الەم • 08 قاڭتار، 2021

قىتايدىڭ ستراتەگياسى اقش وداقتاستارىن بىرىكتىرەدى

120 رەت كورسەتىلدى

بيىل حالىقارالىق ارەناداعى ەكى بىردەي ماڭىزدى وقيعا الەم نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – اقش پرەزيدەنتىنىڭ اۋىسۋى. بۇعان دەيىن ءتورت جىل ەل باسقارعان دونالد ترامپ كۇتپەگەن شەشىمدەرىمەن شارتاراپتى شارق ۇرعىزعان ەدى. ونىڭ پاريج كەلىسىمىنەن، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعۋ جونىندەگى قادامى حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتتى. وسى ورايدا، دەموكراتيالىق كوزقاراستاعى دجو بايدەننىڭ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋى الەم ءۇشىن اقجولتاي جاڭالىققا اينالدى. ەكىنشىسى – ءبىر جىل بويى جەر-جاھاندى ابىگەرگە سالعان كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار ازىرلەنىپ، جاپپاي قولدانىسقا ەنە باستاۋى.

Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالايتىن بۇگىنگى ماقالالار توپتاماسىندا جارىق كورگەن «قىتايدىڭ ستراتەگياسى امەريكانىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرەدى» اتتى ماقالادا اۆتورلار اقۇي تىزگىنىن ۇستاعان دجو بايدەننىڭ نەگىزگى مىندەتى تۋرالى وي قوزعايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، جاڭا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وداقتاستارىن بىرىكتىرىپ، قىتايدىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقان گەوساياسي ىقپالىمەن كۇرەسۋگە ءتيىس.

يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انا پالاسيو ءوز ماقالاسىندا 2020 جىلعا شولۋ جاساي وتىرىپ، وتكەن جىل تاريح قويناۋىنا قالاي ەنەدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، حالىقارالىق قوعامداستىق وتكەننەن ساباق السا عانا «ىندەت جىلى» وزگەرىس كەزەڭىنە اينالماق.

ايتا كەتەيىك، الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋ اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

 

ۆاشينگتون/لوندون – امەريكانىڭ نەگىزگى دەموكراتيالىق سەرىكتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت دجو بايدەن قىزمەتىنە كىرىسكەننەن كەيىن قايتا جاندانا باستايدى. ەۋروپاداعى جانە ازياداعى وداقتاستار امەريكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوز ەلىندە دەموكراتيالىق داستۇرلەردى ۇستانۋعا، شەتەلدە ستراتەگيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىندايتىنىنا جانە ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيتىنىنە ءۇمىت بىلدىرەدى.  

الەمدىك دەموكراتيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق، اسىرەسە قىتايعا قارسى تۇرۋ كەزىندە وتە ماڭىزدى. وتكەن اپتادا ەۋروپالىق وداقتىڭ اتالعان ەلمەن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمگە قول قويۋ تۋرالى شەشىمى ەكى تاراپتىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بار ەكەنىن كورسەتەدى. بايدەننىڭ كومانداسى ەو-نى كەلىسىمنەن باس تارتۋعا ۇگىتتەگەنىمەن، وعان قول قو­يىل­دى (ەندى راتيفيكاتسيالانۋى كەرەك).

شىنىندا، قىتايدىڭ بىربەتكەي ارەكەتى الەمنىڭ دەموكراتيالىق بولىگىن بىرلەسىپ، وعان قارسى تۇرۋعا يتەرمەلەيتىنى انىق. دەگەنمەن، قىتايدىڭ گەوسايا­سي الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋى، ساۋدا جانە ينۆەس­تيتسيالىق مۇمكىندىگى كوپتەگەن ەلدى، ءتىپتى دەموكراتيالى مەملەكەتتەردى دە قىزىقتىرىپ وتىر. سوعان بايلانىس­تى د.بايدەن پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسە سالا، ءۇش قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ، قىتايعا قارسى ءبىرتۇتاس دەموكراتيالىق مايدان قۇرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر بىرىكتىرۋدى باستاۋى كەرەك.

