونوميكالىق تۇرعىدا شەكتەۋ جاساۋ مۇمكىن ەمەس. قىتايدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا بايلانىسى وتە جوعارى. سوعان قاراماستان, وسى ەلدەن اكەلىنەتىن يمپورتتىق تاۋارلاردان جانە ادىلەتسىز ساۋدا باسەكەلەستىك سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە دامىعان ەلدەردەگى ميلليونداعان جۇمىس ورنىنىڭ جابىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. قىتايمەن اراداعى باسەكەلەستىك جاعدايدى تەڭەستىرۋگە كۇشتەۋ ەلدەگى ەكونوميكا ءۇشىن ءتيىمدى بولماق.
امەريكا مەن ونىڭ وداقتاستارى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن مامىلەگە كەلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت دونالد ترامپ سياقتى بىرجاقتى ارەكەت ەتۋ جانە ەو-نىڭ تاياۋداعى شەشىمى سەكىلدى ارەكەتتەر قىتايدى كۇشەيتىپ قانا قويماي, الەمدەگى دەموكراتيالىق كۇشتەردى تەڭەستىرىپ, ىنتىماقتاسۋ ارقىلى شەشىم قابىلداۋدى قيىنداتادى. ترامپتىڭ تاريفتەرى قىتاي نارىعىن ىرىقتاندىرۋعا اسەر ەتكەن جوق, بىراق اقش-تىڭ تاۋار تاپشىلىعىن تومەندەتتى.
ونىڭ ورنىنا قىتايدىڭ زياندى ساۋدا تاجىريبەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سۋبسيديا مەن زياتكەرلىك مەنشىكتى ۇرلاۋىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن جاھاندىق قىسىم قاجەت. كەڭ كولەمدە ەكونوميكاسىن شەكتەۋ مۇمكىن ەمەسىنە قاراماستان, اقش دەموكراتيالىق وداقتاستارىمەن بىرىگىپ, جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى ماڭىزدى تەحنولوگيالاردى قىتايعا ساتۋدان باس تارتۋى قاجەت. جاڭا ەكسپورتتىق باقىلاۋدى ەنگىزۋ, شەتەلدەگى قىتايلىق ينۆەستيتسيالاردى تەكسەرىپ, رەتتەۋ, 5G جەلىلەرىن قۇرۋ ماسەلەسىندە Huawei-دەن اۋلاق بولۋ جانە جوعارى دەڭگەيلى ءوندىرىستى ەلگە قايتارۋدا دا مۇقيات بولعان ءجون.
بۇل قادامدار بايدەن اكىمشىلىگى مەن كوپتەگەن باسقا دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ بيلىگىنىڭ كوبىرەك جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ورتا تاپقا جوعارى جالاقى تولەۋىنە جاعداي جاساپ, وسى باعىتتاعى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باستى ماقسات – ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ساۋدادان تۇسكەن تابىستىڭ نەعۇرلىم كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ينفراقۇرىلىمعا, ءبىلىم بەرۋ مەن قايتا دايارلاۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا جۇمسالاتىن قاراجات دەموكراتيالىق ەلدەرگە قىتايمەن باسەكەلەسۋىنە كومەكتەسەدى.
ۇشىنشىدەن, اقش پەن ونىڭ دەموكراتيالىق سەرىكتەستەرى ادام قۇقىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا سوزدەرى ءبىر جەردەن شىعۋى ءتيىس. قىتاي بيلىگىنىڭ ازاماتتارىنا ەركىندىك بەرمەۋگە تالپىنۋىن باتىل ايىپتاۋ ەل باسشىلىعىن حالىقارالىق پىكىرتالاس بارىسىندا قورعانۋىنا يتەرمەلەيدى. بۇل امەريكالىقتاردىڭ ترامپ كەزىندەگى مورالدىق بەدەلىنىڭ بۇزىلۋىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى.
دەموكراتيالىق كوشباسشىلار شىڭجاڭداعى از ۇلت ۇيعىرلاردى باسىپ-جانشىپ, گونكونگكە قىسىم كورسەتكەندەرگە سانكتسيا سالۋ ارقىلى قىتاي بيلىگىنىڭ شىعىندارىن ودان ءارى ارتتىرا الادى. قىتاي ادام قۇقىقتارىن ساقتاماعانى ءۇشىن ءوزىن سىناعان اۋستراليادا سەكىلدى ەلدەردى جازالاۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق قىسىم جاساعاندا, الەمدەگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر بۇعان قارسى جاۋاپ بەرۋى قاجەت.
وسى ءۇش قاعيدا توڭىرەگىندە ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزۋ بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ سەرىكتەستەرىمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەۋگە نيەتىن عانا بىلدىرمەيدى. بۇل قىتايعا قاتىستى ماسەلە ايتىلعاندا امەريكانىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىن وداقتاستارىنا اسەر ەتەدى.
قىتايدىڭ جالعىز ارىپتەسى بار – سولتۇستىك كورەيا. ال اقش-تىڭ شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ادال سەرىكتەستەرى كوپ. قىتاي ەكونوميكاسى الداعى ونجىلدىق سوڭىندا ەڭ ۇلكەن ەكونوميكاعا اينالماق. ىشكى جالپى ءونىمى الەمدەگى نەگىزگى دەموكراتيالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە تەڭەسەدى. الدا-جالدا الەمدىك دەموكراتيالىق ەلدەرى بىرلەسىپ, گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن بىرىكتىرسە عانا قىتايدى دەگەنگە كوندىرۋگە مۇمكىندىك بار.
بايدەن قىتايعا قاتىستى ۇيلەسىمدى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇكىل بىلگەنىن سارپ ەتۋى ءتيىس. بىراق ول قىتايمەن جاساعان ساۋدادان كوبىرەك پايدا تابۋدى ويلاعانىمەن, ەۋروپا مەن ازياداعى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر قىتايدىڭ تۇپكى نيەتىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. بۇل بايدەن ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك. اتالعان ەلدەر وداقتاستاردى قۇرمەتتەيتىن جانە قىتايمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن كوماندالىق جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىلىگىن باعالايتىن اقش پرەزيدەنتىن قۋانا قارسى الادى.
چارلز كۋپچان,
بيلل كلينتون جانە باراك وباما پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى پروفەسسورى, حالىقارالىق قاتىناستار كەڭەسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى,
پيتەر ترۋبوۆيتس,
حالىقارالىق قاتىناستار پروفەسسورى جانە لوندون ەكونوميكا مەكتەبىندەگى اقش ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, Chatham House-تىڭ دوتسەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