بىرىنشىدەن، امەريكا قۇراما شتات­تارى ريتوريكادان باس تارتىپ، قىتايعا مىزعىماس دۇشپان ەمەس، قورقىنىشتى باسەكەلەس رەتىندە قاراعانى ءجون. اقش-تىڭ قاتاڭ وقشاۋلاۋ نەمەسە اگرەسسيۆتى كەرى قايتارۋ ستراتەگياسى ەۋروپادا دا، ازيادا دا قولداۋعا يە بولمايدى. كەرىسىنشە، ستراتەگيالىق تۇرعىدا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

اڭگىمە قىتايعا قارسى قاتاڭ ساياسات ۇستانۋعا كەلگەندە دەموكراتتار دا، رەسپۋبليكاشىلار دا ءبىر-بىرىنەن اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ەگەر شەتەلدىك سەرىكتەستەرى باي­دەندى تەكەتىرەستى ودان ءارى ورشىتۋگە بەيىم دەپ ساناسا، اقش الەمدەگى ءىرى دە­مو­­كرا­تيالار­دى بىرىكتىرۋدەن گورى بولى­نۋىنە جاعداي جاسايدى. قىتاي قازىردىڭ وزىندە ازيادا جانە ودان تىس جەرلەردە ايتارلىق­تاي گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالعا يە. اسىرەسە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى، ونىڭ جاھاندىق ينفراقۇرىلىم مەن كوممەرتسيالىق دامۋداعى اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى وزەكتى بولىپ تۇر. جىندى بوتەلكەدەن شىعارعاننان كەيىن، قايتا ىشىنە كىرگىزە المايسىڭ.

اقش-تىڭ قىتايعا قاتىستى ستراتەگياسى قاتاڭ تۇردە ەمەس، پراگماتيكالىق رەاليزم ارقىلى باسقارىلۋى ءتيىس. ارينە، اقش توزە المايتىن ماسەلەلەردە، اسىرەسە تايۆاننىڭ اۆتونومياسى مەن ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ءجۇزۋ ەركىندىگى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ءوز پوزيتسياسىن ايقىن كورسەتۋى كەرەك. بىراق اقش پەن قىتاي ايماقتا ورتاق كوشباسشىلىقتى كوزدەگەنى ءجون. بۇل – قىتاي مەن اقش اراسىنداعى كيكىل­جىڭنەن قاۋىپتەنىپ وتىرعان امەريكالىق تاراپتىڭ وداقتاستارىن سابىرعا شاقىراتىن ستراتەگيالىق ماقسات.

ەكىنشىدەن، اقش پەن ونىڭ نەگىزگى وداقتاستارى قىتاي مەن ساۋدا جانە ينۆەستيتسياسىنا قارسى تىزە قوسقانى ابزال. ەكونوميكالىق تۇرعىدا شەكتەۋ جاساۋ مۇمكىن ەمەس. قىتايدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا بايلانىسى وتە جوعارى. سوعان قاراماستان، وسى ەلدەن اكەلىنەتىن يمپورتتىق تاۋارلاردان جانە ادىلەتسىز ساۋدا باسەكەلەستىك سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە دامىعان ەلدەردەگى ميلليونداعان جۇمىس ورنىنىڭ جابىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. قىتايمەن اراداعى باسەكەلەستىك جاعدايدى تەڭەستىرۋگە كۇشتەۋ ەلدەگى ەكونوميكا ءۇشىن ءتيىمدى بولماق.

امەريكا مەن ونىڭ وداقتاستارى تيىم­دىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن مامىلەگە كەلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت دونالد ترامپ سياق­تى بىرجاقتى ارەكەت ەتۋ جانە ەو-نىڭ تاياۋ­داعى شەشىمى سەكىلدى ارەكەتتەر قىتايدى كۇشەيتىپ قانا قويماي، الەمدەگى دەمو­كرا­تيالىق كۇشتەردى تەڭەستىرىپ، ىنتىماق­تاسۋ ارقىلى شەشىم قابىلداۋدى قيىن­داتادى. ترامپتىڭ تاريفتەرى قىتاي نارى­عىن ىرىقتاندىرۋعا اسەر ەتكەن جوق، بىراق اقش-تىڭ تاۋار تاپشىلىعىن تومەندەتتى.

ونىڭ ورنىنا قىتايدىڭ زياندى ساۋدا تاجىريبەلەرىنە، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سۋبسيديا مەن زياتكەرلىك مەنشىكتى ۇر­لاۋىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن جاھاندىق قىسىم قاجەت. كەڭ كولەمدە ەكونوميكاسىن شەكتەۋ مۇمكىن ەمەسىنە قاراماستان، اقش دەموكراتيالىق وداقتاستارىمەن بىرىگىپ، جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى ماڭىزدى تەحنولوگيالاردى قىتايعا ساتۋدان باس تارتۋى قاجەت. جاڭا ەكسپورتتىق باقىلاۋدى ەنگىزۋ، شەتەلدەگى قىتايلىق ينۆەستيتسيالاردى تەكسەرىپ، رەتتەۋ، 5G جەلىلەرىن قۇرۋ ماسەلەسىندە Huawei-دەن اۋلاق بولۋ جانە جوعارى دەڭگەيلى ءوندىرىستى ەلگە قايتارۋدا دا مۇقيات بولعان ءجون.

بۇل قادامدار بايدەن اكىمشىلىگى مەن كوپتەگەن باسقا دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ بيلىگىنىڭ كوبىرەك جۇمىس ورىندارىن اشىپ، ورتا تاپقا جوعارى جالاقى تولەۋىنە جاعداي جاساپ، وسى باعىتتاعى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باستى ماقسات – ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ساۋدادان تۇسكەن تابىستىڭ نەعۇرلىم كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ينفراقۇرىلىمعا، ءبىلىم بەرۋ مەن قايتا دايارلاۋعا، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا جۇمسا­لاتىن قاراجات دەموكراتيالىق ەلدەرگە قىتايمەن باسەكەلەسۋىنە كومەكتەسەدى.

ۇشىنشىدەن، اقش پەن ونىڭ دەمو­كرا­تيا­لىق سەرىكتەستەرى ادام قۇقىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا سوزدەرى ءبىر جەردەن شىعۋى ءتيىس. قىتاي بيلىگى­نىڭ ازاماتتارىنا ەركىندىك بەرمەۋگە تال­پىنۋىن باتىل ايىپتاۋ ەل باسشى­لىعىن حالىقارالىق پىكىرتالاس بارىسىندا قورعانۋىنا يتەرمەلەيدى. بۇل امەريكالىقتاردىڭ ترامپ كەزىندەگى مورالدىق بەدەلىنىڭ بۇزىلۋىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى.

دەموكراتيالىق كوشباسشىلار شىڭ­جاڭداعى از ۇلت ۇيعىرلاردى باسىپ-جانشىپ، گونكونگكە قىسىم كورسەت­كەندەرگە سانكتسيا سالۋ ارقىلى قىتاي بيلىگىنىڭ شىعىندارىن ودان ءارى ارتتىرا الادى. قىتاي ادام قۇقىقتارىن ساق­تاماعانى ءۇشىن ءوزىن سىناعان اۋسترا­ليادا سەكىلدى ەلدەردى جازالاۋ ءۇشىن ەكو­نو­­ميكالىق قىسىم جاساعاندا، الەم­دەگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر بۇعان قارسى جاۋاپ بەرۋى قاجەت.

وسى ءۇش قاعيدا توڭىرەگىندە ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزۋ بايدەن اكىمشىلى­گىنىڭ سەرىكتەستەرىمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەۋگە نيەتىن عانا بىلدىرمەيدى. بۇل قىتايعا قاتىستى ماسەلە ايتىلعاندا امەريكانىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىن وداقتاستارىنا اسەر ەتەدى.

قىتايدىڭ جالعىز ارىپتەسى بار – سولتۇستىك كورەيا. ال اقش-تىڭ شار­تاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ادال سەرىكتەستەرى كوپ. قىتاي ەكونوميكاسى الداعى ونجىلدىق سوڭىندا ەڭ ۇلكەن ەكونوميكاعا اينالماق. ىشكى جالپى ءونىمى الەمدەگى نەگىزگى دەموكراتيالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە تەڭەسەدى. الدا-جالدا الەمدىك دەموكراتيالىق ەلدەرى بىرلەسىپ، گەوساياسي جانە ەكونو­ميكا­لىق الەۋەتىن بىرىكتىرسە عانا قىتاي­دى دەگەنگە كوندىرۋگە مۇمكىندىك بار.

بايدەن قىتايعا قاتىستى ۇيلەسىمدى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇكىل بىلگەنىن سارپ ەتۋى ءتيىس. بىراق ول قىتاي­مەن جاساعان ساۋدادان كوبىرەك پايدا تابۋدى ويلاعانىمەن، ەۋروپا مەن ازياداعى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر قىتايدىڭ تۇپكى نيەتىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. بۇل بايدەن ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك. اتالعان ەلدەر وداقتاستاردى قۇرمەتتەيتىن جانە قىتايمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن كوماندالىق جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىلىگىن باعالايتىن اقش پرەزيدەنتىن قۋانا قارسى الادى.

 

چارلز كۋپچان،

بيلل كلينتون جانە باراك وباما پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى پروفەسسورى، حالىقارالىق قاتىناستار كەڭەسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى،

پيتەر ترۋبوۆيتس،

حالىقارالىق قاتىناستار پروفەسسورى جانە لوندون ەكونوميكا مەكتەبىندەگى اقش ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، Chatham House-تىڭ دوتسەنتى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تمد ءسامميتى قازان ايىندا وتەدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 19:56

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:17

ەلىمىزدە 9،5 ملن ادام ەكپە سالدىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:49

ۇقساس جاڭالىقتار